Επιχειρήσεις, κράτος και μουσεία

Τρία συμβάντα εμφανίστηκαν τελευταία στο πολιτιστικό προσκήνιο της χώρας. Εχουν να κάνουν με ζητήματα πολιτιστικών δομών.

Επιχειρήσεις, κράτος και μουσεία | tovima.gr
Τρία συμβάντα εμφανίστηκαν τελευταία στο πολιτιστικό προσκήνιο της χώρας. Εχουν να κάνουν με ζητήματα πολιτιστικών δομών.
Το ένα σχετίζεται με την έναρξη λειτουργίας του νέου οργανισμού του υπουργείου Πολιτισμού. Δεν απασχόλησε ευρύτερα τον Τύπο, γιατί φαίνεται να αφορά μια ειδική κατηγορία εργαζομένων, ενώ στην πραγματικότητα μας αφορά όλους.
Το άλλο έχει να κάνει με την πολιτιστική χορηγία. Ετυχε ευρύτερης προβολής, τόσο στις οικονομικές σελίδες όσο και σε αυτές του πολιτισμού.
Το τρίτο αφορά τη διένεξη μεταξύ του ΔΣ του ΕΜΣΤ και της διευθύντριάς του, παίρνοντας τις μεγαλύτερες διαστάσεις στον Τύπο.
Ας πάρουμε όμως μεγάλη απόσταση για να τα δούμε στο πραγματικό τους πλαίσιο αναφοράς.
Οι παγκοσμιοποιημένες οικονομικές δομές δεν έχουν αναδιατάξει ούτε μόνο τις οικονομίες του πλανήτη ούτε μόνο τις κοινωνίες. Εχουν επιπτώσεις και στις πολιτιστικές δομές, αφού ο πολιτισμός και η διοίκησή του αφορούν και την οικονομία και τις κοινωνίες. Η ισχύς του έθνους-κράτους, παιδιού του 19ου αιώνα και αδιαπραγμάτευτης σπουδαιότητας ως και μετά τα μέσα του 20ού, βαίνει συνεχώς μειούμενη, μαζί και η επιδραστικότητά του στον πολιτισμό.
Το προστατευμένο περιβάλλον στο οποίο εδώ και 200 χρόνια άνθησε ο μουσειακός πολιτισμός δεν υπάρχει πλέον. Το δίχτυ προστασίας, ήδη από το τέλος της δεκαετίας του ’80 με τη Θάτσερ και τον Ρίγκαν, σιγά-σιγά αποσύρεται.
Ωστόσο η επένδυση στον πολιτισμό και στα μουσεία ήταν το μεγάλο διακύβευμα του τέλους του 20ού αιώνα. Τα μουσεία ήταν οι μεγάλοι μύθοι-επιτυχίες και το νέο αστικό σύμβολο στάτους (Beaubourg, Guggenheim-Bilbao, Tate Modern, MAXXI-Rome) και επιβεβαίωσης αρχιτεκτονικής αριστείας. H περίπτωση των Αραβικών Εμιράτων, που στο τεχνητό νησί Saadiyad έχουν «συλλέξει» όλες τις μεγάλες υπογραφές της αρχιτεκτονικής για όλες τις κατηγορίες μουσείων, είναι η πραγματικότητα του μουσειακού τοπίου στην υπερβολή του… πλην όμως η πραγματικότητα.
Μια τέτοια ανάπτυξη δεν μπορούσε παρά να προέλθει από την επιχειρηματική λογική της επέκτασης και του ανταγωνισμού, εκτρέφοντας συγχρόνως μια γενιά απαιτητικών για το θέαμα επισκεπτών της βιομηχανίας του ελεύθερου χρόνου.
Τα προβλήματα άρχισαν όταν η επιδιωκόμενη επιχειρηματικότητα αποδείχθηκε ότι όχι μόνο δεν ήταν χρυσοτόκος αλλά δημιουργούσε πρόσθετες οικονομικές επιβαρύνσεις.
Τα μουσεία δεν μπορούν, όπως οι επιχειρήσεις, να αντλήσουν κεφάλαια από την αγορά και δεν μπορούν να δανειστούν για να καλύψουν τα ελλείμματά τους. Είναι αφενός μηδενικού κεφαλαίου «επιχειρήσεις» και αφετέρου μη κερδοσκοπικά ιδρύματα στην υπηρεσία της κοινωνίας. Αρα θα έχουν πάντα λιγότερα χρήματα απ’ όσα τους χρειάζονται για να επιτελέσουν το μη κερδοσκοπικό, κοινωνικό έργο τους. Αυτή η εγγενής αντίφαση μεταξύ του ορισμού τους ως τέτοιων, δηλαδή της φύσης τους, και της πρόθεσής τους να μπορέσουν να λειτουργήσουν ως επιχειρήσεις τα έχει φέρει στα σημερινά αδιέξοδα της παρούσας κρίσης. Οφείλουν όμως να είναι εξωστρεφή και να ανταγωνίζονται για την προσέλκυση του επισκέπτη.
