Ποιος θα μπορούσε να αρνηθεί μια απόδραση από την καθημερινότητα υπό την καθοδήγηση της Μαρίνα Αμπράμοβιτς; Φανταστείτε ένα ειδυλλιακό τοπίο, επαφή με τη φύση, μια χαλαρή αθλοπαιδιά, φαγητό δίπλα στο κύμα και – γιατί όχι; – ένα ήπιο ψηφιακό detox.
Τώρα διαγράψτε όλα τα παραπάνω – πλην της Αμπράμοβιτς – μονοκοντυλιά. Παραδώστε το κινητό σας τηλέφωνο, ετοιμαστείτε να μείνετε απολύτως νηστικοί αλλά και βουβοί για ημέρες και εξασκηθείτε στο να μετράτε κόκκους ρυζιού με τις ώρες.
Αυτό που μπορεί στα αυτιά σας να ηχεί ως εκκεντρικότητα ή έστω σαν μια σύγχρονη μορφή ήπιου εκούσιου αυτοβασανισμού, για το ινστιτούτο της Μαρίνα Αμπράμοβιτς είναι η απόλυτη μέθοδος πνευματικής κάθαρσης. Και κοστίζει 2.450 ευρώ. Σχεδόν κοψοχρονιά.
Από τις 17 έως τις 22 Μαΐου το Marina Abramović Institute στήνει για μία ακόμα φορά το στρατηγείο του στην Ελλάδα, οργανώνοντας το περίφημο workshop «Cleaning the House» (κατά κυριολεξία «Καθαρίζοντας το Σπίτι»).
Όχι, δεν πρόκειται για ένα ακόμη σεμινάριο σύγχρονης τέχνης — ούτε για ένα wellness retreat όπου πίνεις matcha latte με το καντάρι και καμώνεσαι τον σαμάνο απ’ το πανέρι.
Είναι ένα εξαντλητικό, πενθήμερο bootcamp σωματικής και πνευματικής δοκιμασίας. Μια μέθοδος που η Μαρίνα Αμπράμοβιτς επινόησε πριν από τρεις δεκαετίες για να προετοιμάζει πρώτα τον εαυτό της και κατόπιν καλλιτέχνες για απαιτητικές performances και σήμερα υπόσχεται ένα γενναίο «reset» μέσα από την τελετουργία του. Τουλάχιστον σε όποιον καταφέρει να αντέξει τη δοκιμασία.
Αμπράμοβιτς στη Σέριφο, Αμπράμοβιτς και στην Κορινθία
Η Ελλάδα αποτελεί σταθερό πεδίο δοκιμών για το «Cleaning the House» της Μαρίνα Αμπράμοβιτς.
Το 2016, στο πλαίσιο της συνεργασίας του ινστιτούτου της με τον Οργανισμό ΝΕΟΝ για την έκθεση «As One» στο Μουσείο Μπενάκη, έξι Έλληνες καλλιτέχνες προετοιμάστηκαν για έναν άθλο: μια performance οκτώ ωρών ημερησίως για επτά εβδομάδες.
Προηγήθηκαν σχεδόν δέκα ημέρες πλήρους απομόνωσής τους σε ένα χιονισμένο χωριό της ορεινής Κορινθίας. Αργότερα, η δράση ταξίδεψε και στο άνυδρο, άγριο τοπίο της Σερίφου, αποδεικνύοντας ότι η μέθοδος βρίσκει το ιδανικό της σκηνικό στις αντιθέσεις της ελληνικής φύσης.
Όπως είχε εξηγήσει τότε η ίδια η Αμπράμοβιτς σχετικά με τις ιδανικές συνθήκες πραγματοποίησης του σεμιναρίου της: «Πρέπει να έχει υπερβολική ζέστη ή υπερβολικό κρύο. Δεν μιλάς και δεν τρως για τις πρώτες τρεις ημέρες. Και μετά κάνεις πραγματικά δύσκολες ασκήσεις». Στόχος; Να βρεθείς στο απόλυτο «εδώ και τώρα», ώστε —κατά την ίδια— να μπορέσει να συμβεί το «θαύμα».
Ο εγκλεισμός, η αφύπνιση και η βάσανος της σιωπής
Για το workshop του φετινού Μαΐου (με την τοποθεσία να παραμένει επτασφράγιστο μυστικό), η εμπειρία ξεκινά με έναν οικειοθελή ευνουχισμό: τον αποχωρισμό από τις οθόνες. Με την άφιξη των συμμετεχόντων, κινητά, laptops και smartwatches κλειδώνονται σε ένα μαύρο κουτί.
Για τις επόμενες έξι ημέρες, ο χρόνος διαστέλλεται. Το πρόγραμμα επιβάλλει τρεις ημέρες απόλυτης αφαγίας ενώ παράλληλα επιβάλλεται καθεστώς καθολικής σιωπής. Οι συμμετέχοντες, άγνωστοι μεταξύ τους, συγκατοικούν χωρίς να ανταλλάσσουν ούτε «καλημέρα», βιώνοντας μια παράδοξη συλλογική απομόνωση.
Η ρουτίνα ξεκινά από τα χαράματα με βουτιές στο παγωμένο νερό, τη λεγόμενη αφύπνιση, και συνεχίζεται με πολύωρες συνεδρίες ενσυνειδητότητας μέσω της μεθόδου Feldenkrais, προετοιμάζοντας το σώμα για το επόμενο στάδιο: την ακινησία.
