Το ότι οι ωκεανοί μας εκπέμπουν επί χρόνια σήμα SOS, δίνοντας τη μάχη για την επιβίωσή τους κόντρα στη συνεχώς αυξανόμενη θερμοκρασία του πλανήτη, την απειλή των μικροπλαστικών, τη ρύπανση, την οξίνιση και τον ευτροφισμό των υδάτων και την ανεξέλεγκτη υπεραλίευση, το γνωρίζουμε καλά. Περιβαλλοντικές οργανώσεις, κρατικοί θεσμοί, επιστημονικοί φορείς, ακόμη και διασημότητες με μεγάλη επιρροή όπως ο Λεονάρντο Ντι Κάπριο, η Μπίλι Αϊλις, η Τζέιν Φόντα αλλά και ο Τζέισον Μομόα έχουν ενώσει τις δυνάμεις και τις φωνές τους προκειμένου να ευαισθητοποιήσουν άπαντες για το εντεινόμενο πρόβλημα. Ο τελευταίος, μάλιστα, ως επίσημος υποστηρικτής του Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον (UNEP) για τη ζωή κάτω από το νερό, έγραψε πρόσφατα ένα άρθρο στη βρετανική εφημερίδα «The Guardian».
Εκεί, ο ηθοποιός του «Aquaman» και του «Game of Thrones», με καταγωγή από τη Χαβάη, χρησιμοποιεί τη δική του δημοφιλία αλλά και τη διεθνή επιδραστικότητα του μέσου για να κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου για το γεγονός ότι οι ύφαλοι παγκοσμίως βρέθηκαν υπό καθεστώς πρωτοφανούς πίεσης, βιώνοντας το πιο εκτεταμένο κύμα λεύκανσης (bleaching) που καταγράφηκε ποτέ στην ιστορία και το οποίο διήρκεσε 33 ολόκληρους μήνες. Προειδοποιεί επίσης με δραματικό τόνο ότι με άνοδο της παγκόσμιας θερμοκρασίας κατά 1,5°C το 90% των κοραλλιών θα χαθεί οριστικά, παρασύροντας μαζί του ολόκληρα οικοσυστήματα, παράκτιες κοινότητες και οικονομίες. «Δεν θα μείνω να παρακολουθώ αμέτοχος την καταστροφή των ωκεανών μας. Δεν είναι επιλογή. Είναι κάτι που με αφορά προσωπικά και θα παλέψω για να το προστατεύσω» έχει πει ο ηθοποιός, επικαλούμενος μάλιστα τον όρο «kuleana», ο οποίος στα χαβανέζικα σημαίνει την ευθύνη και το καθήκον προστασίας που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά.
Η ιστορική ενεργοποίηση της Συνθήκης για την Ανοιχτή Θάλασσα
Το 2026 αποδεικνύεται μια καθοριστική χρονιά για τους ωκεανούς μας χάρη στην επίσημη έναρξη της ισχύος της Συνθήκης των Ηνωμένων Εθνών για την Ανοιχτή Θάλασσα (High Seas Treaty), γνωστής και ως Συμφωνίας για τη Διατήρηση και τη Βιώσιμη Χρήση της Θαλάσσιας Βιοποικιλότητας σε περιοχές πέραν της εθνικής δικαιοδοσίας (BBNJ). Πρόκειται, με λίγα λόγια, για την πρώτη διεθνή συμφωνία στην ιστορία της ανθρωπότητας που επικεντρώνεται αποκλειστικά στην προστασία της θαλάσσιας βιοποικιλότητας σε διεθνή ύδατα, σε περιοχές δηλαδή που δεν ελέγχονται από κανένα μεμονωμένο κράτος.
Ο ηθοποιός Τζέισον Μομόα απευθύνεται στους συμμετέχοντες του Φόρουμ Νεολαίας και Καινοτομίας των Ηνωμένων Εθνών στην παραλία Καρκαβέλος, έξω από τη Λισαβόνα. Στα δεξιά ο ειδικός απεσταλμένος του ΟΗΕ για τον Ωκεανό, Πίτερ Θόμσον.
