Στις 6 Φεβρουαρίου 1922 εκδίδεται το «ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ», η «μεγάλη καθημερινή πολιτική και οικονομική εφημερίς», όπως αυτοσυστηνόταν. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η εφημερίδα θα συνεχίσει με νέο τίτλο «ΤΟ ΒΗΜΑ», διατηρώντας ζωντανό το ίδιο εκδοτικό ήθος.

Το 1922 υπήρξε μία από τις πιο τραγικές χρονιές της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Οι εξελίξεις που θα οδηγούσαν στη Μικρασιατική Καταστροφή είχαν ήδη δρομολογηθεί. Η κυβέρνηση του Δημήτριου Γούναρη αγνοούσε τις προειδοποιήσεις του Ελευθέριου Βενιζέλου, ο οποίος είχε μόλις απομακρυνθεί από την εξουσία με τη λαϊκή ψήφο.

Την ίδια στιγμή, Αγγλία και Γαλλία – οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής – απομάκρυναν το βλέμμα τους από την Αθήνα και το έστρεφαν προς την Άγκυρα.

Ο νεοεκλεγείς Οικουμενικός Πατριάρχης Μελέτιος Δʹ προειδοποιούσε για τον κίνδυνο που απειλούσε τον Ελληνισμό, ενώ η διεθνής χρηματαγορά ασκούσε ιδιαίτερες πιέσεις στην Ελλάδα.

«ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ», 6.2.1922, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»

Στο φύλλο της 9ης Φεβρουαρίου 1992, «ΤΟ ΒΗΜΑ» θυμόταν τα 70ά του γενέθλια και σημείωνε:

«Μέσα σ’ αυτές τις συνθήκες, μέσα σε βαριά ατμόσφαιρα και με τον ελληνικό στρατό να αγωνίζεται να συγκρατηθεί στα νέα απελευθερωμένα εδάφη της Μικράς Ασίας, εκδίδεται το “Ελεύθερον Βήμα”.

»Από τους Αλ. Καραπάνο, Γ. Ρούσσο, Αλεξ. Διομήδη, Εμμ. Τσουδερό, Γ. Εξηντάρη, Κ. Ρέντη και Δημήτριο Λαμπράκη, τον τελευταίο ως διευθυντή, πραγματική ψυχή και πνεύμα της νέας εφημερίδας. Αρχισυντάκτης ο Γ. Λύχνος. Όλοι προσωπικότητες που έπαιξαν αργότερα καθοριστικό ρόλο στις ελληνικές πολιτικές εξελίξεις».

Η αρχή της εφημερίδας

Από τις πρώτες κιόλας γραμμές του, το «ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ» δήλωνε τις αρχές του: πίστη στη δημοκρατική τάξη, ισότητα των πολιτών, δικαιοσύνη απαλλαγμένη από κομματικές εμπάθειες. Ένα δύσκολο εγχείρημα σε μια εποχή που όλα έμοιαζαν ρευστά:

»Στο κύριο άρθρο του πρώτου φύλλου της νέας εφημερίδας τονίζεται ότι “το ‘Ελεύθερον Βήμα’ εμπνεόμενον από τας αρχάς εκείνας αίτινες επήγασαν εκ της λαϊκής εξεγέρσεως του 1909 θα καταβάλη πάσαν νόμιμον προσπάθειαν προς επικράτησιν τούτων εις την διακυβέρνησιν και την διοίκησιν. Αύτη δε πρέπει να εξασφαλίζη εις όλους τους πολίτας, ανεξαρτήτως των πολιτικών αυτών ιδεών, απόλυτον δημοσίαν τάξιν, ισότητα και δικαιοσύνην απηλλαγμένην από προσωπικάς εμπαθείας, την οποίαν κακός κομματικός άνεμος σπείρει εις το Κράτος ακόμη με βέβαιον τον κίνδυνον να θερίσωμεν όλοι μόνον κινδύνους…”.

