Σε διαρκή υποχώρηση βρίσκονται οι δημοκρατικές ελευθερίες παγκοσμίως την τελευταία εικοσαετία, σύμφωνα με δυο έρευνες που εκπονήθηκαν πρόσφατα και κατέγραψαν τις αρνητικές τάσεις όχι μόνο σε χώρες της Αφρικής και της Ασίας, αλλά και στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη.

Ορισμένες χώρες σημειώνουν σημαντικές προόδους, όμως πολλές άλλες κατρακυλούν στους δείκτες των πολιτικών δικαιωμάτων και των ατομικών ελευθεριών, της ελευθερίας του Τύπου και του κράτος Δικαίου. Αυτό σημαίνει ότι σχεδόν τρεις στους τέσσερις ανθρώπους ζουν σε ένα λίγο ως πολύ αυταρχικό καθεστώς, όπως σημειώνει χαρακτηριστικά η εφημερίδα Observer.

Οι εκθέσεις

Η μία έκθεση, από την αμερικανική μη κυβερνητική οργάνωση Freedom House, που καταγράφει σε ετήσια βάση την κατάσταση σε 195 χώρες και 13 περιοχές, διαπιστώνει ότι εξαπλώνεται η σκιά της απολυταρχίας στον κόσμο. Σε σχέση με πέρυσι η οργάνωση βλέπει βελτίωση μόνο σε 35 χώρες και υποχώρηση σε 54 χώρες (ανάμεσά τους η Βουλγαρία, η Ιταλία και οι ΗΠΑ).

Με ακόμα πιο μελανά χρώματα περιγράφει την κατάσταση η έκθεση του προγράμματος Varieties of Democracy (V-Dem) του Πανεπιστημίου του Γκέτεμποργκ στη Σουηδία. Σύμφωνα με αυτή την έρευνα, το ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού που ζει σε αληθινά δημοκρατικές χώρες (με ελεύθερες εκλογές, ατομικά δικαιώματα και θεσμικά αντίβαρα για τον έλεγχο της εκτελεστικής εξουσίας) μειώθηκε σημαντικά την τελευταία 20ετια: από 17% που ήταν το 2005, έπεσε στο 7% το 2025. Αντίστοιχα, το ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού που ζει σε απολυταρχικά καθεστώτα αυξήθηκε από 50% σε 74% (σχεδόν 6 δισεκατομμύρια άνθρωποι).

Οι εκθέσεις καταγράφουν μια σειρά από πραξικοπήματα στην Αφρική (Μπουρκίνα Φάσο, Μάλι, Νιγηρία) που επιβάρυναν τη συνολική εικόνα, την αύξηση της καταπίεσης από αυταρχικά καθεστώτα, όπως της Ρωσίας και της Κίνας αλλά και την κατηφόρα που έχουν πάρει οι αρνητικοί δείκτες στην Ουγγαρία εξαιτίας της πολιτικής των κυβερνήσεων Όρμπαν και στις Ηνωμένες Πολιτείες ελέω Τραμπ.

Τι γίνεται στην Ελλάδα

Όσο για την Ελλάδα, η έκθεση του Freedom House δίνει στα πολιτικά δικαιώματα 35 με άριστα το 40 και στις ατομικές ελευθερίες 50 με άριστα το 60 (σύνολο 85 στα 100). Ενδεικτικά, η Φινλανδία έχει 100/100, η Γερμανία 95, η Βρετανία 92, η Ισπανία 91, η Γαλλία 89, η Ιταλία 87, οι ΗΠΑ 81, το Ισραήλ 73, η Ουγγαρία 65, η Ινδία 62, η Σερβία 53, η Τουρκία 32, η Ρωσία 12, το Ιράν 10, η Κίνα 9 και η Σαουδική Αραβία 9.

Στην έκθεση V-Dem η Ελλάδα υποχώρησε τρεις θέσεις σε σχέση με πέρυσι και είναι 52η σε σύνολο 179 χωρών, παίρνοντας καλούς βαθμούς στην «εκλογική διάσταση» της δημοκρατίας (54η θέση), όμως υστερεί στη «φιλελεύθερη διάσταση» (κράτος δικαίου, προστασία ατομικών δικαιωμάτων και θεσμική λογοδοσία) όπου βρίσκεται στην 75η θέση. Μεταξύ των 27 της Ε.Ε. η Ελλάδα βρίσκεται στην 24η θέση, ακολουθούμενη από τη Βουλγαρία, τη Ρουμανία και την Ουγγαρία.

Η περίπτωση των ΗΠΑ

Ιδιαίτερα η έκθεση V-Dem επισημαίνει τη βουτιά των δεικτών στις ΗΠΑ επί της πρώτης και δεύτερης προεδρίας του Ντόναλντ Τραμπ. Η ταχύτητα και το μέγεθος αυτής της στροφής δεν έχει προηγούμενο στη σύγχρονη ιστορία ενώ έφερε την κατάσταση των ατομικών δικαιωμάτων πίσω στη δεκαετία του 1960, όπως σημειώνεται χαρακτηριστικά. Στην ίδια έκθεση περιγράφονται οι απόπειρες του Τραμπ να υπονομεύσει τον θεσμικό έλεγχο των προεδρικών εξουσιών, οι προσπάθειες φίμωσης των ΜΜΕ που του ασκούν κριτική, και η υπονόμευση του κράτους δικαίου.

Παράλληλα, οι ΗΠΑ κλείνουν ή περιστέλλουν δραστικά προγράμματα (USAID, Voice of America) με τα οποία εμφανίζονταν ως «φάρος της δημοκρατίας» στον πλανήτη. Αντί του συνδυασμού της πολιτικής «ήπιας ισχύος» και στρατιωτικών επεμβάσεων που εφάρμοζαν οι προκάτοχοί του, ο Τραμπ λειτουργεί στην παγκόσμια σκηνή ως ταύρος εν υαλοπωλείο για εχθρούς και φίλους, πλήττοντας εκτός των άλλων και ένα από τα βασικά αφηγήματα της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής.

Άλλες έρευνες καταγράφουν μια ευρύτερη δυσαρέσκεια διεθνώς για τη δημοκρατία, ένα κλίμα το οποίο επιχειρούν να εκμεταλλευτούν λαϊκιστές πολιτικοί για να ανέλθουν στην εξουσία και να υπονομεύσουν τους δημοκρατικούς θεσμούς. Όμως, η άνοδος αυταρχικών ηγετών στην εξουσία δεν σημαίνει απαραίτητα ότι οι λαοί επιθυμούν ένα απολυταρχικό καθεστώς, ούτε ότι απεχθάνονται τη δημοκρατία. Αντίθετα, όπως επισημαίνει ο αρθρογράφος του Observer, Φρεντ Χάρτερ, όταν η νεολαία βγαίνει στους δρόμους στη Σερβία, στην Κένυα και στο Νεπάλ, ζητά περισσότερη δημοκρατία και καλύτερη διακυβέρνηση, όχι απολυταρχία.