Η Κρίσι Λόλερ είδε την κοινωνική της ζωή να συρρικνώνεται πριν από λίγο καιρό. Οι προσκλήσεις έγιναν λιγότερες. Δεχόταν δηκτικά σχόλια για τη συμπεριφορά της. Μια καλή της φίλη τής είπε ότι δεν ήθελε πια να κάνουν παρέα.

Οταν η Λόλερ ρώτησε τι συνέβαινε, εξεπλάγη από την απάντηση που πήρε. Δεν είσαι πια τόσο διασκεδαστική, φεύγεις νωρίς για να πας για ύπνο, της είπαν οι φίλοι της. «Αισθάνθηκα συντετριμμένη» λέει η 38χρονη Λόλερ. «Ο κόσμος μού γύρισε την πλάτη επειδή έδωσα προτεραιότητα στον ύπνο μου».

Δυσκολεύεσαι ήδη αρκετά να σε πάρει ο ύπνος το βράδυ. Τώρα έχεις μια νέα πηγή άγχους: την «ντροπή για τον ύπνο» – τους κομψούς, ή όχι και τόσο κομψούς, τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι κρίνουν και σαμποτάρουν το πώς και πότε ξεκουραζόμαστε.

Κανείς δεν είναι στο απυρόβλητο. Είστε, όπως η Λόλερ, πρωινός τύπος και ξυπνάτε από το χάραμα; Βαρετός. Είστε νυχτερινός τύπος και κοιμάστε μέχρι αργά; Τεμπελιά. Απολαμβάνετε έναν μεσημεριανό υπνάκο; Εντελώς ανεύθυνο. Και τελικά πόσο κοιμηθήκατε χθες το βράδυ; Δεν έχει σημασία, ποτέ δεν είναι αρκετό.

Τι λένε οι ψυχολόγοι

Μεγάλο μέρος αυτής της επίκρισης έχει πολιτισμικό υπόβαθρο, λένε οι ψυχολόγοι. Ζούμε σε μια κοινωνία που επιδοκιμάζει την εργατικότητα, όπου μαθαίνουμε από μικρά παιδιά ότι «αργία μήτηρ πάσης κακίας».

Οι πιο κοντινοί και αγαπημένοι μας άνθρωποι, οι οποίοι μπορεί να απογοητεύονται και να γίνονται επικριτικοί όταν δεν κάνουμε τα πράγματα με τον δικό τους τρόπο, μπορεί επίσης να αποτελούν μέρος του προβλήματος.

Και, ακόμα χειρότερα, πολλές φορές επικρίνουμε εμείς οι ίδιοι τον εαυτό μας. (Ενιωσα τύψεις πρόσφατα όταν το έξυπνο δαχτυλίδι μου με ενημέρωσε ότι χρωστούσα σχεδόν έξι ώρες ύπνο.) «Από τη μια μάς κάνουν να ντρεπόμαστε όταν εκφράζουμε την ανάγκη μας για ύπνο και από την άλλη μάς κάνουν να ντρεπόμαστε όταν δεν κοιμόμαστε αρκετά» λέει η Γουέντι Τρόξελ, ψυχολόγος και κοινωνική επιστήμονας στο ερευνητικό ινστιτούτο Rand και συγγραφέας ενός βιβλίου με θέμα τα ζευγάρια και τον ύπνο. «Ομως ο ύπνος δεν λειτουργεί έτσι – δεν δίνουμε εξετάσεις».

Στο πλαίσιο της έρευνάς μου για το παρόν άρθρο, άκουσα ιστορίες για μια γυναίκα που της έκανε «ghosting» κάποιος όταν του εξήγησε ότι πηγαίνει για ύπνο νωρίς, για ενήλικες αδελφές που καβγάδισαν όταν η μία υπαινίχθηκε ότι η άλλη «θα κατάφερνε περισσότερα στη ζωή της» αν ξυπνούσε νωρίτερα και για έναν άνδρα που είπε ότι ο προσωπικός του γυμναστής τον επέπληξε επειδή δεν κοιμόταν αρκετά.

Οταν ο σύζυγος της Αν Τέρνερ τη ρώτησε – για πολλοστή φορά – «από τώρα θα πας για ύπνο;» όταν του είπε καληνύχτα στις 9 μ.μ., εκείνη σταμάτησε να προβάλλει τις συνηθισμένες της δικαιολογίες, όπως το ότι είχε ξυπνήσει νωρίς. «Σταμάτα να με κάνεις να νιώθω άσχημα επειδή θέλω να κοιμηθώ!» ξέσπασε η 58χρονη ψυχοθεραπεύτρια. «Είμαι κουρασμένη και είναι απολύτως φυσιολογικό να πηγαίνω για ύπνο όταν είμαι κουρασμένη». (Ο άντρας της λέει ότι πλέον καταλαβαίνει.)

Τύψεις και φαύλος κύκλος

Το μεγαλύτερο πρόβλημα όταν μας δημιουργούν τύψεις για το πόσο κοιμόμαστε, σύμφωνα με τους ειδικούς, είναι ότι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος, λέει ο Αλεξ Ντιμιτρίου, ψυχίατρος ειδικός σε θέματα ύπνου. «Οσο περισσότερο πιέζεις τον εαυτό σου τόσο χειρότερα είναι» λέει.

