Σε πρόσφατα άρθρα μου στα «Νέα» και στο «Βήμα», αλλά και σε άλλα παλιότερα, έκαμα λόγο για ορθογραφική μεταρρύθμιση που συζητιόταν και πρόσφατα αποφασίστηκε στις γερμανόφωνες χώρες (Γερμανία, Αυστρία, Ελβετία). Η μεταρρύθμιση αυτή πρόκειται να εφαρμοστεί από τον Αύγουστο του 1998. Φυσικά προηγήθηκαν συναντήσεις και συζητήσεις για να καταλήξουν στην οριστική απόφαση. Πριν από το 1975 είχε υπάρξει η ορθογραφική διάσκεψη του 1901, που καθόρισε καθεστώς που ίσχυσε έως σχεδόν το 1945. Αντιρρήσεις γι’ αυτό διατυπώνονταν από το 1915. Ορισμένες συστάσεις που γίνονται μετά το συνέδριο του Wiesbaden (1959) δεν επικροτούνται. Η νέα κίνηση για τη μεταρρύθμιση είχε αρχίσει το 1975. Λίγο αργότερα συγκροτήθηκαν τέσσερις ομάδες εργασίας, ακολούθησε το συνέδριο της Βιέννης το 1994 και τον επόμενο χρόνο έγινε πρόβλεψη για διακρατική συμφωνία των γερμανικών κρατών, που υπογράφηκε το 1996.
Κάνω λόγο για την ορθογραφική μεταρρύθμιση στη γερμανική γλώσσα γιατί η μεταρρύθμιση αυτή από το ένα μέρος πληροφορεί έμμεσα μερικούς δικούς μας διανοουμένους ότι και «η ορθογραφία κινείται» και από το άλλο μέρος η αντιμετώπιση των προβλημάτων της γερμανικής ορθογραφίας μπορεί να μας βοηθήσει κι εμάς εν καιρώ να αντιμετωπίσομε δικά μας ορθογραφικά προβλήματα, που πράγματι υπάρχουν και είναι ανάγκη να τα αντιμετωπίσομε κάποτε (όχι μόνο με διαμαρτυρίες) που, αν δε βρουν τη φυσική τους συνέχεια, πέφτουν στο κενό. Χρειάζεται το θέμα θετική αντιμετώπιση. Γιατί σ’ εμάς ανάγκη δεν είναι μόνο η πιστή εφαρμογή των κανόνων της σωστής διατύπωσης, αλλά και της σωστής ορθογραφικής καταγραφής τους.
Οι Γερμανοί και οι άλλοι γερμανόφωνοι λαοί ζήτησαν, στις περιπτώσεις που αυτό ήταν δυνατόν, να ενοποιήσουν και να εκλογικεύσουν την ορθογραφία τους, γιατί αυτή οδηγούσε συχνά, καθώς οι ίδιοι παρατηρούν, σε ποικίλους υποκειμενισμούς στην εφαρμογή των κανόνων της. Ποιες είναι οι κυριότερες, αλλά και οι πιο ενδιαφέρουσες για μας καινοτομίες στις οποίες προχώρησαν και οι οποίες θα μπορούσαν και εμάς κάποτε να διδάξουν; Ξενικές εκφράσεις που γράφονταν ως τώρα ως δύο λέξεις, μια και ο χρήστης δεν κατανοεί τη σημασία των συστατικών τους, γράφονται τώρα ως μία. Ξένες λέξεις που την ξενική ορθογραφία τους διατηρούσαν ως τώρα οι γερμανόφωνοι και στην καταγραφή στη γλώσσα τους γράφονται εκγερμανισμένες, λ.χ. το portemonnaie, που γραφόταν έτσι ως σήμερα τώρα θα γράφεται Portmonee. Λέξεις ξενικής προέλευσης γραφόμενες με ph μπορούν να γράφονται τώρα και με f. Ομως λέξεις πολύ κοινές αυτής της κατηγορίας θα γράφονται μόνο με f. Επίσης λέξεις που ανήκουν στον ίδιο κορμό Platz = πλατεία και placieren ή (νεοτερικότερα) plazieren = τοποθετώ γράφονται ενοποιημένα. Το plazieren γράφεται τώρα platzieren. Εγραφαν ως τώρα οι Γερμανοί der rote Planet = ο κόκκινος Πλανήτης, ο Αρης, γράφουν τώρα der Rote Planet, αφού το σύνολο αυτό αποτελεί την ονομασία του Αρη. Εγραφαν ως τώρα 8jahrig = οκταετής προτείνεται σήμερα η ορθογράφηση 8-jahrig. Η δεύτερη γραφή θεωρήθηκε λογικότερη, μια και το 8 είναι αριθμός και το jahrig κανονική λέξη, επομένως κάτι διαφορετικό ως είδος σημαδιού. Απομακρύνεται το ενωτικό σε περιπτώσεις σύνθεσης όπως afro-amerikanisch. Υπάρχουν βέβαια και περιπτώσεις καινοτομιών που εμάς δε μας ενδιαφέρουν άμεσα. Γι’ αυτό και δεν τις αναφέρω.