Ενα επιπλέον πρόβλημα που προστίθεται στην παραπάνω αντίφαση αφορά την αλλαγή στον ρόλο του επιμελητή, όπως ήταν γνωστός εδώ και 200 χρόνια. Δηλαδή, ο κυριαρχικός ρόλος, λόγω ειδικών επιστημονικών γνώσεων ή εμπειρογνωμοσύνης, του επιμελητή ή διευθυντή μουσείου έχει επερωτηθεί, ιδιαίτερα μετά τη μεταμοντέρνα συνθήκη όπου οι βεβαιότητες των πάλαι ποτέ ιεραρχημένων επιλογών τους έχουν αντικατασταθεί από έναν α-ιεραρχικό τρόπο, ο οποίος ακολουθείται ή και υποστηρίζεται από τις ανάγκες ανάπτυξης και ανταγωνισμού του μουσείου.
Αποδεικνύεται ότι από τη φύση του το μουσείο δεν μπορεί να λειτουργήσει ως επιχειρηματίας. Ωστόσο μέσα στις έτσι διαμορφωμένες συνθήκες του ελεύθερου χρόνου το μουσείο δεν μπορεί να παραμένει απαθές. Πρέπει αφενός να ισορροπήσει απέναντι στις υποχρεώσεις του προς τις παραδοσιακές αξίες του και αφετέρου να ενδιαφερθεί και για τους επισκέπτες-πελάτες του. Οι επιμελητές και διευθυντές, διαχειριζόμενοι χρήματα των φορολογουμένων, είναι υπόλογοι απέναντι στην Πολιτεία και στην κοινωνία, οι οποίες εκφράζουν τους στόχους τους διά των διοικητικών συμβουλίων που ορίζουν. Συγχρόνως η Πολιτεία με τη σειρά της είναι εξίσου υπόλογη για τις επιλογές της.
Η Πολιτεία, υπεύθυνη για τον ρόλο των μουσείων στην κοινωνία, δεν μπορεί να μεταθέσει τις ευθύνες της στους χορηγούς. Εχει ευθύνη για τη δημιουργία αφενός ενός ελκυστικού χορηγικού περιβάλλοντος και αφετέρου ενός ανταγωνιστικού πλαισίου διεκδίκησης κρατικών πόρων εκ μέρους των μουσείων, έξω από τις πελατειακές συνήθειες.
Η ανταγωνιστική διεκδίκηση πόρων – ως πόροι όλων των φορολογουμένων – δεν μπορεί να αφορά μόνο τα κρατικά μουσεία αλλά όλα τα μουσεία που υπηρετούν, υπό συνθήκες αριστείας, την κοινωνία.
Η Πολιτεία έχει υποχρέωση να αντιλαμβάνεται τον κοινωνικό και πολιτικό ρόλο του πολιτισμού, την εξωστρέφεια και την ερμηνεία της πολιτιστικής κληρονομιάς ως πρωταρχικό σήμερα καθήκον της στις νέες συνθήκες. Αυτό συνεπάγεται ενίσχυση – και όχι αποδυνάμωση – στα μεγάλα μουσεία ευθύνης της νέων εκθεσιακών ερμηνειών και μουσειοπαιδαγωγικών προγραμμάτων. Οπως λέει και ο Κarsten Schubert στο βιβλίο του «The Curator’s Egg»: «Το μουσείο παραμένει μια εξαιρετικά προσαρμοστική πολιτισμική κατασκευή, εξίσου «ευπαθής» σε εξωτερικές επεμβάσεις, αλλά και φοβερά ρωμαλέα συγχρόνως. Παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα της δημοκρατικής κοινωνίας. Είναι ένας θεσμός που αξίζει να τον υπερασπίζεται κανείς με ό,τι αυτό συνεπάγεται». Θα τον υπερασπιστούμε μόνο όταν Πολιτεία και διαπιστευμένοι σκεφθούν glocally, αντιλαμβανόμενοι το τοπικό υπό το φως των διεθνών εξελίξεων. Διαφορετικά τόσο οι συνταγές από πιο «προηγμένα» κράτη μας είναι άχρηστες όσο και οι εμμονές σε παρωχημένες δομές επικίνδυνες.
Τι έχουμε λοιπόν, μετά από αυτά, να πούμε για τα προαναφερθέντα τρία πρόσφατα συμβάντα;
Η κυρία Ματούλα Σκαλτσά είναι καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης και Μουσειολογίας.

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Γνώμες
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk