«Ούτοι (ενν. Πολωνοί στρατιώτες) μάς επληροφόρησαν ότι σήμερον ηυτοκτόνησεν ο Χίτλερ. Ο Ήλιος έδυσε και μαζί του έδυσε και η Γερμανία».

Το ημερολόγιο του Γεωργίου Καράγιωργα στέκει όρθιο σε μια από τις φωτεινές προθήκες της έκθεσης «1945: το τέλος του πολέμου», την οποία οργανώνει το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία, με αφορμή τη συμπλήρωση 80 ετών από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου πολέμου.

Δύο κόκκινες παράλληλες γραμμές οδηγούν το βλέμμα του επισκέπτη σε εκείνες τις λέξεις από το χειρόγραφο του αντισυνταγματάρχη πεζικού Καράγιωργα, τοποθετημενες στο χαρτί κατά τη διάρκεια της αιχμαλωσίας και του ταξιδιού της επιστροφής του στην Ελλάδα. Πήρε μέρος στη Μάχη των Οχυρών, κατά τη γερμανική επίθεση στην Ελλάδα τον Απρίλιο του 1941.

«Οὗτοι (ενν. Πολωνοί στρατιώτες) μάς ἐπληροφόρησαν ὅτι σήμερον ηὐτοκτόνησεν ὁ Χίτλερ. Ὁ Ἥλιος ἔδυσε καὶ μαζί του ἔδυσε καὶ ἡ Γερμανία». 2 Μαΐου 1945, στρατόπεδο Friesack. Απόσπασμα από το ημερολόγιο που κρατούσε ο Γεώργιος Καράγιωργας κατά τη διάρκεια της αιχμαλωσίας και του ταξιδιού της επιστροφής του στην Ελλάδα. Στην κατοχή του Δημητρίου Γ. Καράγιωργα.

Στις 8 Δεκεμβρίου 1942 συνελήφθη από τις ιταλικές κατοχικές δυνάμεις. Κρατήθηκε σε στρατόπεδα αιχμαλώτων στρατιωτικών στην Ιταλία και τη Γερμανία, μαζί με 160 Έλληνες αξιωματικούς και πολλούς άλλους από τους συμμαχικούς στρατούς. Μετά την απελευθέρωσή τους στις 9 Μαΐου 1945, οι Έλληνες αξιωματικοί κατόρθωσαν να διασχίσουν όλη την ανατολική Ευρώπη και να επαναπατριστούν στις 19 Αυγούστου 1945.

Το συγκεκριμένο τεκμήριο είναι ένα από τα πολλά που έχει κανείς τη δυνατότητα να δει αν βρεθεί στο πρώην δημόσιο Καπνεργοστάσιο επί της Λένορμαν, μέχρι τις 31 Ιουλίου.

«Το 1945 είναι μια χρονιά καθοριστική για την παγκόσμια ιστορία. Μια χρονιά γεμάτη συγκλονιστικά γεγονότα για το μέλλον της ανθρωπότητας μετά τον όλεθρο του Β Παγκοσμίου Πολέμου. Η λογική της έκθεσης είναι να προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε τους βασικούς σταθμούς αυτής της χρονιάς κινούμενοι παράλληλα θεματικά και χρονολογικά.

Σε κάθε ενότητα έχουμε μια κεντρική φωτογραφία κι ένα πρωτότυπο τεκμήριο, τα οποία συμπυκνώνουν όλα όσα θέλουμε να αποτυπώσουμε στην εκάστοτε ενότητα», αναφέρει στο ΒΗΜΑ ο Χρήστος Χρηστίδης, Δρ Σύγχρονης Ιστορίας και επιμελητής της έκθεσης.

Σκόπιμα απουσιάζει το πολύ κείμενο και οι εκτενείς επεξηγήσεις. Τα μάτια διατρέχουν τον χώρο και τα βήματα ακολουθούν έναν νοητό χρονολογικό κύκλο με αφετηρία μια ελληνική εφημερίδα της εποχής. Κάθε μέρα τα φύλλα γυρίζουν και η ημερομηνία είναι ίδια με την τρέχουσα, άλλα 80 χρόνια πριν. Αυτό είναι ένα πρώτο ταξίδι στον χρόνο, ταξιδεύοντάς μας πίσω στο 1945.

«Όντως έχει γίνει προσπάθεια να μην υπάρχουν πάρα πολλά κείμενα. Πιστεύω ότι τελικά το ερέθισμα που παίρνει κανείς και μόνο βλέποντας κάποιες από αυτές τις εικόνες, οι περισσότερες δεν έχουν παρουσιαστεί ξανά στην Ελλάδα, αρκεί για να δημιουργήσει ερωτήματα, για να σε κάνει να ψάξεις λίγο παραπάνω, να νοιαστείς περισσότερο.

Περίθαλψη τραυματισμένου Αμερικανού αλεξιπτωτιστή της 17ης αερομεταφερόμενης Μεραρχίας στις μάχες για την κατάληψη της ανατολικής όχθης του Ρήνου στο Wesel της Βόρειας Ρηνανίας, 24 Μαρτίου 1945. Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας / Φωτογράφος: Robert Capa.

Ένα από τα βασικά ζητούμενα για εμάς δεν είναι τόσο να δώσουμε τις απαντήσεις, όσο να δημιουργήσουμε ερέθισμα για ερωτήματα. Να αναρωτηθεί κανείς πού στέκεται ο ίδιος έναντι ενός τόσο σημαντικού ζητήματος, όπως είναι το τέλος ενός πολέμου και η επόμενη μέρα και το τι φέρνει αυτό για τον κόσμο.

Κι αυτό δεν είναι μόνο ένα ζήτημα που αφορά στο τι έγινε πριν από ογδόντα χρόνια. Αφορά εμάς σήμερα, αφορά την καθημερινότητά μας. Είμαστε κρίκοι μιας ιστορίας που μας ακολουθεί», προσθέτει ο κ. Χρηστίδης.

Και επισημαίνει: «Tο γεγονός ότι εμείς είμαστε εν ζωή είναι ακριβώς επειδή κάποιοι πρόγονοί μας κατάφεραν και επέζησαν. Αυτό είναι κάτι που μας δένει με τους ανθρώπους που βρίσκονται σε αυτές τις εικόνες, συνολικά ως Ευρωπαίους, ως ανθρώπους του κόσμου, όχι μόνο ως Έλληνες. Είναι ενδεικτικό ότι σε όλες τις ενότητες έχουμε προσπαθήσει να υπάρχει μια αχτίδα ελπίδας. Ακόμα και στις πιο μαύρες σελίδες, ακόμα και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ακόμα και στην ατομική βόμβα στο Ναγκασάκι βλέπει κανείς ένα μωρό να θηλάζει, θέλοντας να συνεχίσει να ζει.

Αμερικανός στρατιώτης φιλάει εθελόντρια του Ερυθρού Σταυρού. Διεθνής Ερυθρός Σταυρός, Φωτογραφικά Αρχεία

Κι αυτό νομίζω ότι είναι ένα βασικό δίδαγμα της ιστορίας: η ανάγκη του ανθρώπου να επιβιώσει, να ξανασταθεί στα πόδια του ακόμα και μέσα από την απόλυτη τραγωδία».

Οι ενότητες της έκθεσης λειτουργούν ως οδηγός αναζήτησης και θέτουν ερωτήματα. Για το τότε, το τώρα και το μέλλον.

  • Στρατόπεδα Συγκέντρωσης
  • Οι βομβαρδισμοί της Δρέσδης και του Τόκιο
  • Η εισβολή στη ναζιστική Γερμανία
  • Το τέλος του Μουσολίνι και του Χίτλερ
  • Η πτώση του Βερολίνου
  • Ο πόλεμος του Ειρηνικού
  • Η Διάσκεψη του Αγίου Φραγκίσκου
  • Αρχιτεκτονική του μεταπολεμικού κόσμου
  • Χιροσίμα, Ναγκασάκι και η συνθηκολόγηση της Ιαπωνίας
  • Η Ευρώπη σε ερείπια
  • Δικαίωση

Εικόνες καθηλωτικές. Τεκμήρια αδιάσειστοι μάρτυρες μιας χρονιάς που «συγκλόνισε τον πλανήτη με την αποκάλυψη της ανθρώπινης βαρβαρότητας, ανέτρεψε μακροχρόνιες ισορροπίες ισχύος, λύτρωσε εκατομμύρια από τον όλεθρο του πολέμου και τον τρόμο του φασισμού και του ναζισμού, γέννησε μεγάλες ελπίδες για το αύριο», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο κ. Χρηστίδης στον κατάλογο που συνοδεύει την έκθεση.

Το ριγωτό σακάκι που φορούσε ο Μωυσής (Μωρίς) Ηλία Αρδίτης, από τη Θεσσαλονίκη, όσο ήταν όμηρος στο στρατόπεδο συγκέντρωσης, εξόντωσης και καταναγκαστικής εργασίας Άουσβιτς II-Μπίρκεναου σε ηλικία 14 ετών.

Το σακάκι που φορούσε ο Μωυσής (Μωρίς) Ηλία Αρδίτης, από τη Θεσσαλονίκη, όσο ήταν όμηρος στο στρατόπεδο συγκέντρωσης, εξόντωσης και καταναγκαστικής εργασίας Άουσβιτς ΙΙ-Μπίρκεναου, σε ηλικία 14 ετών. Εκεί δολοφονήθηκαν οι γονείς και η αδελφή του. Επέστρεψε στην Ελλάδα μόνος. Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδος

Ο σοβιετικός στρατιωτικός χάρτης που είχε μαζί του ο Ίλια Κόγκαν, κατά την προέλαση του Κόκκινου Στρατού. Η πορεία της μονάδας του από την Πολωνία έως το Βερολίνο είναι σημειωμένη με κόκκινο μελάνι.