Η επικαιρότητα του 1922 στο πρώτο φύλλο

Στο ίδιο φύλλο συνυπήρχαν διεθνής επικαιρότητα, ειδήσεις από το μικρασιατικό μέτωπο και πολιτικά σχόλια για τον ρόλο των Μεγάλων Δυνάμεων. Δίπλα τους, λογοτεχνία και χρονογράφημα:

»Ο Κ. Ρέντης, στο “Πολιτικόν δελτίον” του, σχολιάζει την “δήθεν υπό της Αγγλίας αναγνώρισιν του βασιλέως” και ο χρονογράφος Κώστας Αθάνατος βεβαιώνει ότι “η Αθήνα έγινε μεγαλόπολις” στα “Αγγλικά Ημερονύκτιά” του. Ο Παντελής Χορν δίνει σε πεζό την “Αθηναϊκή ηθογραφία” του, “Το Φιντανάκι”, που θα αφήσει εποχή στο θέατρο αργότερα».

Στη δεύτερη έκδοσή του, που κυκλοφόρησε στις 5 το πρωί της 6ης Φεβρουαρίου 1922, το «ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ» ενημέρωνε για την επικείμενη Διάσκεψη της Γένοβας, την ψήφο εμπιστοσύνης στη γαλλική κυβέρνηση Πουανκαρέ, την κυβερνητική κρίση στην – ακόμη τότε δημοκρατική – Ιταλία, την κατάργηση του βρετανικού προτεκτοράτου στην Αίγυπτο και τη σοβαρή ασθένεια του Λένιν.

Παράλληλα, μετέδιδε ειδήσεις από το μικρασιατικό μέτωπο: «Κατόπιν επειγουσών διαταγών της κυβερνήσεως της Αγκύρας απεμακρύνθησαν οι τουρκικοί πληθυσμοί εκ της ακτής του λιμένος Μάκρης», το αίτημα του Ραφέτ πασά προς τις ιταλικές αρχές για την παράδοση Ελλήνων αεροπόρων και του αεροσκάφους τους: «Ο Ραφέτ πασάς “ηξίωσεν παρά των ιταλικών αρχών Σωκίων την παράδοσιν των Ελλήνων αεροπόρων ως και του αεροπλάνου των», τις διαβεβαιώσεις του αρχηγού της Στρατιάς Μικράς Ασίας Λεωνίδα Παπούλια ότι «ουδέν αξιοσημείωτον» σημειώθηκε, καθώς και την αθώωση του Νουρεντίν πασά στην Άγκυρα.

Ο Δημήτριος Λαμπράκης και η ταυτότητα της εφημερίδας

Στην ιστορία του «ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΒΗΜΑΤΟΣ» κεντρική θέση κατέχει ο Δημήτριος Λαμπράκης. Δεν υπήρξε απλώς ο ιδρυτής της ιστορικής εφημερίδας. Συνέλαβε την εφημερίδα ως θεσμό, ως χώρο δημόσιου λόγου και υπεράσπισης των δημοκρατικών αξιών.

Πέντε ημέρες μετά τον θάνατό του, το περιοδικό «ΤΑΧΥΔΡΟΜΟΣ» της 17ης Αυγούστου 1957, δημοσίευε ένα εκτενές αφιέρωμα που αποτιμούσε τη διαδρομή και τη συμβολή του. Το κείμενο δεν περιοριζόταν μόνο σε βιογραφικά στοιχεία. Αναδείκνυε τον Δημήτριο Λαμπράκη ως κεντρική μορφή του ελληνικού Τύπου.

Στην πρώτη γραμμή των αγώνων

«Εις Βάμον της Κρήτης εγεννήθη ο Δημήτριος Λαμπράκης, το 1837. Συνεχίζωντας ηρωικάς παραδόσεις της μεγαλονήσου, της οποίας ο Δημήτριος Λαμπράκης υπήρξε γνήσιον τέκνον, μεταβαίνει εις Φλώριναν και υπό το πρόσχημα του δημοδιδασκάλου, λαμβάνει ενεργόν μέρος εις τον απελευθερωτικόν αγώνα του Μακεδονικού λαού.

»Η δράσις του αποκαλύπτεται, συλλαμβάνεται υπό των Τουρκικών Αρχών και φυλακίζεται. Δεν θα απελευθερωθή παρά μετά την επιβολήν του κινήματος των Νεοτούρκων και την καθιέρωσιν του Συνταγματικού καθεστώτος εις την Τουρκίαν.

»Ολίγον αργότερον με την κήρυξιν των Βαλκανικών αγώνων ο Δημήτριος Λαμπράκης μετέχει εις αυτούς, εθελοντής πάντοτε, επιδείξας το ίδιον μαχητικόν πνεύμα και τας αγωνιστικάς ικανότητας, αι οποίαι τον διέκριναν εις ολόκληρον την ζωήν του και απετέλουν κύριον γνώρισμα της προσωπικότητάς του.

