Η 28η Μαρτίου 1939 σηματοδοτεί το τέλος του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου, μιας από τις πιο αιματηρές και ιδεολογικά φορτισμένες συγκρούσεις της ευρωπαϊκής ιστορίας του Μεσοπολέμου. Ήταν η ημέρα κατά την οποία παραδόθηκε η Μαδρίτη – η τελευταία μεγάλη πόλη που κρατούσαν οι Δημοκρατικοί – στα στρατεύματα του φασίστα στρατηγού Φρανσίσκο Φράνκο, ύστερα από μακρά πολιορκία, εξάντληση και εσωτερικές διαμάχες στο στρατόπεδό τους.

Λίγες ημέρες αργότερα, την 1η Απριλίου 1939, ο Φράνκο ανακοίνωσε επίσημα τη νίκη του, εγκαινιάζοντας μια μακρόχρονη δικτατορία που θα διαρκούσε έως το 1975.

Το «ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ» της 29ης Μαρτίου 1939 καταγράφει το γεγονός σε ένα εκτενές δημοσίευμα με τίτλο:

«Η ΜΑΔΡΙΤΗ ΠΑΡΕΔΟΘΗ ΧΘΕΣ ΤΗΝ ΠΡΩΪΑΝ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΕΘΝΙΚΙΣΤΑΣ – Ο ΙΣΠΑΝΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ»

Η εφημερίδα αποτυπώνει την αίσθηση του αναπόφευκτου που είχε πλέον διαμορφωθεί. Η κατάρρευση του μετώπου δεν ήρθε ως αιφνιδιασμός, αλλά ως το τελευταίο στάδιο μιας ήδη χαμένης υπόθεσης για τις κυβερνητικές δυνάμεις:

«Η κατάληψις της Μαδρίτης σήμερον από τα εθνικιστικά σταρτεύματα σημειώνει την αρχήν του τέλους του εμφυλίου ισπανικού πολέμου. Η παράδοσις της Μαδρίτης είχε καταστή αναπόφευκτος μετά την συντριβήν της τελευταίας εξεγέρσεως των οπαδών της αντιστάσεως και την επικράτησιν της “Επιτροπής  Αμύνης”, η οποία είχε τάξη ως κύριον σκοπόν της τον τερματισμόν του πολέμου».

«ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ», 29.3.1939, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»

Η εγκατάλειψη και η σιωπηλή παράδοση

Το δημοσίευμα περιγράφει μια πόλη που δεν αντιστέκεται πια. Η πολιτική και στρατιωτική ηγεσία των Δημοκρατικών έχει ήδη αποχωρήσει, ενώ η περίφημη «Επιτροπή Αμύνης» εγκαταλείπει τη Μαδρίτη και δίνει εντολές αποφυγής περαιτέρω αιματοχυσίας:

«Από της χθες ήδη, μετά την αποτυχίαν των διαπραγματεύσεων ειρήνης με το Μπούργκος και την έναρξιν των εθνικιστικών επιθέσεων, η Επιτροπή Αμύνης είχεν εγκαταλέιψη την Μαδρίτην και είχε καταφύγη εις Βαλένθιαν, όποθεν και διέταξε τα κυβερνητικά στραυτεύματα ν’ αποφύγουν πάσαν περαιτέρω αιματηράν αντίστασιν και να συμπτύσσονται αμαχητεί.

»Ούτω εις τα μέτωπα της Ανδαλουσίας και του Τολέδο εσυνεχίσθη σήμερον ραγδαία η εθνικιστική προέλασις, την δε πρωΐαν αι εθνικισταί προφυλακαί εις το μέτωπον της Μαδρίτης αντελήφθησαν ότι οι κυβερνητικοί είχον εγκαταλείψη τας θέσεις των και είχον αποσυρθή».

Την ίδια στιγμή, μέσα στη Μαδρίτη, υποστηρικτές των εθνικιστών κινούνται ταχύτατα για να εξασφαλίσουν τον έλεγχο κρίσιμων υποδομών:

»Ταυτοχρόνως οπαδοί του Φράνκο, εκ των κρυπτομένων εις την Μαδρίτην, έσπευσαν να καταλάβουν τον ραδιοφωνικόν σταθμόν και ν’ απαγγείλουν την παράδοσιν της πόλεως εις τον Φράνκο, καθ’ ήν στιγμήν τα εθνικιστικά στρατεύματα από τα προάστεια επροχώρουν προς την πόλιν».

Η είσοδος των νικητών

Το δημοσίευμα περιλαμβάνει τηλεγραφήματα από ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, που δίνουν ιδιαίτερη έμφαση στην «τάξη» και την «ομαλότητα» της κατάληψης:

«Η κατάληψις της Μαδρίτης συνεπληρώθη το απόγευμα, άνευ επεισοδίων και εν πλήρει τάξει […]»

Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η περιγραφή της εισόδου των εθνικιστικών δυνάμεων, όπως καταγράφεται σε τηλεγραφήματα της εποχής, τα οποία παρουσιάζουν μια εικόνα θριαμβευτικής υποδοχής:

«Η είσοδος των νικηφόρων στρτατευμάτων εχαιρετίσθη με ζητωκραυγάς υπέρ του στρατηγού Φράνκο και της Ισπανίας. Όλα τα εν κυκλοφορία οχήματα ήσαν στολισμένα με εικόνας του στρατηγού και μικράς εθνικιστικάς σημαίας, πλήθος δε κόσμου παρηκολουθεί από των παραθύρων των οικιών το θέαμα των εισερχομένων ελευθερωτών».

