Αλλαγή σελίδας μετά από 16 χρόνια στην Ουγγαρία, όπου το κόμμα Tisza (αρκτικόλεξο που σημαίνει «Σεβασμός και Ελευθερία») του Πέτερ Μαγιάρ κέρδισε 138 έδρες στο ουγγρικό κοινοβούλιο έναντι μόλις 55 του κόμματος Fidesz (αρκτικόλεξο που σημαίνει «Συμμαχία Νέων Δημοκρατών») του πρώην πρωθυπουργού Βίκτορ Όρμπαν. O Βίκτορ Όρμπαν υπήρξε μια προδρομική μορφή του αντιφιλελεύθερου λαϊκισμού, έχοντας προηγηθεί του Ντόναλντ Τραμπ.

Τα 16 συναπτά έτη εξουσίας αποτελούν ρεκόρ για ηγέτη χώρας της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την Άνγκελα Μέρκελ να έρχεται δεύτερη με λίγους μήνες διαφορά. Όχι τυχαία, ο νικητής των εκλογών της Κυριακής Πέτερ Μαγιάρ έκανε λόγο για «αλλαγή καθεστώτος».

Πολλοί μάλιστα συνέκριναν τη στιγμή με την κατάρρευση του κομμουνισμού το 1989, λόγω της πτώσης ενός ισχυρού πολιτικού άνδρα και συστήματος εξουσίας, ακόμη κι αν το πολιτικό σκηνικό της Ουγγαρίας έχει πλέον σφραγιστεί από τον αντικομμουνισμό.

Η μονοθεματική και «αντιστική» καμπάνια του Όρμπαν

Η ήττα του Βίκτορ Όρμπαν φαίνεται να οφείλεται στο ότι ο λαϊκιστής ηγέτης έχασε την επαφή με τις θετικές γοητευτικές υποσχέσεις που είναι αναπόσπαστες για μια λαϊκιστική ηγεσία και κατέφυγε σε μια προεκλογική καμπάνια βασισμένη στον «αντισμό», κατά την έκφραση του Γάλλου στοχαστή Ζακ Ζιλιάρ, δηλαδή στην τάση να ετεροκαθορίζεται κανείς πλήρως από ό,τι τοποθετεί ως αντίπαλο: Εν προκειμένω, η εκστρατεία του Όρμπαν ήταν αντι-ευρωπαϊστική ενάντια στις Βρυξέλλες, αντι-ουκρανική, αντιμεταναστευτική, αντι-woke, αντι-Σόρος κ.ο.κ., έχοντας εγκαταλείψει την τέχνη της θέλξης του λαού.

Έχοντας υπερβολική εμπιστοσύνη στη φιλική προς το κυβερνών κόμμα τηλεόραση, ο Όρμπαν προέβη σε μια μονοθεματική προβολή του ζητήματος της Ουκρανίας, παρουσιάζοντας τον Μαγιάρ ως ενεργούμενο του Βολοντιμίρ Ζελένσκι που θα ενέπλεκε την Ουγγαρία σε πόλεμο. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, λησμονήθηκε ότι η επιτυχία του Fidesz στις αρχές της δεκαετίας του 2010 οφειλόταν στο γεγονός ότι μπορούσε να συνδυάζει τους πολιτισμικούς πολέμους με τη θεαματική καταπολέμηση της ανεργίας, μια αύξηση της εργατικής δύναμης κατά 20% εν μέσω οικονομικής κρίσης, -με τη βοήθεια βεβαίως γερμανικών αυτοκινητοβιομηχανιών που χρησιμοποίησαν την Ουγγαρία ως βάση τους-, καθώς και με μια διευθέτηση του ουγγρικού χρέους.