«TO ΒΗΜΑ», 13.8.1957, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»

Η δημοσιογραφική πορεία

»Μετά το πέρας των Βαλκανικών πολέμων εισέρχεται δια πρώτην φοράν εις το δημοσιογραφικόν στάδιον, το οποίον θα αποτελέση του λοιπού το πεδίον, όπου θα αναπτύξη την ακατάβλητον δραστηριότητά του. Συντάκτης αρχικώς της “Πατρίδος”, η οποία υπερήσπιζε τας απόψεις του Ελευθερίου Βενιζέλου, γίνεται αργότερον διευθυντής της και αφού αναλαμβάνει τας ευθύνας δια την δημοσίευσιν του περιφήμου “εγγράφου Ρούπελ”, φυλακίζεται υπό της τότε Κυβερνήσεως.

»Αποχωρήσας το 1922 εκ της διευθύνσεως της “Πατρίδος” ιδρύει μετά ομάδος πολιτικών προσωπικοτήτων το “Ελεύθερον Βήμα”, αργότερον τον “Οικονομικόν Ταχυδρόμον” και τα “Αθηναϊκά Νέα”. Την περίοδον της Κατοχής παραχωρεί τας εφημερίδας του εις το συντακτικόν των προσωπικόν, μετά δε την λήξιν του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου εκδίδει “Το Βήμα”, “Τα Νέα” και τας εβδομαδιαίας εφημερίδας “Ταχυδρόμος” και “Οικονομικός Ταχυδρόμος”, των οποίων υπήρξεν εμψυχωτής και καθοδηγητής μέχρι της τελευταίας του στιγμής.

Μια νέα περίοδος για τον ελληνικό Τύπο

»Η είσοδός του Δημητρίου Λαμπράκη εις την δημοσιογραφίαν και ιδιαιτέρως η έκδοσις παρ’ αυτού της εφημερίδος “Ελεύθερον Βήμα” σημειώνει επανάστασιν δια τον Ελληνικόν Τύπο.

Τα γραφεία του «ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΒΗΜΑΤΟΣ» στην οδό Χρήστου Λαδά, στο κέντρο της Αθήνας

Τερματίζει την προϊστορίαν του και ανοίγει το μεγάλο κεφάλαιον της πραγματικής του ιστορίας. Η εφημερίς μέχρι της εποχής εκείνης, παρά τας φιλότιμους και γονίμους προσπαθείας πολλών παλαιοτέρων δημοσιογράφων και εκδοτών απετέλει ουσιαστικώς προσωπικόν όργανον».

Σύμφωνα με το αφιέρωμα, με τον Δημήτριο Λαμπράκη η εφημερίδα παύει να είναι προσωπικό όργανο και μεταβάλλεται σε όργανο της δημόσιας γνώμης, ενώ ταυτόχρονα αναβαθμίζεται και το ίδιο το επάγγελμα του δημοσιογράφου:

»Εις τον Δημήτριον Λαμπράκην, το δημιουργικόν και πρωτοπόρον του πνεύμα οφείλεται η μεταβολή της εις όργανον της δημοσίας γνώμης […]

»Μελέτη και διερεύνησις των εθνικών και διεθνών ζητημάτων, της πολιτικής, της κοινωνικής ζωής, της επιστήμης και της τέχνης, η οποία να εξυψώνη και συγχρόνως να καλύπτη όλας τας πνευματικάς ανάγκας του μεγάλου μορφωμένου κοινού.

Ο Δημήτριος Λαμπράκης στο γραφείο του «ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΒΗΜΑΤΟΣ»

»Aλλά ο Δημήτριος Λαμπράκης εξύψωσε και το επαγγελμα του Δημοσιογράφου. Προηγουμένως, η άσκησις της δημοσιογραφίας δεν ήτο εις την πραγματικότητα επάγγελμα, ήτο ερασιτεχνισμός, ήτο πάρεργον. Ελάχιστοι απέζων αποκλειστικώς από την δημοσιογραφικήν των εργασίαν και όσοι απέζων, έζων εις συνεχή εξαθλίωσιν.

»Με τον Δημήτριον Λαμπράκην ο δημοσιογράφος γίνεται επαγγελματίας, άνθρωπος δηλαδή ο οποίος ζη από την εργασίαν του, εις τρόπον ώστε να ημπορή να την σέβεται και να την τιμά. Εξυψώνεται οικονομικώς δια να εξυψωθή ηθικώς και πνευματικώς.

