Φανταστείτε έναν τεράστιο όγκο πάγου που κινείται αργά και διαμορφώνει βουνά και κοιλάδες εδώ και χιλιάδες χρόνια. Οι παγετώνες δεν είναι απλώς παγωμένα τοπία – είναι ενεργά μέρη του πλανήτη που ρέουν, τροφοδοτούν ποτάμια και βοηθούν στη ρύθμιση του κλίματος. Ομως, σήμερα, λιώνουν γρήγορα λόγω της κλιματικής κρίσης.
Τι είναι οι παγετώνες
Από τα αρχαία χρόνια, οι παγετώνες έχουν διαμορφώσει το πρόσωπο του πλανήτη. Με την αργή, ασταμάτητη κίνησή τους, έσκαψαν κοιλάδες, έφτιαξαν απότομες κορυφές («horns») και δημιούργησαν τα μαγευτικά φιόρδ. Στις Aλπεις, στα Ιμαλάια, στις Aνδεις – παντού η σφραγίδα τους είναι χαραγμένη στο τοπίο. Αλλά η αξία τους δεν είναι μόνο αισθητική. Οι παγετώνες, μαζί με το μόνιμα παγωμένο έδαφος (permafrost) και τα παγόβουνα, αποτελούν την κρυόσφαιρα – τις μεγαλύτερες αποθήκες γλυκού νερού του κόσμου, με περίπου 158.000 κυβικά χιλιόμετρα πάγου. Στην Ασία, εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι στην Κίνα και την Ινδία εξαρτώνται από το νερό που λιώνει αργά από τους παγετώνες των Ιμαλαΐων. Στην Ευρώπη, ακόμα και στην κοιλάδα του Ροδανού, το λιωμένο νερό τροφοδοτεί άρδευση και υδροηλεκτρικά φράγματα.
Οι παγετώνες κρατούν μέσα τους πυρήνες πάγου σαν φυσικά αρχεία: φυσαλίδες αέρα, σκόνη, χημικά ίχνη από εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια πριν. Είναι τα πιο αξιόπιστα «ημερολόγια» της ατμόσφαιρας. Οταν λιώνουν, απελευθερώνουν αυτά τα υλικά σε λίμνες και ωκεανούς, τροφοδοτώντας άνθιση φυτοπλαγκτού – τη βάση της θαλάσσιας τροφικής αλυσίδας. Παράλληλα, η φυσική (αργή) τήξη διατηρεί βιότοπους για χιλιάδες είδη.
Η σύνδεση με την κλιματική κρίση
Οι παγετώνες είναι δείκτες της κλιματικής κρίσης. Από το 2000, έχουν χάσει μεγάλες ποσότητες πάγου. Αν λιώσουν πλήρως σε Ανταρκτική και Γροιλανδία, η στάθμη του νερού θα ανέβει πάνω από 70 μέτρα.Πρόσφατα στατιστικά δείχνουν: Ακόμα και αν οι θερμοκρασίες σταθεροποιηθούν στα τρέχοντα επίπεδα, οι παγετώνες θα χάσουν τουλάχιστον 39% της μάζας τους. Σε σενάριο 2,7°C θέρμανσης μέχρι το 2100, η απώλεια φτάνει το 75%. Η εξαφάνιση παγετώνων θα κορυφωθεί μεταξύ 2041 και 2055, με 2.000-4.000 παγετώνες να χάνονται ετησίως, ανάλογα με το σενάριο θέρμανσης (+1,5°C έως +4°C). Στις Αλπεις, μόνο το 12% μπορεί να επιβιώσει σε +1,5°C.
Η λευκάγεια που χάνεται – και οι κίνδυνοι που έρχονται
Οι παγετώνες λειτουργούν σαν μεγάλοι καθρέφτες: η λευκή τους επιφάνεια (albedo) αντανακλά την ηλιακή ακτινοβολία πίσω στο Διάστημα, κρατώντας τη Γη πιο δροσερή. Οσο λιώνουν, αποκαλύπτεται σκοτεινότερο έδαφος που απορροφά περισσότερη θερμότητα – ένας φαύλος κύκλος που επιταχύνει τα πάντα. Και για τους ανθρώπους; Στα βουνά, οι παγετώδεις λίμνες μεγαλώνουν και απειλούν με ξαφνικές πλημμύρες. Στις ακτές, η άνοδος της στάθμης φέρνει διάβρωση, αλάτωση υδροφόρων, απώλεια εδαφών.
Και η… Γροιλανδία
Η Γροιλανδία κρατάει τον μεγαλύτερο παγετώνα του βόρειου ημισφαιρίου – έναν πραγματικό «πάγο-ήπειρο» που, αν έλιωνε ολόκληρος, θα ανέβαζε τη στάθμη της θάλασσας κατά περίπου 7,4 μέτρα. Τα τελευταία χρόνια, η εικόνα είναι ανησυχητική: για 29η συνεχή χρονιά (από το 1996), ο παγετώνας χάνει μάζα. Το 2025, σύμφωνα με δορυφορικά δεδομένα (GRACE-FO), η απώλεια μάζας ήταν περίπου 129 ± 50 Gt (γιγατόνους) – λιγότερη από τον μέσο όρο των προηγούμενων ετών (~219 Gt), αλλά ακόμα αρνητική. Οι αιτίες; Ατμοσφαιρική αλλά και ωκεάνια θέρμανση. Αν συνεχιστεί αυτή η τάση, οι συνέπειες θα είναι παγκόσμιες: άνοδος στάθμης θάλασσας, απειλή για παράκτιες πόλεις, αλλαγές σε ωκεάνια ρεύματα.
Το «πράσινο» παράδοξο με τις σπάνιες γαίες
Καθώς οι πάγοι υποχωρούν, αποκαλύπτουν έναν θησαυρό που προκαλεί διεθνείς ανταγωνισμούς: σπάνιες γαίες. Η Γροιλανδία, η οποία διαθέτει τον μεγαλύτερο παγετώνα του βόρειου ημισφαιρίου, μετατρέπεται σε πεδίο εξορυκτικού ενδιαφέροντος. Δημιουργείται έτσι ένα κρίσιμο δίλημμα: η ανθρωπότητα χρειάζεται αυτά τα ορυκτά για την «πράσινη μετάβαση» (ηλεκτρικά αυτοκίνητα, ανεμογεννήτριες), όμως η εξόρυξή τους σε περιοχές που μόλις αποκαλύφθηκαν μπορεί να επιταχύνει τη διάβρωση και να διαταράξει περαιτέρω το κλίμα.
Η παρουσία αυτών των ορυκτών έχει στρέψει το ενδιαφέρον μεγάλων δυνάμεων (όπως η Κίνα, οι ΗΠΑ και η ΕΕ) προς τις πολικές περιοχές, μετατρέποντας την υποχώρηση των παγετώνων από περιβαλλοντική τραγωδία σε οικονομική ευκαιρία με απρόβλεπτες συνέπειες.
*Παναγιώτα Μακρή, Μέλος Εργαστηριακού Διδακτικού Προσωπικού (Ε.ΔΙ.Π.) στο Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος
