Το πρωί μιας Τετάρτης επιβιβαστήκαμε στο λεωφορείο που μας περίμενε και απομακρυνθήκαμε από το σχολείο μας, για να βρεθούμε σε ένα άλλο σχολείο, πολύ διαφορετικό και μακρινό για εμάς.
Όταν φτάσαμε στον προορισμό μας, αντικρίσαμε έναν μαντρότοιχο περιστοιχισμένο από φυλάκια και συρματοπλέγματα, μια εικόνα η οποία απέχει αρκετά από τη δική μας καθημερινότητα.
Μας υποδέχτηκε η διευθύντρια του σχολείου, κυρία Πέππα, και αφού περάσαμε από έναν αυστηρό σωματικό έλεγχο και αφήσαμε ταυτότητες και όλα μας τα προσωπικά αντικείμενα, άνοιξαν οι πύλες και ήρθαμε αντιμέτωποι με τη σκληρή πραγματικότητα που βιώνουν ορισμένοι συνομήλικοί μας. Βρισκόμασταν στο Ειδικό Σωφρονιστικό Κατάστημα Αυλώνα…
Η ξενάγηση στον χώρο του σχολείου είχε ως αφετηρία τον προαύλιο χώρο. Ένα περιορισμένο για τα δεδομένα μας προαύλιο με ζωγραφιές και γκράφιτι σε διάφορες γλώσσες. Γύρω του μαντρότοιχος και πάνω του συρματοπλέγματα, γεμάτα από σκασμένες μπάλες, που μαρτυρούσαν πως στον χώρο αυτό ένα παιχνίδι τελείωσε απότομα…
Ο μαντρότοιχος στη μια πλευρά χωρίζει το σχολείο με τη φυλακή. Η αίσθηση του χώρου γλυκόπικρη, από τη μια η απάνθρωπη όψη των φυλακών, από την άλλη, οι ζωγραφιές και τα γκράφιτι, που όπως μας εξήγησε η διευθύντρια αποτελούσαν έργα μαθητών σε συνεργασία με τη σχολή των καλών τεχνών! Το πρώτο που παρατηρούσε κανείς ήταν πως όλες οι ζωγραφιές είχαν ένα κοινό στοιχείο μέσα τους: λευκά περιστέρια!
Μπαίνοντας ξανά στο κτίριο, και μέσα από την κεντρική αίθουσα, ανεβήκαμε τη σκάλα και οδηγηθήκαμε στον επάνω όροφο. Όλοι οι τοίχοι ήταν διακοσμημένοι με πολύχρωμα σχέδια και στίχους καλλιτεχνών! Την προσοχή μας τράβηξε ο στίχος του Ν. Άσιμου: «πώς να ξεφύγω από τη μοίρα κι έχω μέσα μου πλημμύρα, ουρανέ» και εκείνος της Κ. Γώγου «Εμένα οι φίλοι μου είναι μαύρα πουλιά, σύρματα τεντωμένα». Τα πάντα εκεί μέσα είχαν μια νέα ανάγνωση…
Οι τάξεις ήταν μικρές, κατάλληλες για ολιγάριθμα τμήματα με τζάμια προς τον διάδρομο, ώστε να διευκολύνεται η επιτήρηση! Κάθε αίθουσα είχε την ονομασία ενός γνωστού ποιητή ή λογοτέχνη, όπως του Καζαντζάκη και του Παλαμά, μια προσπάθεια ώστε ο χώρος να αποκτήσει ζωντάνια.
Η αίθουσα στην οποία οδηγηθήκαμε ήταν ένας πολύ περιορισμένος, μακρόστενος χώρος, με έναν διαδραστικό πίνακα στη μία άκρη και τα θρανία τοποθετημένα έτσι ώστε να σχηματίζεται μια αυτοσχέδια τραπεζαρία για να φιλοξενηθούν όσο το δυνατόν περισσότερα άτομα.
Αφού μας συστήθηκε και επισήμως η διευθύντρια, ξεκίνησε την παρουσίαση για την ιστορία, τις δράσεις και τη κατάσταση του σχολείου. Την παρουσίασή της διακόπτει μία κλήση…Της μεταφέρουν νέα από το δικαστήριο! Ένας από τους νεαρούς κρατούμενους αποφυλακίζεται.
