Ο Μινωτής όπως δεν τον ξέραμε: Πώς ο θρύλος του θεάτρου έκανε την τραγωδία σπίτι του;

Στις 5 Αυγούστου 1989 ο Αλέξης Μινωτής ερμήνευε στο θέατρο των Φιλίππων τον Οιδίποδα επί Κολωνώ για τελευταία φορά. Θα πέθαινε έναν χρόνο αργότερα στα ενενήντα του χρόνια. Μπορεί κανείς να φανταστεί τι σήμαινε αυτό για έναν άνθρωπο που ανταποκρίθηκε στις τεράστιες απαιτήσεις ενός τέτοιου ρόλου, έστω κι αν τον είχε τιμήσει και στο παρελθόν όσο ελάχιστοι – η μάλλον θα σήμαινε κάτι πολύ απλό: πάθος για την τέχνη, δηλαδή πάθος ζωής, που ξεχωρίζει αυτούς που λέμε κορυφαίους, όπου ανήκε κι εκείνος.

Ο ίδιος είχε υποστηρίξει σε συνεντεύξεις του πως τα εξωτερικά περιστατικά του βίου δεν έχουν σημασία, δηλαδή πως ο αληθινός καλλιτέχνης, ο δημιουργός, δεν έχει βιογραφία. Δεν είναι όμως έτσι ακριβώς. Ο τόμος που κυκλοφόρησε πρόσφατα με επιμέλεια του Θανάση Θ. Νιάρχου με αθησαύριστα κείμενα και συνεντεύξεις του είναι η καλύτερη απόδειξη του ότι υπήρξε αδέκαστος, αυστηρός όχι μόνο με τους άλλους αλλά και με τον εαυτό του, σκληρός και ειρωνικός ενίοτε, αγέρωχος και πικρά σαρκαστικός συχνά, ταγμένος στην τέχνη του που ήταν ένα είδος πίστης – και με την πίστη συμβιβασμούς δεν κάνεις.

• «Αν ξέρεις να σηκώνεσαι, κάνεις για αυτή τη δουλειά»

Ο τόμος περιέχει δύο εξαιρετικούς προλόγους: τον έναν από τον Κώστα Γεωργουσόπουλο και τον άλλον από τον Γιώργο Κιμούλη. Ο Μινωτής, όπως τονίζει ο Γεργουσόπουλος, έπαιξε μόνο σημαντικά έργα. Και του περιποιεί την ύψιστη τιμή: «Ανήκει στην ιστορία του θεάτρου μας· αυτονόητο. Αλλά είναι στιγμές που σκέφτομαι πως η ιστορία του θεάτρου μας ανήκει στον Μινωτή· γιατί αν κάνω μιαν αφαίρεση και δω την ιστορία χωρίς αυτόν ιστορία σχεδόν δεν υπάρχει».

«Μόνος του. Ο πρώτος συνειδητός εξπρεσιονιστής ηθοποιός» τιτλοφορεί τον πολύ ενδιαφέροντα πρόλογό του ο Γιώργος Κιμούλης που αποφαίνεται εξόχως επιγραμματικά: «Η κατοικία του Μινωτή ήταν ο τόπος της αρχαίας τραγωδίας». Και παραπέμπει στον κορυφαίο ηθοποιό που τόνιζε ότι «η εσωτερική μεταμόρφωση βασίζεται στα υποκειμενικά (ψυχικά και ιδιοσυγκρασιακά) στοιχεία του ίδιου του ηθοποιού, απ’ όπου ξεκινά η ανάπλαση της μορφής του δραματικού ή τραγικού ήρωα».

Το κείμενο και ο ηθοποιός

Για να το προχωρήσει κανείς πιο πέρα, όπως προκύπτει από αυτό το βιβλίο και από τα όσα εξέδωσε ο Μινωτής, το θέατρο για τον ίδιο είναι το κείμενο και ο ηθοποιός. Η θεατρικότητα του κειμένου αναδεικνύεται από τον ηθοποιό, από τη μεταμόρφωση του εσωτερικού του κόσμου που υποστασιώνει το συναίσθημα και την ιδέα. Ο γνήσιος καλλιτέχνης επομένως είναι ένα άτομο βαθύτατα μοναχικό κι ας υπηρετεί μια τέχνη κατεξοχήν δημόσια, όπως το θέατρο – ή ίσως ακριβώς γι’ αυτό.

Ο παρών τόμος περιλαμβάνει κείμενα του Μινωτή που δημοσιεύτηκαν στην «Ακρόπολι», την «Ελευθερία», την «Ευθύνη» και ιδίως στη «λέξη» και τρεις αποκαλυπτικές συνεντεύξεις του στους Θανάση Νιάρχο και Αντώνη Φωστιέρη, στις οποίες δεν μασάει τα λόγια του.

• «Το θέατρο οφείλει να έχει κεραίες ανοιχτές» – Ο Γιάννης Αναστασάκης για το «Χελιδόνι» που σκηνοθετεί

Περιλαμβάνει, ακόμη, μια συγκινητική επιστολή της 15ης Δεκεμβρίου 1936 στην Κατίνα Παξινού, την ανεπανάληπτη ηθοποιό και γυναίκα της ζωής του με την οποία βίωσε μεγάλες στιγμές, και πέντε επιστολές που του είχε στείλει ο Νίκος Καζαντζάκης. Στο επίμετρό του ο Θανάσης Νιάρχος γράφει πως ο Μινωτής είχε και εκείνος βιογραφία αλλά πως φρόντισε υπηρετώντας τη θεατρική τέχνη στο ανώτατο επίπεδο να μην καταστεί ο ίδιος βορά του κουτσομπολιού και του παρασκηνίου παραμένοντας σπουδαίος και ακέραιος όσο λίγοι.