Η έμπρακτη κατοχύρωση των δικαιωμάτων των ατόμων τρίτης ηλικίας συνιστά ουσιώδη δείκτη του κοινωνικού μας πολιτισμού, ενισχύει την κοινωνική συνοχή και εμπλουτίζει ουσιαστικά τις κοινωνίες μας, με τη γνώση και την εμπειρία τους. Παρ’ όλο που το ποσοστό των ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας αυξάνεται παγκοσμίως εκθετικά, τα δικαιώματα τους δε λαμβάνονται ουσιαστικά υπόψη, με αποτέλεσμα να αντιμετωπίζουν ηλικιακές διακρίσεις, διαρθρωτικές ανισότητες και εμπόδια στην πρόσβαση στην υγεία και την κοινωνική προστασία, τον κίνδυνο παραμέλησης ή ακόμη και κακοποίησης, καθώς και αποκλεισμό στην πράξη από τη λήψη αποφάσεων που επηρεάζουν τις ζωές τους.
Τα τελευταία χρόνια, η νέα δημογραφική συνθήκη, η πανδημία, η αλλαγή του μοντέλου διαβίωσης στην οικογένεια, αλλά και η γενικότερη μετατόπιση μας προς μια πιο δικαιωματική προσέγγιση διεθνώς, έχουν αναδείξει την ανάγκη για τη θέσπιση ενός πιο ολοκληρωμένου διεθνούς νομικού εργαλείου, δηλ. μιας σύμβασης σε επίπεδο Ηνωμένων Εθνών, με θεματικό αντικείμενο τη διασφάλιση των δικαιωμάτων των ηλικιωμένων. Στην κατεύθυνση αυτήν, η απόφαση του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ (A/HRC/RES/58/13) της 3ης Απριλίου του 2025, να κινήσει τη διαδικασία κατάρτισης ενός διεθνούς δεσμευτικού κειμένου για τα δικαιώματα των ηλικιωμένων και να συγκροτήσει για την εκπόνηση του, μια Διακυβερνητική Ομάδα Εργασίας (IGWG), συνιστά μια ιστορική νίκη για τα ανθρώπινα δικαιώματα εν γένει. Η πρώτη συνάντηση της Διακυβερνητικής Ομάδας Εργασίας, στην οποία μετέχουν ενεργά οι οργανώσεις των ατόμων τρίτης ηλικίας, διεξήχθη στις 18-20 Φεβρουαρίου του 2026 στη Γενεύη.
Όπως χαρακτηριστικά τόνισε ο πρόεδρος της Ομάδας Εργασίας, Αργεντινός Πρέσβης Carlos Mario Foradori: «Αυτή η πρώτη συνάντηση αποτελεί ένα ιστορικό ορόσημο για όλους όσους επιθυμούμε να μεγαλώσουμε με αξιοπρέπεια και η σύμβαση που θα θεσπίσουμε, συνιστά τη συλλογική μας ευκαιρία να οικοδομήσουμε έναν κόσμο, όπου όλοι μπορούμε να γεράσουμε με πλήρη δικαιώματα, χωρίς καμία διάκριση». Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη σημασία έχει να ακουστεί η φωνή και των ηλικιωμένων, με πολλαπλές ταυτότητες ευαλωτότητας, που βιώνουν διατομεακές και διασταυρούμενες διακρίσεις, όπως ηλικιωμένοι με αναπηρία, άτομα τρίτης ηλικίας ΛΟΑΤΚΙ, άτομα μεγαλύτερης ηλικίας προσφυγικού ή μεταναστευτικού προφίλ, καθώς επίσης και ηλικιωμένοι, που διαβιούν σε συνθήκες ακραίας φτώχειας.
Το πρώτο διεθνές, νομικά δεσμευτικό κείμενο Περιφερειακού Διεθνούς Οργανισμού, με θεματικό αντικείμενο την κατοχύρωση των δικαιωμάτων των ατόμων τρίτης ηλικίας είναι η Διαμερικανική Σύμβαση για την Προστασία των Δικαιωμάτων των Ηλικιωμένων (Inter-American Convention on Protecting the Human Rights of Older Persons). Η Σύμβαση υιοθετήθηκε το 2015, από τον Οργανισμό Αμερικανικών Κρατών και τέθηκε σε ισχύ το 2017.