Η διευθύντρια αμέσως ζητά να της φέρουν τον νέο. Τον συναντά σε μία διπλανή αίθουσα και του ανακοινώνει τα νέα! Φευγαλέα τον βλέπουμε να ανοίγει το βήμα του και να απομακρύνεται…«Μήπως θες να καθίσεις λίγο μαζί μας;» τον ρωτά αλλά αυτός έχει ήδη εξαφανιστεί…
Η παρουσίαση αφορά την ιστορία του σχολείου και πώς από τα μέσα της δεκαετίας του ΄90 και με την αρωγή φωτισμένων ανθρώπων, όπως ο Π. Δαμιανός, έχει εξελιχθεί από μία άτυπη ιδέα να συνεχίσουν το σχολείο κάποιοι κρατούμενοι σε έναν άρτιο εκπαιδευτικό θεσμό.
Σύμφωνα με την παρουσίασή της, το 95% των ανήλικων κρατουμένων επιλέγει να παρακολουθήσει το σχολείο, ένα σχολείο που ακολουθεί το κοινό πρόγραμμα σπουδών, με το ίδιο ωρολόγιο πρόγραμμα.
Έτσι, όλοι δικαιούνται να δώσουν πανελλήνιες, αφού ο χώρος μπορεί να μετατραπεί σε εξεταστικό κέντρο. Τα γραπτά των κρατουμένων αναμειγνύονται ανώνυμα με αυτά των υπολοίπων σχολείων της Ανατολικής Αττικής, με αποτέλεσμα την έλλειψη οποιασδήποτε ευνοϊκής μεταχείρισης.
Παρά το γεγονός ότι τα παιδιά αυτά δεν έχουν καμία υποστήριξη εκτός σχολείου, δεν έχουν προσωπικό χώρο για μελέτη – μοιράζονται ένα κελί των τεσσάρων ατόμων με άλλους έξι – πέρσι υπήρξαν πέντε επιτυχόντες, σε ΠΑΔΑ, ΕΚΠΑ, Πολυτεχνείο! Τα παιδιά αυτά, αν και δεν τους επιτρέπεται να παρευρίσκονται στα θεωρητικά μαθήματα, παρά μόνο στα εργαστήρια με ειδικές άδειες και συνοδεία, έχουν ήδη περάσει τα μαθήματα του πρώτου εξαμήνου!
Με περηφάνεια η κα Πέππα αναφέρεται στην αγάπη που τρέφουν οι ανήλικοι κρατούμενοι για τον χώρο του σχολείου. «Το σέβονται και το αγαπούν, διότι αποτελεί το παράθυρό τους στην πραγματική ζωή, στην κανονικότητα, στην ελευθερία. Γι αυτό και δε δημιουργούν εντάσεις, φασαρίες κτλ. Προσπαθούν να πάρουν όσα περισσότερα μπορούν απ΄ αυτό…»
Συνεχίζει λέγοντας πως την περίοδο της πανδημίας που είχαν απαγορευτεί όλα τα επισκεπτήρια, όλες οι άδειες και φυσικά το σχολείο, η κατάσταση έγινε αφόρητη!
Υπήρχε απίστευτη ένταση, καθώς δεν υπήρχε καμία διέξοδος. Η λύση δόθηκε όταν ένα συνεργείο της ΕΡΤ έφερε εξοπλισμό αλλά και την τεχνογνωσία και δημιουργήθηκε ένα άτυπο τηλεοπτικό στούντιο σε μία από τις τάξεις.
Εκεί οι καθηγητές βιντεοσκοπούσαν το μάθημα τους και στη συνέχεια αυτό μεταδιδόταν στις τηλεοράσεις κάθε κελιού. Τα παιδιά παρακολουθούσαν το μάθημα που ίσως τελικά να μην ήταν αυτό που είχαν τόσο ανάγκη όσο η αίσθηση της επικοινωνίας με τους καθηγητές τους.
Όπως προκύπτει από τη συζήτηση, οι συνθήκες διαβίωσης στις φυλακές είναι δύσκολες. Συχνά οι νεαροί κρατούμενοι μένουν χωρίς βασικά είδη υγιεινής. Εκείνη τη στιγμή καταλαβαίνουμε το γιατί μας ζητήθηκε να φέρουμε προαιρετικά με την επίσκεψή μας βασικά αγαθά, όπως αφρόλουτρα, κρεμοσάπουνα, σεντόνια, πετσέτες κτλ.
«Οι φυλακές χωρητικότητας περίπου 250 ατόμων φιλοξενούν 400!» αναφέρει η διευθύντρια. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα σε ένα κελί τεσσάρων ατόμων να συνυπάρχουν πέντε με έξι κρατούμενοι, χωρίς βέβαια να εξασφαλίζεται ένα κρεβάτι σε όλους.