Αυτό το κομμάτι αποτελεί τα δύο τρίτα της συνολικής έκτασης των ωκεανών, τα οποία μέχρι πριν λίγο καιρό αποτελούσαν μια απέραντη, ουσιαστικά άναρχη ζώνη. Παρά το γεγονός ότι η ανοιχτή θάλασσα καλύπτει πάνω από το 60% της επιφάνειας των ωκεανών και φιλοξενεί το 95% του συνολικού όγκου των υδάτων τους, μόλις το 1,66% αυτών των υδάτων βρισκόταν υπό κάποιο καθεστώς προστασίας, γεγονός που επέτρεπε την ανεξέλεγκτη εμπορική ναυτιλία, την καταστροφική αλιεία βαθέων υδάτων και τη δυνητική εκμετάλλευση ορυκτών πόρων χωρίς περιβαλλοντικά κριτήρια.
Η ενεργοποίηση της συνθήκης αλλάζει ριζικά τους κανόνες του παιχνιδιού, καθώς θεσπίζει έναν επίσημο νομικό μηχανισμό για τη δημιουργία Θαλάσσιων Προστατευόμενων Περιοχών (MPAs) στα διεθνή ύδατα. Αυτό δίνει τη δυνατότητα στην παγκόσμια κοινότητα να αποκλείσει ολόκληρες θαλάσσιες ζώνες από βιομηχανικές και αλιευτικές δραστηριότητες, επιτρέποντας στα οικοσυστήματα να ανακάμψουν. Ωστόσο, η πρόκληση της αστυνόμευσης και της επιβολής αυτών των κανόνων σε εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα μακριά από τις ακτές αναμένεται να αποτελέσει μείζον ζήτημα τις επόμενες δεκαετίες.
Το ορόσημο του 10% και η απόσταση από το «30% μέχρι το 2030»
Σε επίπεδο γεωγραφικής κάλυψης, η διεθνής κοινότητα κατόρθωσε να χαρακτηρίσει ως προστατευόμενη ή διατηρητέα περιοχή το 10,01% των παγκόσμιων ωκεανών, ενώ μόνο τα τελευταία δύο χρόνια προστατεύθηκαν περίπου 5 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα, μια έκταση μεγαλύτερη από τη συνολική επιφάνεια της Ευρωπαϊκής Ενωσης, ανεβάζοντας το ποσοστό από το 8,6% που βρισκόταν παλαιότερα.
Ο ηθοποιός και ακτιβιστής Λεονάρντο Ντι Κάπριο μιλάει στο συνέδριο «Our Ocean, One Future» στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ στην Ουάσιγκτον.
Αν και η επίτευξη αυτού του οροσήμου προκαλεί ικανοποίηση, η αρχική δέσμευση για την προστασία του 10% στο πλαίσιο των Στόχων της Αϊτσι (από την ομώνυμη περιοχή της Ιαπωνίας) είχε ως ορίζοντα το 2020, σημειώνοντας μια καθυστέρηση έξι ετών, που δείχνει πόσο αργά κινούνται οι γραφειοκρατικοί και πολιτικοί μηχανισμοί σε σχέση με την ταχύτητα της περιβαλλοντικής υποβάθμισης.
Επιπλέον, με βάση το Παγκόσμιο Πλαίσιο για τη Βιοποικιλότητα Κουνμίνγκ-Μόντρεαλ που υπογράφηκε τον Δεκέμβριο του 2022, οι κυβερνήσεις έχουν δεσμευθεί στον περίφημο «Στόχο 3» (Target 3), δηλαδή την προστασία του 30% των εδαφών και των θαλασσών της Γης έως το 2030. Για να καλυφθεί δηλαδή το υπόλοιπο 20%, οι προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές θα πρέπει κυριολεκτικά να τριπλασιαστούν μέσα στα επόμενα τέσσερα χρόνια.