Το θετικό ενωτικό μήνυμα του Μαγιάρ, πώς κέρδισε τη γενιά «Ζ»

Ο νικητής Πέτερ Μαγιάρ, από την άλλη, λόγω του ότι προέρχεται από το κυβερνών κόμμα Fidesz, με το οποίο πολιτευόταν μέχρι και το 2024, μοιράζεται πολλές από τις ανησυχίες του, όπως τη θεωρούμενη ανάγκη για έλεγχο της μετανάστευσης. Ωστόσο, ο Μαγιάρ στη δική του καμπάνια πρότεινε ένα θετικό όραμα εμβάθυνσης της σχέσης με την Ευρωπαϊκή Ένωση και επικέντρωσε σε θέματα υγείας, παιδείας, υπέρβασης της διαφθοράς.

Η έμφασή του ήταν στα πρακτικά ζητήματα που αντιμετωπίζουν τα ουγγρικά νοικοκυριά λόγω της ύφεσης στην οικονομία και της ανεργίας. Ο Άλεξ Λέονας, καθηγητής στο Κάρολι Γκάσπαρ Πανεπιστήμιο της Βουδαπέστης, παρατηρεί στο «Βήμα»: «Ο Πέτερ Μαγιάρ παρουσίασε ένα ενωτικό πρόσωπο ότι θα είναι ο πρωθυπουργός όλων των Ούγγρων, ενώ ο Όρμπαν ήταν πολωτικός και διχαστικός.

Η τακτική του Μαγιάρ απέδωσε, καθώς η Ουγγαρία είναι μια χώρα, όπου ο σοσιαλισμός, καθώς και ένα είδος διεθνισμού που συνδέεται με αυτόν, έχουν απονομιμοποιηθεί λόγω της αρνητικής κομμουνιστικής εμπειρίας. Με την έμφασή του σε “όλους τους Ούγγρους”, ο Μαγιάρ ταυτοχρόνως απευθύνθηκε στα πατριωτικά αντανακλαστικά, αλλά έκανε ευκολότερη και τη συσπείρωση φιλελεύθερων και αριστερών, που επιθυμούσαν μεν την ανατροπή Όρμπαν, αλλά όχι την υποκατάστασή του από μια κυβέρνηση που θα δημιουργούσε νέους αποκλεισμούς. Ο Μαγιάρ πήρε επίσης μαζί του τους νέους. Η γενιά “Z” ταυτίζεται μαζί του επειδή είναι πιο νέος και επειδή η ίδια επιθυμεί στενότερες σχέσεις με την Ευρώπη, το να πάψει η Ουγγαρία να είναι μια εξαίρεση».

Η επίσκεψη Βανς και ο πόλεμος στο Ιράν έβλαψαν τον Όρμπαν

Ο Βίκτορ Όρμπαν αντί να δώσει σημασία στα πρακτικά προβλήματα ακολούθησε τη λογική, η οποία εκφράστηκε αρχετυπικά από τον Αμερικανό Αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς, που έσπευσε στη Βουδαπέστη να τον υπερασπιστεί προς το τέλος της προεκλογικής περιόδου. Ο Βανς υποστήριξε ότι οι γραφειοκράτες των Βρυξελλών προσπάθησαν να καταστρέψουν την ουγγρική οικονομία από καθαρό μίσος για τον Ούγγρο ηγέτη. Αυτή η λογική αυτοθυματοποίησης εντέλει γύρισε μπούμερανγκ στις κάλπες.

«Ο Όρμπαν», εξηγεί ο καθηγητής Λέονας, «πλήρωσε τη μετατόπιση της πολιτικής Τραμπ από τη φιλειρηνική στη φιλοπόλεμη εξωτερική πολιτική. Στην πρώτη τετραετία Τραμπ και μέχρι και πέρσι ο Όρμπαν επέμενε στο ότι αυτό το είδος δεξιού λαϊκισμού και κυριαρχισμού (sovereignism), που είναι κοινό στον τραμπισμό και στον ίδιο, αποτελεί μια δύναμη ειρήνης στο διεθνές πεδίο. Ωστόσο, μετά τις πολεμικές περιπέτειες του Τραμπ και μάλιστα τον πόλεμο στο Ιράν, που υποβαθμίζει το βιοτικό επίπεδο των Ευρωπαίων, το αφήγημα του ειρηνοποιού Τραμπ κατέρρευσε με πάταγο, με αποτέλεσμα η επίσκεψη Βανς να κάνει κακό στο τότε κυβερνών κόμμα».