Η τελευταία φωτογραφία του Χίτλερ στα ερείπια της καγκελαρίας μαζί με τον υπασπιστή του, Julius Schaub.  O Τσώρτσιλ να χαιρετά το πλήθος κάνοντας το σήμα της νίκης την ημέρα που ανακοίνωσε στο έθνος ότι ο πόλεμος με τη Γερμανία είχε τελειώσει, στις 8 Μαίου 1945.

Η σημαία του γερμανικού πολεμικού ναυτικού, λάφυρο του Ιερού Λόχου από τη μάχη της Τήλου. Το φλεγόμενο αμερικανικό αεροπλανοφόρο Bunker Hill, μετά από επίθεση καμικάζι κατά τη μάχη της Οκινάουα.

Eίδη καθημερινής χρήσης που κατασκευάστηκαν με επανάχρηση λευκοσιδήρου από συσκευασίες εφοδίων επισιτιστικής βοήθειας. Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς – Ιστορικό Αρχείο

Το τηλεγράφημα που έστειλε ο υπουργός Εξωτερικών, Ιωάννης Σοφιανόπουλος, αμέσως μετά την υπογραφή εκ μέρους της Ελλάδας του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, σε ειδική τελετή που έλαβε χώρα στο Σαν Φρανσίσκο στις 26 Ιουνίου 1945. Οι κατηγορούμενοι στη δίκη της Νυρεμβέργης, σε μια ιστορική φωτογραφία τραβηγμένη στις 23 Νοεμβρίου του 1945.

Η έκθεση, αποτέλεσμα πολύμηνης έρευνας σε ελληνικά και ξένα αρχεία, δημόσιους φορείς και ιδιωτικές συλλογές, είναι μια -πολύτιμη κι αναγκαία- ευκαιρία να αναστοχαστούμε όλοι τη θέση μας στον κόσμο. Η Εριφύλη Αράπογλου έχει την καλλιτεχνική επιμέλεια και η Ναταλία Μπούρα τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό.

«Πάντα επίκαιρα αυτά τα θέματα. Πάντα. Κατά μία έννοια είναι ζήτημα ατομικής ευθύνης να γνωρίζει τι έγινε. Γιατί αυτές οι ιδεολογίες που κατά καιρούς βλέπουμε ότι ξανά ξυπνάνε και έχουν επιρροή σε κόσμο, έχουν επιρροή κυρίως σε όσους αγνοούν τι έχει συμβεί. Αγνοούν ότι σε μία τέτοια περίοδο ενός τέτοιου αυταρχικού καθεστώτος, το πιθανότερο είναι ότι και οι ίδιοι θα ήταν θύματα αυτής της βιομηχανίας θανάτου.

10. Βούλα Παπαϊωάννου, Στρούνι Ηπείρου, 16 Φεβρουαρίου 1946. Διακρίνεται η κούτα με την βοήθεια της UNRRA. © Μουσείο Μπενάκη/Φωτογραφικά Αρχεία

Οι Έλληνες, ας πούμε, πλήρωσαν πολύ βαρύ τίμημα σε αυτόν τον πόλεμο. Όλοι οι Ευρωπαίοι. Άρα το να “γοητεύουν” αντίστοιχες αυταρχικές πρακτικές πρέπει να είναι δείγμα ημιμάθειας ή άγνοιας», επισημαίνει ο κ. Χρηστίδης.

Στον επίλογό του, αναφέρει: «Ύστερα από έξι χρόνια πολέμου, εκατομμύρια νεκρούς, ισοπεδωμένες πόλεις και ανυπολόγιστες ανθρώπινες τραγωδίες, το 1945 σήμανε τη λήξη μιας σύγκρουσης που άγγιξε τα θεμέλια του πολιτισμού.

5. Άποψη της κατεστραμμένης Δρέσδης από τον πύργο του δημαρχείου της πόλης. Μουσείο Στρατιωτικής Ιστορίας, Δρέσδη / Φωτογράφος: Willy Roßner

Το 1945 αποτελεί ορόσημο, σηματοδοτώντας μια καμπή ανάμεσα σε δύο εποχές: το τέλος της πιο αιματηρής περιόδου της σύγχρονης ιστορίας και την απαρχή μιας νέας εποχής που καθόριζε την ισορροπία δυνάμεων για τις επόμενες δεκαετίες.

Είναι η χρονιά που η ανθρωπότητα αντίκρισε το σκοτάδι της και ταυτόχρονα τόλμησε να ελπίσει».

INFO:
«1945: Το τέλος του πολέμου», Εκθεσιακός Χώρος, Πρώην Δημόσιο Καπνεργοστάσιο (Λένορμαν 218).