Στο ίδιο κλίμα, άλλο τηλεγράφημα σημειώνει:

»Αγγέλλεται εκ Μπούργκος ότι ολόκληρος η Ισπανία πανηγυρίζει το γεγονός της καταλήψεως της πρωτευούσης υπό των εθνικιστικών στρατευμάτων. Αι κυριώτεραι πόλεις – κατά τηλεγραφήματα, τα οποία συγκεντρούνται εις Μπουργκός – είνε σημαιοστόλιστοι και οι κάτοικοι δεν δύνανται ακόμη να συνέλθουν από την χαράν των, διότι ετερματίσθη πλέον ο εμφύλιος πόλεμος. Εις Μπούργκος οργανούνται μεγάλαι τελεταί προς πανηγυρισμόν της νίκης».

Φόβος και προσφυγιά

Η εικόνα της ενθουσιώδους υποδοχής και «απελευθέρωσης» συνυπάρχει, ωστόσο, στο ίδιο δημοσίευμα με μια πιο ζοφερή πραγματικότητα, που καταγράφεται από ανταποκριτές:

«Ο εν Μαδρίτη ανταποκριτής του Πρακτορείου Ρώϋτερ τηλεγραφεί ότι ο εθνικιστικός χαιρετισμός με τεταμένην χείρα σημειούται πανταχού, καίτοι η παράδοσις της πόλεως είνε πλήρεις προσφύγων, φοβουμένων αντίποινα.

»Οι πρόσφυγες ούτοι απεγνωσμένως ζητούν μεταφορικά μέσα δια να διαφύγουν, αλλά δεν υπάρχουν αυτοκίνητα, λόγω της ελλείψεως καυσίμου ύλης. Αι οδοί της Μαδρίτης είνε πλήρεις στρατιώτων, οι οποίοι εγκατέλειψαν το μέτωπον. Τραεζογραμμάτια, εκδοθέντα επί κυβερνητικού καθεστώτος, δεν γίνονται δεκτά εις τα καταστήματα. Δεν εγνώσθη που ο στρατηγός Κασάντο, αρχηγός των κυβερνητικών δυνάμεων, κατέφυγε. Πάντως, είνε γνωστόν ότι εγκατέλειψε την Μαδρίτην προ της παραδόσεως της πόλεως».

Η κατεστραμμένη Μαδρίτη

Πέρα από τη στρατιωτική εξέλιξη, το ρεπορτάζ σκιαγραφεί και την υλική καταστροφή:

»Ειδικοί όμιλοι εσχηματίσθησαν αμέσως δια να αρχίσουν την εκκαθάρισιν των οδών από τα οδοφράγματα, τα οποία είχον ανεγείρει οι κυβερνητικοί. Αι επενεχθείσαι υλικαί ζημίαι εις το πέραν της οχυράς ζώνης τμήμα της πόλεως είνε μικραί, διότι το εθνικιστικόν πυροβολικόν κατηύθηνε πάντοτε το πυρ του εναντίον των οχυρών μόνον.

»Αντιθέτως μεγάλαι είνε αι ζημίαι αι προξενηθείσαι εις το τμήμα της πόλεως το ευρισκόμενον προς τα έξω της οχυράς ζώνης από τας πλευράς, όπου ήσαν αι εθνικιστικαί γραμμαί. Δια πρώτην φοράν από πολλού καιρού οι κάτοικοι της Μαδρίτης απετόλμησαν να κυκλοφορήσουν εις τας καταστραφείσας, ένεκα του πολέμου, συνοικίας, όπου ως διεπιστώθη, ολόκληρα οικοδομικά τετράγωνα έχουν κρημνισθή».

«ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ», 29.3.1939, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»

Πίσω από την αλλαγή εξουσίας, η Μαδρίτη του 1939 αποκαλύπτεται ως μια πόλη εξουθενωμένη από τρία χρόνια εμφυλίου πολέμου.

Ταυτόχρονα, ξεκινά άμεσα και η επιβολή της νέας τάξης. Σύμβολα της εκδιωγμένης εξουσίας, ενώ το νέο πολιτικό μήνυμα διαχέεται από το ραδιόφωνο:

»Ο αρχηγός του τύπου της διοικήσεως ταύτης εδήλωσεν από ραδιοφώνου ότι ο απελευθερωτικός στρατός του στρατηγού Φράνκο φέρει εις την Μαδρίτην ειρήνην, άρτο και δικαιοσύνην και η πόλις θα γνωρίση του λοιπού ημέρας ησυχίας και εργασίας. Οι κάτοικοι καταστρέφουν παν έμβλημα, το οποίον ενθυμίζει την μπολσεβικικήν κυριαρχίαν. Τα πλήθη σχίζουν τας προκηρύξεις των κομμουνιστών, τας φωτογραφίας του Στάλιν και του Λένιν και τας καίουν. Αι πινακίδες των οδών, τας οποίας είχον μετονομάση οι κυβερνητικοί καταρρίπτονται και αναρτώνται άλλαι, φέρουσαι τας παλαιάς ονομασίας των οδών».

Το τέλος ενός πολέμου και η αρχή μιας δικτατορίας

Το δημοσίευμα κάνει λόγο και για πανηγυρισμούς που επικρατούν στις περιοχές υπό εθνικιστικό έλεγχο:

«Ολόκληρος η Ισπανία πανηγυρίζει […] διότι ετερματίσθη πλέον ο εμφύλιος πόλεμος».

Η πραγματικότητα, ωστόσο, ήταν πολύ πιο σκοτεινή. Ο πόλεμος τυπικά ολοκληρώθηκε λίγες ημέρες αργότερα, την 1η Απριλίου 1939, με την πλήρη επικράτηση των δυνάμεων του Φρανσίσκο Φράνκο. Από εκείνο το σημείο άνοιξε ο δρόμος για την επιβολή ενός αυταρχικού, φασιστικού καθεστώτος που θα διαρκούσε έως το 1975.