Η ντροπή για τον ύπνο τροφοδοτείται από την ιδέα ότι υπάρχει μια ενιαία προσέγγιση για όλους, λένε οι ειδικοί. Ωστόσο, καθένας από εμάς έχει διαφορετικές ανάγκες για ύπνο, τόσο όσον αφορά το πόσο όσο και το πότε. Κάποιοι άνθρωποι είναι εκ φύσεως πρωινοί τύποι, άλλοι είναι νυχτοπούλια.

Αυτοί οι χρονότυποι, όπως ονομάζονται, είναι βιολογικά καθορισμένοι και συνήθως είναι δύσκολο να αλλάξουν, λέει η Τρόξελ. Μια από τις αγαπημένες μου θεωρίες, ως νυχτερινού τύπου, υποστηρίζει ότι η εξέλιξη μας διαμόρφωσε έτσι ώστε να διασφαλίσει πως θα υπάρχει πάντα κάποιος στη φυλή ξύπνιος για να φροντίζει τη φωτιά και να φυλάει σκοπιά.

Το να πιέζετε τον εαυτό σας να ακολουθήσει ένα πρόγραμμα ύπνου που δεν σας ταιριάζει μπορεί να έχει τα αντίθετα αποτελέσματα, λέει η Τρόξελ.

Σε πολλούς επίσης, όπως σε μένα, δημιουργούν ενοχές οι συσκευές παρακολούθησης του ύπνου. Αυτή η εντεινόμενη εμμονή μας να επιτύχουμε τον βέλτιστο ύπνο γίνεται επιβλαβής. «Ο ύπνος μεταβάλλεται φυσιολογικά από μέρα σε μέρα, αλλά οι άνθρωποι χάνουν τη γενική εικόνα» λέει ο Ζλάταν Κρίζαν, καθηγητής Ψυχολογίας, επικεφαλής εργαστηρίου μελέτης του ύπνου και της προσωπικότητας στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Αϊοβα.

Οι συμβουλές των ειδικών

Τι πρέπει να κάνει λοιπόν ένας άνθρωπος που νιώθει ντροπή σε σχέση με τον ύπνο; Τι μας συμβουλεύουν οι ειδικοί;

  • Το πόσο ύπνο χρειάζεστε – και το πότε – είναι κάτι εγγενές. Θα νιώθετε λιγότερες ενοχές αν το θυμάστε αυτό. Δείτε τον ύπνο ως μια στρατηγική βελτίωσης της απόδοσής σας, λέει η Τρόξελ. Θεωρούμε δεδομένο ότι οι πιλότοι, οι χειρουργοί και οι αθλητές πρέπει να ξεκουράζονται. Γιατί όχι και εσείς;
  • Μην κρίνετε την υγεία του ύπνου σας βασιζόμενοι σε μία μόνο νύχτα. Οι μετρήσεις του ύπνου είναι δύσκολο να ερμηνευθούν, εκτός αν είστε ειδικός επιστήμονας, λέει ο Κρίζαν. Προτείνει να επιλέξετε ένα μεγάλο χρονικό διάστημα όταν χρησιμοποιείτε τη συσκευή παρακολούθησης ύπνου. Ο στόχος σας μπορεί να είναι να εντοπίσετε τι σας εμποδίζει να κοιμηθείτε, όπως η γυμναστική αργά το βράδυ, ή να παρακολουθήσετε τα μοτίβα του ύπνου σας σε βάθος χρόνου.
  • Το γεγονός ότι ο σύντροφός σας πέφτει νωρίς για ύπνο ενώ εσείς θέλετε να μείνετε ξύπνιοι δεν είναι ένδειξη τεμπελιάς, εγωισμού ή δείγμα ότι δεν σας αγαπά. Είναι μια βιολογική ανάγκη. Η έρευνα δείχνει ότι τα ζευγάρια με διαφορετικές συνήθειες ύπνου μπορεί να έχουν περισσότερες συγκρούσεις. Για να τις αποφύγετε, συζητήστε τις προσωπικές σας ανάγκες. Στη συνέχεια, βρείτε μια μέση λύση.
  • Το να παραδεχθείτε ότι νιώθετε ενοχές σε σχέση με τον ύπνο μπορεί να σας βοηθήσει να τις αντιμετωπίσετε. Αυτό ισχύει ακόμη και όταν εσείς οι ίδιοι επικρίνετε τον εαυτό σας. Βοηθάει να έχετε έτοιμο ένα σύντομο μάντρα. Ο Τζόσουα Ταλ, ψυχολόγος στη Νέα Υόρκη που ειδικεύεται σε θέματα ύπνου, προτείνει το εξής: «Κάθε άνθρωπος έχει διαφορετικές ανάγκες ύπνου και αυτές είναι οι δικές μου». Αν όμως αυτό σας κάνει να νιώθετε ότι γίνεστε αμυντικοί, δοκιμάστε να αγνοήσετε τα σχόλια. «Η απόλυτη απάντηση στους “νταήδες του ύπνου” είναι να γνέφετε καταφατικά χαμογελώντας» λέει ο Ταλ.

«Αν κανείς συνειδητοποιήσει ότι ο καλός ύπνος είναι σημαντικός, τότε αποκτά ανοσία στην κριτική των άλλων» λέει η Λόλερ. «Είναι η ζωή μου και κανείς δεν πρόκειται να νοιαστεί για το αν είμαι καλά περισσότερο από ό,τι εγώ η ίδια».