Οι κρατούμενοι συνυπάρχουν σε πτέρυγες ή κελιά με μοναδικό κριτήριο την ηλικία τους, ανεξαρτήτως ποινικού αδικήματος. Στην ερώτηση μιας μαθήτριας σχετικά με το αν υπάρχει βία στις φυλακές, η διευθύντρια απαντά:
«Τα παιδιά εδώ μαλώνουν λόγω υπερπληθυσμού. Δεν χωράνε! Τσακώνονται για το ποιος θα προλάβει να κάνει μπάνιο, καθώς το νερό μετά από μια συγκεκριμένη ώρα της ημέρας, αρκετές φορές, κόβεται. Οι λόγοι για τους οποίους τσακώνονται είναι λόγοι επιβίωσης και συχνά οι συμπλοκές είναι αιματηρές!».
Τη στιγμή της εισόδου των μαθητών – κρατουμένων στην αίθουσα που βρισκόμασταν κι εμείς η ατμόσφαιρα πλημμύρισε με αμηχανία, δειλά χαμόγελα και διστακτικά βλέμματα.
Μερικοί μας χαιρέτησαν αμήχανα ενώ άλλοι έσπευσαν να καθίσουν χωρίς να μας αντικρίσουν. Κάθονται απέναντί μας σε απόσταση μισού μέτρου. Οι περισσότεροι συζητούν μεταξύ τους μέχρι να «σπάσει ο πάγος».
Οι οδηγίες είναι ρητές: Οι ερωτήσεις και οι απαντήσεις που ανταλλάσσουμε θα πρέπει να απευθύνονται στο σύνολο, όχι σε κάποιον συγκεκριμένα και να μην αφορούν προσωπικά δεδομένα.
Παρόλα αυτά, ένα παιδί βρίσκει το θάρρος, ή μάλλον νιώθει την ανάγκη, και με μία κίνηση έρχεται κάπως πιο κοντά και με ρωτάει: «Πώς είναι η κοινωνία έξω; Ακόμα τόσο χάλια;». Χωρίς δισταγμό γνέφω καταφατικά, σκεπτόμενη το τι βίωσε το παιδί αυτό έξω, με ποιον τρόπο η κοινωνία του συμπεριφέρθηκε και τον απογοήτευσε τόσο, ώστε να βρίσκεται σήμερα εδώ…
Και μετά αρχίζουν οι ερωτήσεις…
Πώς περνάτε την μέρα σας εδώ;
Μαγειρεύουμε, τρώμε, παίζουμε μπάλα, επιτραπέζια. Το πρωί έχουμε σχολείο, το απόγευμα κάνουμε κάνα μπάνιο.
Τι σας αρέσει πιο πολύ εδώ;
Το σχολείο! Οι καθηγητές δείχνουν κατανόηση. Αν θέλουμε κάτι, θα το συζητήσουν μαζί μας. Εδώ γεμίζουμε την μέρα μας, παίρνουμε γνώσεις και κάποιοι συνεχίζουμε το σχολείο που αφήσαμε έξω… Στο σχολείο είμαστε πολύ ήσυχοι! Εδώ υπάρχει σεβασμός, γιατί αναγνωρίζουμε τι κάνει το σχολείο για εμάς.
Στα κελιά είστε παρέα;
Αναγκαστικά γινόμαστε παρέα. Με αυτούς τους ανθρώπους τρως, πίνεις, ζεις μαζί τους αναγκαστικά… πως να μην είμαστε παρέα;
Οι φίλοι σας απ’ έξω έχουν κρατήσει επαφές;
Κατά κάποιον τρόπο…Την έχουν κάνει οι περισσότεροι… Μπορεί να διστάζουν.
Τι σκέφτεστε να κάνετε όταν αποφυλακιστείτε;
Σε αυτή την ερώτηση όλοι σιωπούν. Μερικοί κοιτάνε κάτω και άλλοι κοιτάζονται μεταξύ τους. Φάνηκε πως το αίσθημα της ελπίδας για ένα καλύτερο μέλλον τους είχε εγκαταλείψει προ πολλού.
Διαφορετικά πράγματα από αυτά που έκανα όταν ήμουνα έξω, κάτι καινούργιο, εκτός της παρανομίας…
Τι είναι αυτό που θα θέλατε να αλλάξετε;
Το γήπεδο να έχει γρασίδι και να βάλουν δίχτυα στα τέρματα.