Τότε είναι ώρα να πάρει μπροστά η περίφημη «Μέθοδος». Οι «τρόφιμοι» καλούνται να φέρουν εις πέρας δοκιμασίες διάρκειας από μία έως οκτώ ωρών: να μετρήσουν κόκκους ρυζιού και φακές έναν προς έναν. Να γράφουν το όνομά τους μέχρι να χάσει κάθε νοηματική σημασία για εκείνους. Να περπατούν προς τα πίσω σε ακραία αργή κίνηση. Να κοιτάζουν αδιάκοπα ο ένα τον άλλο στα μάτια.
Όπως το έθεσε ένας βετεράνος του προγράμματος, «ένας εξωγήινος θα κατέληγε πως οι άνθρωποι είναι μια αργή φυλή που περνά τον χρόνο της γυμνή και ακίνητη».
Μέθοδος Αμπράμοβιτς ή η τέχνη του να είσαι παρών
Αρχικά, η μέθοδος αναπτύχθηκε για να βοηθήσει την ίδια την καλλιτέχνιδα να επιβιώσει από τις δικές της μαραθώνιες, εξαντλητικές και ακραίες performances. Σήμερα, έχει μετατραπεί στο απόλυτο «εργαλείο» για το κοινό.
Είναι το σημείο όπου ο θεατής παύει να είναι παρατηρητής και γίνεται ο ίδιος το έργο τέχνης. Ή τέλος πάντων μέρος του.
Στις εκθέσεις της Αμπράμοβιτς ανά τον κόσμο, χιλιάδες επισκέπτες φορούν ακουστικά ακύρωσης θορύβου και συμμετέχουν εθελοντικά σε ασκήσεις ακινησίας, στέκονται μπροστά σε τοίχους ή διαλογίζονται αγγίζοντας κρυστάλλους.
Στο ελεγχόμενο περιβάλλον του «Cleaning the House», ωστόσο, η Μέθοδος βρίσκει την πιο ακατέργαστη εκδοχή της.
Σκοπός είναι να αδειάσει κανείς το μυαλό του από τις ενοχές του παρελθόντος και το άγχος του μέλλοντος, και να βιώσει τον τρόμο αλλά και τη λύτρωση του απόλυτου «τώρα». Να απαλλαχτεί από περισπασμούς, ρόλους και κοινωνικές πανοπλίες.
Μια καλλιτέχνης στα όρια
Εύλογα μπορεί να αναρωτηθεί κάποιος γιατί να πληρώσει ώστε να υποστεί μια διαδικασία που θα τον φέρει αντιμέτωπο με τις συνήθειες, τις έξεις και τελικά τον ίδιο τον εαυτό του. Η αποστομωτική απάντηση βρίσκεται στα έργα και τις ημέρες της ίδιας της Μαρίνας Αμπράμοβιτς που με όχημα αυτή τη μέθοδο πέτυχε να φέρει το σώμα και το πνεύμα της στα άκρα για χάρη της performance art.
Ενδεικτικά μπορεί να ανατρέξει κανείς στο θρυλικό Rhythm 0 του 1974, όταν η Αμπράμοβιτς έμεινε ακίνητη έξι ώρες, επιτρέποντας στο κοινό να χρησιμοποιήσει πάνω της 72 αντικείμενα — από λουλούδια μέχρι ξυράφια αλλά και ένα όπλο.
Ή στο εμβληματικό The Lovers του 1988. Μαζί με το alter ego της στην τέχνη και τη ζωή, τον Ουλάι ξεκίνησαν από τα αντίθετα άκρα του Σινικού Τείχους, περπάτησαν για 90 ημέρες και συναντήθηκαν στη μέση με σκοπό να χωρίσουν οριστικά.
Υπάρχουν βεβαίως και πιο πρόσφατα παραδείγματα, όπως το The Artist is Present του 2010. Τότε η Αμπράμοβιτς έκατσε ακίνητη για σχεδόν τρεις μήνες στο MoMA της Νέας Υόρκης, κοιτώντας καθημερινά στα μάτια αγνώστους.
Χιλιάδες άνθρωποι κάθισαν απέναντί της. Κάποιοι γέλαγαν, άλλοι έκλαιγαν, κάποιοι κατέρρεαν. Όταν εμφανίστηκε ξανά απέναντί της ο Ουλάι σε εκείνη την αίθουσα, η επανένωσή τους έγινε μια από τις πιο φορτισμένες στιγμές της σύγχρονης τέχνης.
Η στέρηση ως πολύτιμο αγαθό
Το «Cleaning the House» είναι το απόσταγμα αυτής της πορείας της performance artist που κατάφερε να βγει από τα στενά όρια του σύμπαντος της τέχνης και να γίνει σύμβολο της ποπ κουλτούρας.
Η μέθοδος της Αμπράμοβιτς μοιάζει με ένα εγχειρίδιο επιβίωσης για έναν κόσμο που απαιτεί διαρκή σύνδεση, παραγωγικότητα και θόρυβο. Όσοι κατάφεραν να την ολοκληρώσουν μιλούν για εμπειρία σημαδιακή που μετατόπισε την αντίληψή τους για τον εαυτό τους και για τον κόσμο.
Στην εποχή της υπερπληροφόρησης και της ατέρμονης σύνδεσης, το να πληρώνεις για να σου αφαιρέσουν τα πάντα —τη φωνή, την τροφή, τον χρόνο, την ταυτότητα— βαφτίζεται πολυτέλεια. Όχι γιατί είναι ευχάριστο, αλλά επειδή είναι τόσο σπάνιο που καταντά μοναδικό.