Η επιτηδευμένη ιδεολογική ασάφεια του Μαγιάρ

Αν ο Βίκτορ Όρμπαν υπέπεσε στο λάθος του «αντισμού», ο Πέτερ Μαγιάρ δείχνει να πάσχει από μια συγγενική πολιτική παθολογία, τον «φυγετισμό», όπως θα μπορούσε να αποδοθεί ο γαλλικός όρος «dégagisme» (από την προστακτική «dégage» που είχε ως αντίστοιχη προστακτική σε ελληνικές διαδηλώσεις το «φύγετε»/ «φυγέτε»). Τον γαλλικό όρο είχε λανσάρει ο Κονγκολέζος Ερίκ Μουλάλου, αλλά εντέλει χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει κινήματα της τελευταίας 15ετίας που αρθρώθηκαν γύρω από την ανάγκη να ανατραπεί ένα προσωποπαγές καθεστώς.

Ο «φυγετισμός» (dégagisme) έγκειται στο να διατυπώνει ένας πολιτικός ένα ιδεολογικό μίνιμουμ στο πρόγραμμά του, προκειμένου να μην αποξενώσει ψηφοφόρους, οι οποίοι συνδέονται όχι ενδογενώς αλλά από την εξωτερική ανάγκη να φύγει ένας ηγέτης που έχει καταστεί απεχθής λόγω μακροχρόνιου καθεστωτισμού. Τόσο φιλελεύθεροι όσο και αριστεροί της Ουγγαρίας ενώθηκαν στο κόμμα του Μαγιάρ μαζί με συντηρητικούς και πατριώτες, υπό το πρόταγμα του να ανατραπεί ένα 16ετές καθεστώς, το οποίο είχε πλέον εν πολλοίς έλεγχο και του δικαστικού συστήματος.

Τώρα που το κόμμα Tisza του Μαγιάρ πήρε την εξουσία οι διαφορές στα αιτήματα των ετερόκλητων υποστηρικτών του αναμένεται να εκραγούν. Σίγουρα, όμως, όχι προτού να εκταμιευθούν τα ευρωπαϊκά κονδύλια που παρέμεναν εκκρεμή λόγω των κατηγοριών για παραβίαση του κράτους δικαίου από την προηγούμενη κυβέρνηση Όρμπαν. O Πέτερ Μαγιάρ έχει αποφύγει να εκφραστεί με υπερβολική σαφήνεια ως προς τον πόλεμο Ρωσίας και Ουκρανίας, ενώ παραλείπει συνήθως να θίξει τις πολιτικές Όρμπαν εναντίον των δικαιωμάτων της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας.

Ανακούφιση για την αναίμακτη αλλαγή

Ο Άλεξ Λέονας παρατηρεί: «Κανείς δεν γνωρίζει τι πραγματικά εκπροσωπεί ο Πέτερ Μαγιάρ. Είναι μια “γάτα στο σακί”, κατά την ουγγρική έκφραση. Όλοι απλά σκέφτηκαν ότι 16 χρόνια Όρμπαν ήταν πάρα πολλά, 20 θα ήταν καταστροφή. Παραμένει μυστήριο πώς ο Μαγιάρ θα πραγματοποιήσει μια σχοινοβασία ανάμεσα στη δεξιά και την αριστερά, πώς θα διατηρήσει τα πλέον δημοφιλή στοιχεία της κληρονομιάς του Όρμπαν, ενώ ταυτοχρόνως θα προχωρήσει σε ό,τι είναι πραγματικά επείγον, όπως η καταπολέμηση ενάντια στη διαφθορά.

