«Αν το Ιράν “γυρίσει”, αν καταρρεύσει» λέει στο «Βήμα» ο Βάλι Νασρ, ιρανοαμερικανός καθηγητής στη Σχολή Ανώτατων Διεθνών Σπουδών του Πανεπιστημίου Τζονς Χόπκινς στην Ουάσιγκτον, «τότε αλλάζει η ισορροπία ισχύος στην περιοχή με τρόπους που δεν θα ωφελήσουν τη Μόσχα και το Πεκίνο».

Στο τελευταίο βιβλίο σας «Iran’s Grand Strategy: A Political History» (Princeton University Press, 2025) τονίζετε ιδιαίτερα τον πραγματιστικό χαρακτήρα του καθεστώτος, ενώ η κυρίαρχη ανάγνωση στη Δύση είναι αυτή της ιδεολογικής ακαμψίας, αν όχι του ανοιχτού φονταμενταλισμού. Σε τι αποδίδετε αυτή την παρεξήγηση;

«Νομίζω ότι αυτό είναι ένα πραγματικό πρόβλημα επειδή η Δύση και ιδίως οι ΗΠΑ αισθάνονται πολύ άνετα με απλοϊκές, ασπρόμαυρες εικόνες. Ναι, το Ιράν είναι μια Ισλαμική Δημοκρατία που προέκυψε από μια ιδεολογική επανάσταση, αλλά πρωταρχική του μέριμνα είναι η εδραίωση του κράτους και όχι ο επαναστατικός ζήλος. Ο Χαμενεΐ και η ιρανική πολιτική τάξη δεν καθοδηγούνται από το να διαβάζουν το Κοράνι και να ενεργούν βάσει αυτού. Καθοδηγούνται από ένα συγκεκριμένο όραμα εθνικής ασφάλειας, πολύ παρόμοιο με εκείνο του Πούτιν.

Το Ιράν, όπως η Ρωσία, βλέπει τον εαυτό του ως μια ισχυρή περιφερειακή δύναμη που πρέπει να τυγχάνει σεβασμού. Αυτή η οπτική είναι βαθιά ριζωμένη στην ιρανική ιστορία και πολιτική. Πιστεύω ότι μετά τον Χαμενεΐ, ούτε η πολιτική τάξη ούτε ο ιρανικός λαός θα εγκαταλείψουν την αντίληψη του Ιράν ως μεγάλης δύναμης ή των ΗΠΑ ως ανταγωνιστή που του αρνείται νόμιμα δικαιώματα.

Αυτές είναι βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις στην ιρανική πολιτική, στη γραφειοκρατία, στις πνευματικές ελίτ του Ιράν, με ρίζες στις αρχές του 20ού αιώνα. Η μεγάλη κριτική προς την Ισλαμική Δημοκρατία είναι ότι έχει δημιουργήσει μια κατάσταση στην οποία το Ιράν υποαποδίδει. Δεν υλοποιεί τις πλήρεις φιλοδοξίες του και έχει καταφέρει να κάνει ολόκληρο τον κόσμο να προσπαθεί να το εμποδίσει να επιτύχει το μεγαλείο του».

Θα ήθελα να σταθούμε λίγο περισσότερο στον τρόπο με τον οποίο οι Ιρανοί βλέπουν τον εαυτό τους. Στη Δύση συχνά αντιλαμβανόμαστε το Ιράν ως μια καθυστερημένη κοινωνία, βαριά υποταγμένη στη θρησκεία…

«Το Ιράν είναι μια πολύ εκλεπτυσμένη κοινωνία από πολλές απόψεις. Για παράδειγμα, το κορυφαίο τεχνολογικό πανεπιστήμιο του Ιράν κατατάσσεται ανάμεσα στα καλύτερα στον κόσμο, ιδίως στα προγράμματα ηλεκτρολόγων μηχανικών. Στο Ιράν σήμερα υπάρχει ουσιαστικά μια εγχώρια εκδοχή του Amazon και του Uber, το χρηματοπιστωτικό του σύστημα είναι πλήρως ψηφιακό, υπάρχουν προηγμένες γραμμές παραγωγής σε πολλούς τομείς επειδή δεν μπορεί να εισάγει πολλά πράγματα. Το ρωσικό ενδιαφέρον για το Ιράν οφείλεται εν μέρει στο ότι οι Ρώσοι ήθελαν τη γνώση του πώς λειτουργεί μια σύνθετη οικονομία υπό κυρώσεις.

Θα πρόσθετα επίσης ότι η ιρανική κοινωνία είναι πλέον de facto κοσμική, με δύο έννοιες. Κατ’ αρχάς με την έννοια ότι ακόμη και μέσα στη γραφειοκρατία και τους Φρουρούς της Επανάστασης υπάρχει ένας βαθμός πραγματισμού. Η καθημερινή τους δουλειά είναι να υπερασπίζονται τη χώρα ή να τη διοικούν. Αυτά τα καθήκοντα δεν βασίζονται στη θρησκεία, αλλά σε πραγματιστική λήψη αποφάσεων και συχνά σε τεχνοκρατική νοοτροπία.

