Έχουμε φτιάξει έναν κόσμο που μπορεί να ανακουφίσει τη δυσφορία ακαριαία και εκπλησσόμαστε που νιώθουμε λιγότερο ζωντανοί. Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη μάς προσφέρει μια ζωή χωρίς κόπο, κινδυνεύουμε να εξαλείψουμε τους ίδιους τους κόπους που διατηρούν τους ανθρώπους υγιείς: την προσπάθεια, τη δυσκολία, τη μάθηση και την κίνηση προς τα εμπρός. Η επόμενη κρίση δημόσιας υγείας μπορεί να είναι η αδράνεια, όχι το στρες.
Η λύση δεν είναι μία ακόμα ευχαρίστηση. Είναι η εξέλιξη. Εξέλιξη δεν σημαίνει απλώς να προχωράμε προς τα εμπρός, ούτε αφορά τα συνεχή επιτεύγματα ή την αδιάκοπη παραγωγικότητα. Έχει να κάνει με την προσαρμογή, τον τρόπο με τον οποίο ένας μυς δυναμώνει όταν κοπιάζει ή ένας νους γίνεται πιο ευέλικτος όταν εξερευνά.
Εξέλιξη σημαίνει να επιλέγουμε να αντιμετωπίσουμε δυσκολίες που επαυξάνουν τη μελλοντική μας ικανότητα – σωματικά, συμπεριφορικά και πνευματικά. Όταν το κάνουμε αυτό με συνέπεια, όπως δείχνουν οι έρευνες που έγιναν στα εργαστήριά μου (καθώς και σε πολλά άλλα), βελτιώνουμε τη διάθεση, ενισχύουμε την ανθεκτικότητα, προάγουμε την υγεία και επιβραδύνουμε πολλές διαδικασίες που σχετίζονται με τη γήρανση.
Eίναι ζήτημα βιολογίας
Οι άνθρωποι ευημερούν όταν αναπτύσσονται. Είναι ζήτημα βιολογίας. Η διαρκής ενασχόληση με διαχειρίσιμες προκλήσεις παράγει μια συνθήκη που οι επιστήμονες ονομάζουν ζωτικότητα: μια λειτουργική κατάσταση στην οποία το σώμα και ο εγκέφαλος γίνονται πιο ανθεκτικά και ευέλικτα και τα συστήματα της ρύθμισης του στρες και της πλαστικότητας του εγκεφάλου λειτουργούν αποτελεσματικά και συντονισμένα. Οι άνθρωποι σε αυτή την κατάσταση παρουσιάζουν καλύτερη υγεία μακροπρόθεσμα. Με την πάροδο του χρόνου, η ζωτικότητα επηρεάζει πολλές από τις βιολογικές διεργασίες που οδηγούν στη γήρανση και στις ασθένειες που σχετίζονται με την ηλικία, όπως η χρόνια φλεγμονή και η έκπτωση της ικανότητας κυτταρικής επιδιόρθωσης.
Σήμερα, έξι στους δέκα νέους ενηλίκους, οκτώ στους δέκα μεσήλικους και εννέα στους δέκα ηλικιωμένους στις ΗΠΑ αναφέρουν ότι πάσχουν από μία ή περισσότερες χρόνιες παθήσεις, σύμφωνα με ανάλυση του CDC. Περίπου οι μισοί έχουν δύο ή περισσότερες. Ο σταδιακά δραστήριος, ενεργός τρόπος ζωής βοηθά στη ρύθμιση πολλών από αυτές τις παθολογικές διεργασίες. Το αποτέλεσμα δεν είναι απαραίτητα η επιμήκυνση του μέγιστου προσδόκιμου ζωής, αλλά η επιβράδυνση της φθοράς και η μείωση του κινδύνου νόσησης – αυτό που οι ερευνητές αποκαλούν όλο και συχνότερα βελτιωμένο «προσδόκιμο υγείας». Η εξέλιξη εμφανίζεται σε τρεις τομείς της καθημερινής ζωής.
Η αερόβια άσκηση
Η πιο οικεία μορφή εξέλιξης είναι η σωματική. Η αερόβια άσκηση βελτιώνει τη διάθεση, τη γνωστική λειτουργία και την καρδιαγγειακή υγεία, μειώνοντας παράλληλα τη φλεγμονή και το στρες. Όμως τα οφέλη δεν προκύπτουν μόνο από την κίνηση. Εμφανίζονται όταν η προσπάθεια αυξάνεται σταδιακά – όταν η αντοχή, η δύναμη ή η τεχνική βελτιώνονται με την πάροδο του χρόνου, σε μια διαδικασία που ονομάζεται «προοδευτική υπερφόρτωση». Το σώμα προσαρμόζεται στην πρόκληση, αναπτύσσοντας ικανότητες που διατηρούνται και μετά το τέλος της προπόνησης.
Η εξέλιξη λειτουργεί επίσης στην καθημερινή συμπεριφορά. Στην κλινική ψυχολογία, μια μέθοδος γνωστή ως «ενεργοποίηση συμπεριφοράς» βοηθά τους ανθρώπους να ανακάμψουν από την κατάθλιψη επιστρέφοντας σε ουσιαστικές δραστηριότητες αντί να αποσύρονται. Ακόμη και μικρές κινήσεις – ένας περίπατος γύρω από το τετράγωνο, ένα τηλεφώνημα σε έναν φίλο, η ολοκλήρωση μιας εργασίας – μπορούν να διακόψουν τον κύκλο της αποφυγής και να αποκαταστήσουν τη δυναμική. Η διάθεση συχνά βελτιώνεται μετά την έναρξη της δράσης, όχι πριν. Δεν αρκεί μόνο να τεθεί ένας στόχος, ούτε να αυξηθεί απλώς ο όγκος της δραστηριότητας. Η ίδια η κίνηση προς τα εμπρός είναι το συστατικό που αναζωογονεί την ενέργεια και την αίσθηση του ελέγχου.