Ακόμη και το γεγονός ότι υπάρχει αναίμακτη μετάβαση ύστερα από 16 χρόνια δείχνει προς μια πιθανή συνεννόηση Μαγιάρ και Όρμπαν. Οι περισσότεροι πιστεύουν ότι ακόμη κι αν τιμωρηθούν ορισμένες κραυγαλέες περιπτώσεις διαφθοράς, το μεγαλύτερο μέρος από τα χρήματα, που έχουν διαφύγει, δεν θα επιστρέψει και αυτό είναι εν μέρει και το τίμημα για μια ειρηνική μετάβαση. Οι Ούγγροι αισθάνονται αυτή τη στιγμή ανακούφιση που αποδείχτηκε ότι ήμαστε ακόμα δημοκρατία παρά τα 16 συναπτά έτη της ίδιας κυβέρνησης, ένα αίσθημα ανακούφισης που μοιάζει με αυτό του 1989, όταν η μετάβαση από τον κομμουνισμό στη δημοκρατία συνέβη χωρίς να χυθεί αίμα».

«Ρώσοι πηγαίντε σπίτι σας»: Οι αναβιώσεις ενός συνθήματος

Μεταξύ των γεωπολιτικών διακυβευμάτων της κυβερνητικής αλλαγής είναι ότι πιθανότατα δεν θα εμποδίζεται πλέον από την Ουγγαρία ένα δάνειο 90 δισεκατομμυρίων Ευρώ από την Ευρωπαϊκή Ένωση προς την Ουκρανία. Επί των κυβερνήσεων Όρμπαν, η Ουγγαρία θεωρείτο ως δούρειος ίππος της Ρωσίας στην Ευρώπη ή, για να χρησιμοποιήσουμε μια πιο κοντινή μεταφορά, ως μια ρωσική κούκλα «ματριόσκα», όπου κάτω από την εξωτερική κούκλα του Όρμπαν μπορεί να κρυβόταν μια εσωτερική του Βλαντίμιρ Πούτιν. Στην προεκλογική περίοδο ακούστηκε ακόμη και το σύνθημα «Ρώσοι πηγαίντε σπίτι σας» εναντίον του κόμματος του Όρμπαν, ένα σύνθημα με μεγάλο φορτίο από το 1956, όταν τα σοβιετικά τανκς είχαν εισβάλει στη Βουδαπέστη.

Ο καθηγητής Λέονας παρατηρεί: «Είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε ένα παράδοξο. Ο ίδιος ο Όρμπαν έγινε διάσημος γιατί είχε κατά κόρον χρησιμοποιήσει και αναβιώσει το σύνθημα “Ρώσοι πηγαίντε σπίτι σας” κατά το τέλος της κομμουνιστικής περιόδου. Δεν θεωρείτο εξαρχής φιλορώσος, καθώς ως αντικομμουνιστής ήταν αρχικά εναντίον της ρωσικής παρεμβατικότητας και είχε πείσει σχετικά τον κόσμο.

Η στάση του άλλαξε άρδην μετά το 2010. Το αποκορύφωμα ήταν μετά το 2022, όταν τα κυβερνητικά μίντια σχεδόν παρουσίαζαν την Ουκρανία ως τον επιτιθέμενο και σίγουρα ως τη χώρα που είναι επικίνδυνη για εμάς. Για τον λόγο αυτό, η επικαιροποίηση του συνθήματος “Ρώσοι πηγαίντε σπίτι σας” το 2026 δείχνει ότι η Ουγγαρία δεν θέλει να ξαναγίνει ρωσική αποικία. Υπήρξε μάλιστα μια τηλεφωνική διαρροή με καταλυτικές συνέπειες, στην οποία ο Όρμπαν κολάκευε τους Ρώσους με έναν τρόπο που ο κομμουνιστής ηγέτης Γιάνος Κάνταρ (1956-1988) δεν θα είχε ποτέ διανοηθεί να κάνει».