»Ο τρόπος επίσης ο οποίος διεξήγαγε τους δημοσιογραφικούς του αγώνας, με οξύτητα, με αδιαλλαξίαν και συνέχειαν, αλλά και με ανωτερότητα και ήθος επηρέασεν ευεργετικώς όχι μόνον τους εργαζομένους εις τας εφημερίδας του εις τους οποίους ενέπνευσε τα ιδικά του ιδανικά και την ιδικήν του ανωτερότητα, αλλά και ολόκληρον το σώμα των Ελλήνων επαγγελματιών δημοσιογράφων […]

Η δημοσιογραφία ως λειτούργημα

Όπως έλεγαν και ο πρόεδρος της Ενώσεως Συνακτών κ. Κρανιωτάκης, αλλά και ο συναρχηγός των Φιλελεύθέρων κ. Γ. Παπανδρέου:

»Ίδρυσε ουσιαστικώς μίαν σχολήν η οποία διεμόρφωσε γενεας ολοκλήρους δημοσιογράφων. Ούτοι με την σειράν των μεταβάλλοντες εις κώδικα του επαγγέλματος και της πνευματικής των συνεισφοράς τα διδάγματα και το παράδειγμά του, την ακεραιότητα του χαρακτήρος, την ανωτερότητα των επιδιώξεων, το συναίσθημα της ευθύνης, τον σεβασμόν του αντιπάλου, αλλά και την αδιαλλαξίαν και την πίστιν εις τας ιδέας, επηρέασαν παντοιοτρόπως και εδημιούργησαν μίαν νέαν περίοδον εις την ιστορίαν του Ελληνικού Τύπου.

»Τους εδίδαξεν ακόμη ότι οι δημοσιογραφικοί αγώνες είναι αποκλειστικώς αγώνες ιδεών και πρέπει να διατηρούνται εις το υψηλόν επίπεδον ενός τοιούτου αγώνος. Υπήρξε πολέμιος του κιτρινισμού του Τύπου και μολονότι ο ίδιος έγινε στόχος επιθέσεών του και εδέχθη τας συκοφαντίας του, ουδέποτε κατήλθεν εις το χαμηλόν επίπεδον ενίων αντιπάλων του. Δια τον Δημήτριον Λαμπράκην η Δημοσιογραφία ήτο λειτούργημα. Και ως υψηλόν λειτούργημα την υπηρέτησεν επί μίαν ολόκληρον τεσσαρακονταετίαν.

«ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΒΗΜΑ», 6.2.1922, Ιστοιρκό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»

Η πολιτική στάση και τα ιδανικά

»H μορφή του Δημητρίου Λαμπράκη, κατά κοινήν ομολογίαν και αναγνώρισιν, υπερέβη τα όρια της Δημοσιογραφίας […] Υψώθη εις ηγετικήν φυσιογνωμίαν της ιστορικής περιόδου εις την οποίαν ήσκησε την δράσιν του και εις την διαμόρφωσιν της οποίας πολλά ο ίδιος προσέφερεν.

»Ηκολούθησεν από της πρώτης στιγμής τον Ελευθέριον Βενιζέλον […] Αι ιδέαι και τα ιδανικά του Ελευθερίου Βενιζέλου υπήρξαν ιδέαι και ιδανικά του Δημητρίου Λαμπράκη […]

Στιγμιότυπο από συνάντηση του Ελευθέριου Βενιζέλου και του Δημήτριου Λαμπράκη σε πλοίο

»Τας ιδίας αυτάς ιδέας υπεστήριξε και μετά τον θάνατόν του δημιουργού της Μεγάλης Ελλάδος, καθορίζων πάντοτε την στάσιν του έναντι προσώπων και καταστάσεων με γνώμονα το συμφέρον του έθνους και του λαού, της ελευθερίας και της Δημοκρατίας».

Μετά τον θάνατο του Δημητρίου Λαμπράκη, τη σκυτάλη ανέλαβε ο γιος του, Χρήστος Λαμπράκης, ο οποίος συνέχισε και διεύρυνε το εκδοτικό έργο, διατηρώντας τον προσανατολισμό του «Βήματος» ως εφημερίδας δημοκρατικού λόγου και δημόσιας ευθύνης.