Κάτι τόσο απλό και αυτονόητο για εμάς αλλά πολυτέλεια για αυτούς.
Υπάρχουν ψυχολόγοι στο κατάστημα;
Από τέτοια πρώτη η φυλακή! (Γέλια ηχούν στην αίθουσα) «Υπάρχουν δύο ψυχολόγοι για 400 άτομα. Και εκτός από την πρώτη συνεδρία, η οποία επιβάλλεται σε όλους, η συμμετοχή είναι προαιρετική» επιβεβαιώνει η διευθύντρια, στην προσπάθειά της να επιβάλει την τάξη.
Κάποιος από εμάς διατυπώνει την άποψη πως η ψυχολογική στήριξη θα έπρεπε να είναι υποχρεωτική…
Στην λέξη υποχρεωτική ένας κρατούμενος αντιδρά: Γιατί να είναι υποχρεωτικό; Τι να μου κάνει εμένα ο ψυχολόγος; Εδώ οι συνθήκες σε σκληραίνουν, δεν είναι ο ψυχολόγος που χρειάζεσαι. Το σημαντικό είναι να μείνεις ακέραιος, να μην αλλάξεις, να μην χάσεις τον εαυτό σου.
Παρά την εντύπωση που μας έκανε η απάντηση αυτή, η συζήτηση συνεχίστηκε.
Πως συμπεριφέρεστε σε ένα καινούργιο άτομο;
Στον καινούργιο θα δείξουμε μερικά πράγματα στην αρχή, αλλά μετά και αυτός θα πρέπει να είναι σωστός! Αν είναι σωστός, τον βοηθάμε, του δίνουμε φαγητό, ρούχα…
Τι εννοείς σωστός;
Ε τα αυτονόητα. Υπάρχουν κάποιοι «άγραφοι» κανόνες. Να μην κλέβει, να μην λέει ψέματα, ό,τι δηλαδή ισχύει και έξω. Και αν κάποιος κάνει κάποιο λάθος, πάλι καλά… Αλλά αν το λάθος συνεχίζεται…. ε εδώ πέρα δεν υπάρχει περιθώριο, δεν γίνεται να κάνεις το ίδιο λάθος ξανά και ξανά.
Και εκεί όλοι καταλαβαίνουμε πως η φράση “Όλοι κάνουμε λάθη, άνθρωποι είμαστε.” Παύει να ισχύει μέσα στο κελί μιας φυλακής…
Έφτασε η ώρα να αποχωρήσουμε. Σηκώνονται και μας χαιρετούν όλοι. Μπαίνουν στις τάξεις τους, κλείνουν οι πόρτες και τότε ακολουθούμε κι εμείς. Περνώντας μπροστά από τις τάξεις, τους βλέπουμε όλους καθιστούς στα θρανία τους.
Κάποιοι μας χαιρετούν εύθυμα, κάποιοι απλά μας παρατηρούν με ένα χαμένο βλέμμα.
Μία όμως ερώτηση παρέμεινε στο μυαλό μας ακόμη και αφότου φύγαμε… Αυτή της διευθύντριας προς εμάς:
«Για εσάς ποια είναι η αγαπημένη περίοδος της χρονιάς; Τα Χριστούγεννα και το καλοκαίρι, έτσι; Για ρωτήστε και τα παιδιά!»
Με την απάντηση τους να μας ξαφνιάζει, φάνηκε πως οι απόψεις μας δεν ταυτίζονταν με αυτές των κρατουμένων. Ενώ εμείς δεν βλέπουμε την ώρα να κλείσει το σχολείο, εκείνοι βρίσκουν διέξοδο σε αυτό. Για αυτούς οι διακοπές αποτελούν τη χειρότερη στιγμή της χρονιάς… Είναι η περίοδος που σταματά το σχολείο. Σταματά δηλαδή να υπάρχει το μοναδικό παράθυρο τους στην κανονικότητα, η μοναδική σύνδεσή τους με τον έξω κόσμο και την… Ελευθερία!
*H Ηρώ Πάντζου, η Αποστολία Παπαδοπούλου και η Αναστασία Σμαργιανάκη είναι μαθήτριες του 1ου ΓΕΛ Ραφήνας και το κείμενό τους δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα του σχολείου «Εκτός Ύλης», η οποία συμμετείχε στον 2ο Πανελλαδικό και Παγκύπριο Διαγωνισμό Σχολικών Εφημερίδων και Δημοσιογραφίας.