Βγάζοντας τον νου από τον φαύλο κύκλο
Οι σκέψεις μπορούν επίσης να εξελιχθούν. Ο νους μπορεί να παγιδευτεί σε έναν φαύλο κύκλο ανησυχίας και μηρυκασμού ή να βγει από αυτόν κάνοντας νέους συνειρμούς και βλέποντας πολλαπλές μελλοντικές πιθανότητες. Η έρευνά μας έχει δείξει ότι όταν η σκέψη είναι ευρεία και διερευνητική και ακολουθεί νέες και αβέβαιες νοητικές διαδρομές, μπορεί να βελτιώσει τη διάθεση, τη γνωστική ευελιξία και τη δημιουργικότητα. Αντιθέτως, η επαναλαμβανόμενη και περιορισμένη σκέψη – όπως το να κλώθουμε στο μυαλό μας εκείνο το άκομψο σχόλιο από χθες το βράδυ ή όλα όσα θα μπορούσαν να πάνε στραβά σε ένα επερχόμενο ταξίδι – συνδέεται με κατάθλιψη, άγχος και μειωμένη ζωτικότητα. Οταν η σκέψη προχωράει, επιστρατεύει τα συστήματα του εγκεφάλου που εμπλέκονται στη μάθηση, το κίνητρο και τον σχεδιασμό του μέλλοντος, και αυτή η θετική ενασχόληση με το μέλλον βοηθά στην ενεργοποίηση των φυσιολογικών συστημάτων που σχετίζονται με την ανθεκτικότητα και την ευεξία.
Η φύση, μέσα στην εφευρετικότητά της, δημιούργησε ένα σύστημα κινήτρων για να μας οδηγήσει προς αυτά τα οφέλη. Οι συμπεριφορές που προάγουν την εξέλιξη συνήθως βελτιώνουν τη διάθεση και την ευεξία, ωθώντας μας να συνεχίσουμε. Ωστόσο, η ανταμοιβή από μόνη της δεν αρκεί. Πολλές συνήθειες που μας δίνουν ευχαρίστηση, από το σκρολάρισμα και τη ζάχαρη μέχρι το αλκοόλ και την παθητική ψυχαγωγία, μπορούν να ανεβάσουν προσωρινά τη διάθεσή μας χωρίς να αναπτύσσουν τις ικανότητές μας. Ανακουφίζουν χωρίς να ενδυναμώνουν.
Η εξέλιξη είναι διαφορετική. Μπορεί να εμπεριέχει προσπάθεια, αβεβαιότητα και δυσφορία, αλλά μας κάνει ικανότερους από πριν. Η διάκριση αυτή μπορεί να μας βοηθήσει να εξηγήσουμε γιατί η επίτευξη ενός στόχου προσφέρει μόνο φευγαλέα ικανοποίηση, ενώ η προσήλωση και διαρκής ενασχόληση με απαιτητικούς στόχους συνδέεται με μακροχρόνια ευεξία και μειωμένο κίνδυνο θνησιμότητας. Το κλειδί δεν είναι η ανταμοιβή στη γραμμή του τερματισμού. Είναι η συσσώρευση της κίνησης προς τα εμπρός κατά τη διαδρομή.
Σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από επαγγελματική εξουθένωση, καθιστικό τρόπο ζωής και αυξανόμενα προβλήματα ψυχικής υγείας, η ιδέα της εξέλιξης αποτελεί μια χρήσιμη πυξίδα. Δεν χρειάζεται να αλλάξουμε ριζικά τη ζωή μας από τη μία μέρα στην άλλη. Η εξέλιξη ξεκινά με διαχειρίσιμες προκλήσεις. Στην πράξη, αυτό μπορεί να είναι απλό: να περπατήσετε λίγο μακρύτερα από το συνηθισμένο, να επιστρέψετε σε μια δραστηριότητα που αποφεύγατε, ακόμα κι αν δεν νιώθετε ακόμα έτοιμοι, ή να επιτρέψετε στο μυαλό σας να βγει από τους συνήθεις φαύλους κύκλους και να εξερευνήσει μια νέα ιδέα ή προοπτική. Το ερώτημα δεν πρέπει να είναι «με κάνει αυτό να νιώθω καλά τώρα;» αλλά «με βοηθάει αυτό να προχωρήσω προς τα εμπρός;». Οταν προχωράμε, στο σώμα, στη συμπεριφορά και στη σκέψη, η ζωτικότητα ακολουθεί. Και με τον καιρό, η ζωτικότητα προστατεύει αυτό που έχει τη μεγαλύτερη σημασία: την ικανότητά μας να προσαρμοζόμαστε, να αντέχουμε και να παραμένουμε ολοκληρωτικά ζωντανοί.
Οι αλγόριθμοι βελτιστοποιούνται για να γίνουν πιο αποδοτικοί. Οι άνθρωποι βελτιστοποιούνται μέσω της προσπάθειας.
Ο κ. Μoshe Bar είναι καθηγητής Νευροεπιστήμης στο Bar-Ilan University και στο Massachusetts General Hospital. Είναι συγγραφέας του βιβλίου «Mindwandering: How Your Constant Mental Drift Can Improve Your Mood and Boost Your Creativity» («Νοητική περιπλάνηση: Ο νους σας “ταξιδεύει” διαρκώς για να βελτιώσει τη διάθεση και να τονώσει τη δημιουργικότητά σας»). Στο παρελθόν υπηρέτησε ως διευθυντής του Multidisciplinary Center for Brain Research στο Bar-Ilan University.