Ψάχνοντας τις απαντήσεις μετά τις εκλογές

Οι σχέσεις Ουγγαρίας και Ουκρανίας, που βρίσκονται ούτως ή άλλως σε ένταση λόγω της θεωρούμενης υποβάθμισης των δικαιωμάτων της ουγγρικής μειονότητας στα ουκρανικά Καρπάθια, έφτασαν στο ναδίρ το 2025. Αιτία οι κατηγορίες του Βίκτορ Όρμπαν ότι η Ουκρανία υπονομεύει την ύπαρξη αγωγού που διασχίζει το έδαφός της και μεταφέρει ρωσικά καύσιμα τόσο στην Ουγγαρία όσο και στη Σλοβακία.

Ο Όρμπαν χαρακτήρισε το γεγονός ως μέσο εκβιασμού της Ουκρανίας για την απόσπαση της ουγγρικής υποστήριξης. Μια κυβέρνηση Μαγιάρ αναμένεται να μη θέτει πλέον βέτο στην οικονομική βοήθεια προς την Ουκρανία. Ωστόσο, ο Μαγιάρ έχει δηλώσει ότι αντιτίθεται σε μια εσπευσμένη είσοδο της Ουκρανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Από την άλλη, είναι πιθανό ότι μια κυβέρνηση Μαγιάρ θα σταματήσει να θέτει βέτο στο 20ο πακέτο ευρωπαϊκών κυρώσεων προς τη Ρωσία, που αποσκοπεί στην παρεμπόδιση των εξαγωγών ρωσικού πετρελαίου.

Βεβαίως, μια συνολική αλλαγή πολιτικής δεν θα είναι εύκολη ή ταχεία, καθώς το 91% των εισαγωγών πετρελαίων στην Ουγγαρία προέρχονται από τη Ρωσία. Κατά συνέπεια, μια πλήρης επαναλειτουργία του αγωγού χωρίς παρεμπόδιση είναι ζωτική για την Ουγγαρία.

Ο Μαρκ Λόσοντς, ερευνητής για θέματα ουγγρικών μειονοτήτων στο Ινστιτούτο Κοινωνικής Θεωρίας του Πανεπιστημίου Βελιγραδίου, εξηγεί στο «Βήμα»: «Η προεκλογική περίοδος υπήρξε πολωμένη σε σχέση με διλήμματα εξωτερικά προς την ίδια την Ουγγαρία, όπως η αντίθεση ανάμεσα αφενός στα λεγόμενα αυταρχικά καθεστώτα, όπως η Κίνα και η Ρωσία, και, αφετέρου, στις δυτικές δημοκρατίες, με τη διερώτηση να είναι ποιον δρόμο θα πάρει η Ουγγαρία.

Στη μετεκλογική περίοδο, αντιθέτως, αν και είναι αλήθεια ότι μια κυβέρνηση Μαγιάρ θα προσαρμοστεί πολύ περισσότερο σε μια ευρωπαϊκή κανονικότητα, ωστόσο ταυτοχρόνως θα αντιμετωπίσει τις ίδιες προκλήσεις με τις κυβερνήσεις Όρμπαν. Ανάμεσα στις σημαντικότερες είναι οι ενεργειακοί πόροι, που είναι αναγκαίοι, αλλά επίσης οι εντάσεις εντός της ίδιας της ουγγρικής κοινωνίας. Ο Μαγιάρ δεν έχει απαντήσει πειστικά σε αυτά τα προβλήματα κατά την προεκλογική περίοδο όπου βασίστηκε περισσότερο σε μια εικόνα θετικότητας και ενότητας. Θα πρέπει, λοιπόν, να βρει τις πραγματικές απαντήσεις τώρα».