Τώρα που οι εργασίες για την εκπόνηση της νέας σύμβασης των ΗΕ έχουν ήδη ξεκινήσει, το στοίχημα που πρέπει να κερδηθεί, είναι να μεταφραστούν οι πολιτικές δεσμεύσεις σε διεθνώς κατοχυρωμένα δικαιώματα, που δεσμεύουν τις εθνικές κυβερνήσεις, καθώς επίσης και να διασφαλιστεί η ενεργή και ουσιαστική εμπλοκή των διεθνών οργανώσεων των ηλικιωμένων, σε όλα τα στάδια της διαδικασίας. Βασικός στόχος της υπό εκπόνηση σύμβασης είναι η προώθηση, προστασία και διασφάλιση της πλήρους και ισότιμης άσκησης όλων των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων των ατόμων τρίτης ηλικίας, με σκοπό την υγιή και ενεργό γήρανση και την πλήρη ένταξη και συμμετοχή τους στην κοινωνία. Η σύμβαση φιλοδοξεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο τα κράτη αντιλαμβάνονται τη γήρανση, αντικατοπτρίζοντας τη φιλοσοφία του δικαιωματικού μοντέλου.
Σε αυτό το πλαίσιο, αποσκοπεί στη μετατόπιση, από ένα μοντέλο βασισμένο, κυρίως στην προστασία, σε μια προσέγγιση όπου αντιμετωπίζει στην πράξη τα ηλικιωμένα άτομα ως ενεργά υποκείμενα δικαιωμάτων. Κομβικής σημασίας είναι η κατοχύρωση ορισμένων γενικών αρχών, που θα αντανακλούν τον προσανατολισμό προς τη δικαιωματική αυτή θεώρηση, όπως την ισότητα και απαγόρευση των διακρίσεων λόγω ηλικίας, τον σεβασμό της αξιοπρέπειας και αυτονομίας των ηλικιωμένων, την προώθηση της ανεξάρτητης διαβίωσης και της κοινωνικής συμμετοχής, την προσέγγιση των δικαιωμάτων, υπό το πρίσμα της διαθεματικότητας, την αναγνώριση της συνεισφοράς των ηλικιωμένων στην κοινωνία. Η γήρανση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ένα πρόβλημα προς διαχείριση, αλλά ως ένα στάδιο της ανθρώπινης ζωής με πλήρη δικαιώματα και ενεργό ρόλο. Υπό αυτό το πρίσμα, κομβική σημασία έχει η διασφάλιση θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με βάση και την αντίστοιχη Διαμερικανική Σύμβαση, όπως το δικαίωμα ίσης πρόσβασης στο υψηλότερο εφικτό επίπεδο υπηρεσιών υγείας και σε οικονομικά προσιτή και ποιοτική, μακροχρόνια φροντίδα, το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση, την ελευθερία κίνησης και επιλογή κατοικίας, το δικαίωμα στην εργασία, χωρίς ηλικιακές διακρίσεις, η προστασία από την κακοποίηση, παραμέληση και εκμετάλλευση, η προστασία της αυτονομίας και αξιοπρεπούς διαβίωσης, η ισότιμη πρόσβαση στην τεχνολογία, η προώθηση της υγιούς και ενεργούς γήρανσης, το δικαίωμα συμμετοχής στην κοινωνική, πολιτική και πολιτιστική ζωή.
Η αποτελεσματικότητα στην εφαρμογή της επικείμενης σύμβασης, θα εξαρτηθεί, αφενός από τη θέσπιση μηχανισμών παρακολούθησης σε διεθνές επίπεδο, π.χ. τη δημιουργία ad hoc επιτροπής του ΟΗΕ και την παροχή δυνατότητας ατομικών προσφυγών και αφετέρου από την ευαισθητοποίηση και ενεργοποίηση της κοινωνίας για τα δικαιώματα των ηλικιωμένων.
Η εμπειρία από τη Διαμερικανική Σύμβαση μας δείχνει τον δρόμο για να ενισχύσουμε την ορατότητα των ατόμων τρίτης ηλικίας, με στόχον η Σύμβαση του ΟΗΕ να καταστεί ένα καθολικό πρότυπο, ώστε να οικοδομούμε κοινωνίες για όλες τις ηλικίες. Σήμεραν που η Ευρώπη γερνάει και ο κόσμος αλλάζει ταχύτατα, η γήρανση πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ζήτημα ανθρωπίνων δικαιωμάτωνν που συμβάλλει στην εμβάθυνση της Δημοκρατίας μας και στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας των κοινωνιών μας, με όρους συμπερίληψης, κοινωνικής δικαιοσύνης και διαγενεακής αλληλεγγύης.
*Ο Γιώργος Σταμάτης είναι Βουλευτής Επικρατείας της ΝΔ