Το ζήτημα της ουσιαστικής διαχείρισης
Η απλή χάραξη γραμμών επί χάρτου και ο νομικός χαρακτηρισμός μιας θαλάσσιας περιοχής ως «προστατευόμενης» φυσικά δεν αρκούν. Η πρόσφατη έκθεση Protected Planet Report αποκαλύπτει ότι η συντριπτική πλειονότητα των Θαλάσσιων Προστατευόμενων Περιοχών (MPAs) παγκοσμίως υφίσταται μόνο στη θεωρία, χωρίς πραγματική διαχείριση ή επιτήρηση, αποτελώντας ουσιαστικά «πάρκα στα χαρτιά» (paper parks).
Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, μόνο για το 1,3% του παγκόσμιου ωκεανού υπάρχουν διαθέσιμα και αναφερόμενα δεδομένα σχετικά με την αποτελεσματικότητα της διαχείρισής τους. Σε πολλές από τις υποτιθέμενα προστατευόμενες ζώνες, καταστροφικές ανθρώπινες δραστηριότητες, όπως η τράτα βυθού και η βιομηχανική αλιεία, συνεχίζονται κανονικά λόγω έλλειψης ελεγκτικών μηχανισμών και πόρων. Η επιστημονική κοινότητα τονίζει ότι αν δεν υπάρξει επαρκής χρηματοδότηση, εμπλοκή των τοπικών κοινωνιών και των αυτόχθονων πληθυσμών που γνωρίζουν παραδοσιακές μεθόδους διαχείρισης, καθώς και αυστηρή παρακολούθηση μέσω του Global Database on Protected Area Management Effectiveness (GD-PAME), η ποσοτική αύξηση των MPAs θα είναι ένα κενό γράμμα.
Η ανησυχητική υπερθέρμανση των ωκεανών
Ενώ οι πολιτικοί συζητούν για ποσοστά και συνθήκες, μια νέα μελέτη-σταθμός που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Nature Ecology & Evolution» αποκαλύπτει το πραγματικό μέγεθος της ζημιάς που προκαλεί η κλιματική αλλαγή κάτω από την επιφάνεια του νερού. Οι ερευνητές ανέλυσαν τις διακυμάνσεις 33.000 πληθυσμών θαλάσσιων ειδών στο βόρειο ημισφαίριο για μια περίοδο σχεδόν τριών δεκαετιών. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι μια αύξηση της θερμοκρασίας του βυθού κατά μόλις 0,1°C ανά δεκαετία προκαλεί μείωση της συνολικής μάζας των ψαριών κατά 7,2%. Σε περιφέρειες όπου η θέρμανση είναι πιο έντονη, η απώλεια βιομάζας μέσα σε ένα μόνο έτος άγγιξε το τρομακτικό 19,8%.
Ψάρι-χίμαιρα (rabbit fish) εμφανίστηκε κατά τη διάρκεια της Κατάδυσης 17 της αποστολής «2021 North Atlantic Stepping Stones», σε βάθος 1.725 μέτρων (5.659 ποδιών).
Το πιο επικίνδυνο εύρημα της μελέτης, ωστόσο, αφορά τον τρόπο με τον οποίο τα θαλάσσια κύματα καύσωνα μπορούν να παραπλανήσουν τους διαχειριστές των αλιευμάτων. Διαπιστώθηκε ότι οι απότομες, βραχυπρόθεσμες αυξήσεις της θερμοκρασίας προκαλούν προσωρινές μετατοπίσεις και πληθυσμιακές εκρήξεις (booms) σε ορισμένα είδη που βρίσκονται στο ψυχρό όριο της γεωγραφικής τους κατανομής. Για παράδειγμα, ένας καύσωνας που μειώνει τον πληθυσμό της παπαλίνας (sprat) στη Μεσόγειο μπορεί να προκαλέσει μια απότομη, προσωρινή αύξηση του ίδιου είδους στη Βόρεια Θάλασσα.