Οι Ιρανοί έχουν γίνει κοσμικοί και με την έννοια ότι πιστεύουν στον de facto διαχωρισμό θρησκείας και κράτους. Επιπλέον, υπάρχουν πλέον πολλοί Ιρανοί που είναι ανοιχτά κοσμικοί, ιδίως μεταξύ των νεότερων, αστικοποιημένων γενεών, επειδή έχουν ζήσει υπό την κυριαρχία της θρησκείας και η πολιτισμική τους κοσμοθεωρία έχει γίνει έντονα κοσμική.

Ενα από τα πράγματα που έγιναν εμφανή στις διαδηλώσεις για τη μαντίλα πριν από μερικά χρόνια και ξανά μετά τον Πόλεμο των 12 Ημερών με το Ισραήλ είναι ότι μεγάλο τμήμα της ιρανικής κοινωνίας έχει προχωρήσει πέρα από τη θρησκεία και την Ισλαμική Δημοκρατία, σε τέτοιο βαθμό που το καθεστώς δεν μπορεί πλέον να το ελέγξει. Υπό αυτή την έννοια, η ιρανική κοινωνία είναι εξαιρετικά δυναμική και έχει μεγάλη επίδραση στις πολιτικές εξελίξεις, διότι τελικά το κράτος θα πρέπει να αντανακλά το πού βρίσκεται η κοινωνία, αν θέλει να επιβιώσει, ιδίως υπό εξωτερική πίεση».

Πόσο έχει πλησιάσει η Τεχεράνη τη Μόσχα και το Πεκίνο;

«Ακούμε ότι η Κίνα και η Ρωσία βοηθούν επιθετικά το Ιράν να ανασυγκροτήσει τις άμυνές του. Στην πραγματικότητα όμως, νομίζω ότι το Ιράν δεν χρειάζεται, όπως η Σαουδική Αραβία, να του δοθούν ολόκληρα συστήματα. Μπορεί να τα κατασκευάσει.

Αυτό που χρειάζεται είναι τεχνολογία και δυνατότητες για να το κάνει, ιδίως στον τομέα των πυραύλων. Από την Κίνα, για παράδειγμα, χρειαζόταν ίσως καλύτερη τεχνολογία στον ηλεκτρονικό τομέα, καθώς και στερεά καύσιμα τα οποία, απ’ ό,τι φαίνεται, οι Κινέζοι παρείχαν. Οι Ρώσοι, από την πλευρά τους, παρέχουν στο Ιράν κρίσιμη τεχνολογία και εξαρτήματα, ό,τι μπορούν να διαθέσουν και δεν χρησιμοποιούν οι ίδιοι στην Ουκρανία.

Γιατί; Επειδή οι Κινέζοι και οι Ρώσοι δεν θέλουν το Ιράν να καταρρεύσει ή να περάσει υπό αμερικανική επιρροή. Αυτό είναι επιτακτικό για τους στρατηγικούς τους υπολογισμούς και ισχύει ιδιαίτερα για τη Ρωσία, που θεωρεί την Κεντρική Ασία και τον Καύκασο ως “γειτονιά” της. Αν οι ΗΠΑ “γυρίσουν” το Ιράν, αν το Ιράν καταρρεύσει, τότε αλλάζει η ισορροπία ισχύος στη Δυτική Ασία με τρόπους που δεν θα ωφελήσουν τη Μόσχα και το Πεκίνο».

Οσον αφορά τις ενδοκαθεστωτικές δυναμικές, πιστεύετε ότι οι σκληροπυρηνικοί εξακολουθούν να έχουν το πάνω χέρι;

«Νομίζω ότι όσοι βρίσκονται στα ανώτατα κλιμάκια του καθεστώτος απασχολούνται με δύο βασικά ερωτήματα. Πρώτον, πώς υπερασπίζεσαι τη χώρα; Και δεύτερον, γιατί κατέληξες εκεί που κατέληξες;

Πιστεύω ότι ο Χαμενεΐ εξακολουθεί να είναι ο θεμελιώδης λήπτης αποφάσεων, αλλά το εύρος της συζήτησης γύρω του, στο οποίο πρέπει να επιτύχει συναίνεση, είναι πλέον μεγαλύτερο. Και δεν είναι ο πιο σκληροπυρηνικός. Είναι στην πραγματικότητα το πιο συντηρητικό στοιχείο. Σε στρατηγικό επίπεδο, ο ίδιος και η άρχουσα ελίτ πιστεύουν πως επιβεβαιώθηκαν ως προς τις προθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ έναντι του Ιράν – αλλαγή καθεστώτος. Από την άλλη πλευρά, συνειδητοποίησαν ότι σε τακτικό επίπεδο η στρατηγική των πληρεξουσίων (Χεζμπολάχ, Χαμάς) απέτυχε, ενώ η πυραυλική στρατηγική όχι».