Αυτές οι πρόσκαιρες αυξήσεις στις κρύες ζώνες τείνουν να κρύβουν τη γενικευμένη, μακροπρόθεσμη κατάρρευση της βιομάζας. Αυτό δημιουργεί έναν τεράστιο κίνδυνο λανθασμένης ερμηνείας των δεδομένων από τα όργανα λήψης αποφάσεων, τα οποία, βλέποντας μια παροδική αφθονία ψαριών, ενδέχεται να επιτρέψουν την υπεραλίευση, αγνοώντας ότι το οικοσύστημα βρίσκεται στα πρόθυρα κατάρρευσης, με τη χρόνια αύξηση της θερμοκρασίας και τη μείωση του οξυγόνου των υδάτων να λειτουργούν σωρευτικά.
Η κολοσσιαία απορρόφηση θερμότητας και η επιτάχυνση της ανόδου της στάθμης των θαλασσών
Οι ωκεανοί λειτουργούν ως ο παγκόσμιος θερμοστάτης, απορροφώντας πάνω από το 90% της περίσσειας θερμότητας που παγιδεύεται στην ατμόσφαιρα από την ανθρωπογενή δραστηριότητα. Σύμφωνα με δεδομένα που δημοσιεύθηκαν στο «Advances in Atmospheric Sciences», οι ωκεανοί κατέγραψαν μία ακόμη θερμοκρασιακή κορύφωση, με την ποσότητα θερμότητας που απορρόφησαν στα πρώτα 2.000 μ. βάθους σε έναν χρόνο να ισούται με περισσότερες από 200 φορές τη συνολική ετήσια ηλεκτρική ενέργεια που καταναλώνει ολόκληρη η ανθρωπότητα.
Αυτή η κολοσσιαία συγκέντρωση ενέργειας οδηγεί σε μια άλλη, άμεση απειλή για τις ανθρώπινες υποδομές: την επιτάχυνση της ανόδου της στάθμης της θάλασσας. Μια νέα διεθνής μελέτη στο «Science Advances», με επικεφαλής το Ινστιτούτο Ατμοσφαιρικής Φυσικής της Κινεζικής Ακαδημίας Επιστημών, κατάφερε φέτος να λύσει ένα χρόνιο επιστημονικό μυστήριο, εξηγώντας πλήρως τα αίτια αυτής της ανόδου και κλείνοντας το χάσμα που υπήρχε ανάμεσα στις δορυφορικές μετρήσεις και τις εκτιμήσεις των ψηφιακών μοντέλων.
Ακτιβιστές της Greenpeace Ελλάδας προβάλλουν μια σειρά μηνυμάτων για την προστασία των ωκεανών στον λόφο της Ακρόπολης και σε άλλα σημεία γύρω από την Αθήνα.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι ο μέσος ρυθμός ανόδου της θαλάσσιας στάθμης από το 1960 ήταν 2,06 χιλιοστά ανά έτος. Ομως, τις τελευταίες δεκαετίες η κατάσταση έχει ξεφύγει, με τον ρυθμό να εκτινάσσεται στα 3,94 χιλιοστά ετησίως. Η θερμική διαστολή του νερού (το γεγονός ότι το ζεστό νερό διογκώνεται και καταλαμβάνει μεγαλύτερο όγκο) αποτελεί τον κύριο ένοχο, όντας υπεύθυνη για το 43% της συνολικής ανόδου. Το υπόλοιπο ποσοστό μοιράζεται στο λιώσιμο των ορεινών παγετώνων κατά 27%, των πάγων της Γροιλανδίας κατά 15% και της Ανταρκτικής κατά 12%.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο της έρευνας είναι η αλλαγή της δυναμικής. Ενώ παλαιότερα η άνοδος καθοριζόταν κυρίως από τη θέρμανση του νερού, από το 1993 και μετά η ραγδαία τήξη των πολικών πάγων έχει μετατραπεί στον βασικό επιταχυντή του φαινομένου. Λόγω της τεράστιας πλανητικής αδράνειας, ακόμη και αν σταθεροποιούνταν σήμερα οι εκπομπές αερίων, οι βαθιοί ωκεανοί θα συνεχίσουν να θερμαίνονται και οι παγετώνες να λιώνουν, καταδικάζοντας τη στάθμη των θαλασσών σε συνεχή άνοδο για τους επόμενους αιώνες.
Ένα σκουλήκι στη μάχη κατά του Αλτσχάιμερ;
Μέσα σε όλα αυτά, το 2026 φέρνει μαζί του και μια σπουδαία επιστημονική κατάκτηση που υπενθυμίζει πόσο λίγα γνωρίζουμε για τον πλανήτη μας. Το Ocean Census, μια παγκόσμια συμμαχία επιστημόνων με τη στήριξη των ιδρυμάτων Nippon Foundation και Nekton, ανακοίνωσε την ανακάλυψη 1.121 νέων θαλάσσιων ειδών μέσα σε διάστημα μόλις ενός έτους. Πρόκειται για μια εντυπωσιακή αύξηση της τάξης του 54% στον ρυθμό ετήσιας αναγνώρισης νέας ζωής σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια, αποτέλεσμα 13 εξειδικευμένων παγκόσμιων αποστολών και συντονισμού δεκάδων εργαστηρίων ανά τον κόσμο.
Η Τζέιν Φόντα συμμετέχει σε διαμαρτυρία για το κλίμα στη Νέα Υόρκη, κατά τη διάρκεια της θητείας του Προέδρου Μπάιντεν.
Ανάμεσα στους οργανισμούς που καταγράφηκαν για πρώτη φορά περιλαμβάνεται ένα νέο είδος καρχαρία-φάντασμα (chimaera) στα ανοικτά της Αυστραλίας, ο οποίος αποτελεί έναν μακρινό συγγενή των καρχαριών που εξελίχθηκε αυτόνομα επί 400 εκατομμύρια χρόνια. Επίσης, εντοπίστηκε μια εντυπωσιακή πορτοκαλί γαρίδα σε υποθαλάσσια σπήλαια κοντά στη Μασσαλία, καθώς και ένα σαρκοφάγο σφουγγάρι-δέντρο που παγιδεύει και καταβροχθίζει μικρά οστρακόδερμα. Η λίστα συμπληρώνεται από ένα συμβιωτικό σκουλήκι που ζει μέσα στις περίπλοκες αίθουσες ενός «σπογγώδους κάστρου» από κρυσταλλικό πυρίτιο σε υποθαλάσσιο ηφαίστειο, αλλά και από ένα νέο είδος μικρού σκουληκιού (ribbon worm) στο Ανατολικό Τιμόρ με έντονους χρωματισμούς, οι τοξίνες του οποίου βρίσκονται ήδη υπό ιατρική έρευνα ως πιθανή βάση για θεραπείες κατά του Αλτσχάιμερ και της σχιζοφρένειας.
Με το 70%-80% του θαλάσσιου πυθμένα να παραμένει εντελώς αχαρτογράφητο, υπολογίζεται ότι υπάρχουν ακόμη από 700.000 έως ένα εκατομμύριο άγνωστα είδη στα βάθη των θαλασσών, σχεδόν το 90% των υφιστάμενων ειδών. Ο κίνδυνος πολλά από αυτά τα είδη να εξαφανιστούν προτού καν προλάβουμε να τα ανακαλύψουμε είναι κάτι παραπάνω από υπαρκτός. Η επιτάχυνση της ανακάλυψης προσφέρει τουλάχιστον τα απαραίτητα επιστημονικά τεκμήρια ώστε να πιεστούν (και να πεισθούν) οι διεθνείς κυβερνήσεις να χαράξουν πιο αυστηρές πολιτικές προστασίας.