Ανάλογη σ’ εμάς περίπτωση του Platz – plazieren είναι τα αμείβω – αμοιβή, αλείφω – αλοιφή, οροφή – διώροφο – τριώροφο, ωφελώ – ωφέλεια – όφελος. Οφείλομε να σκεφτούμε το ζήτημα, αφού συχνά εμφανίζονται τα σχετικά λάθη (αμοίβω, αμειβή, διόροφος, ώφελος, και άλλα). Προβλέπω ότι στο μέλλον όταν τα λάθη, όπως προβλέπεται, θα επιταθούν θα θελήσομε να αντιμετωπίσομε κι εμείς το σχετικό πρόβλημα. Τη λύση θα την επιβάλουν τα χρόνια που έρχονται. Η γενικότερη δυστυχώς αδιαφορία για τα ανθρωπιστικά και η στροφή προφή προς τα τεχνικά και τα τεχνολογικά θα οδηγήσουν με τον καιρό σε πλήθυνση των ανορθογραφιών στα γραπτά μας. Η αντιφατική τότε εμφάνιση της γλώσσας μας στα γραπτά μας θα μας οδηγήσει αναγκαστικά στην ενοποίηση και την απλούστευση. Ποιες είναι οι περιπτώσεις που μπορούμε εμείς να ωφεληθούμε ακολουθώντας κατά κάποιο τρόπο το γερμανικό παράδειγμα; Το απλούστερο ο κόκκινος Πλανήτης (γιατί και σ’ εμάς συνηθίζεται η ονομασία) πρέπει να γράφεται: Κόκκινος Πλανήτης. Ας θυμηθούμε τη Μαύρη Θάλασσα και την Ασπρη Θάλασσα (= το Αιγαίο) των παλαιοτέρων. Την απλούστερη γραφή των ξένων λέξεων (ακόμη και των ξένων ονομάτων προσώπων) την έχει δεχτεί σήμερα ο σύγχρονος δημοτικισμός κατά την πρόταση του Μανόλη Τριανταφυλλίδη. Το οκταετής δε συνηθίσαμε να το γράφομε 8ετής. Πάντως, αν γραφεί, λογικότερο είναι να γράφεται 8-ετής, για τον ίδιο λόγο, που, όπως είδαμε, έγραψαν οι Γερμανοί το αντίστοιχο. Γράφομε καμιά φορά 8βρης· κανονικότερο θα ήταν το 8-βρης. Γράφομε ελληνογαλλικός. Για τέτοιες συνθέσεις, που είναι πολύ συνηθισμένες, δε χρειάζεται το ενωτικό. Χρειάζεται σ’ εκείνες που απαντούν σπάνια. Γιατί αυτές δεν αποτελούν ουσιαστικά καθιερωμένες νέες λέξεις. Και μια και μιλούμε για ενωτικό, ας προστεθεί και τούτο: Σωστό είναι να γράφομε λίγο-πολύ (εδώ υπόκειται, νοείται: λίγο ή πολύ). Πρέπει όμως να γράφομε σιγά σιγά, λίγο λίγο, αργά αργά χωρίς ενωτικό, γιατί εδώ δεν υπόκειται παράλειψη λέξης· δηλώνεται επίταση του νοήματος της λέξης, γι’ αυτό και επαναλαμβάνεται.
Πώς αντιμετωπίζουν οι Γερμανοί τις προτεινόμενες καινοτομίες; Και κατά τους καιρούς των γλωσσικών συζητήσεων και σήμερα διατυπώνονται αντιρρήσεις και διαφωνίες, όμως πολλοί δέχονται και είναι προφανές ότι υπάρχουν δυσκολίες στην καταγραφή της γλώσσας. Κατά μερικούς τα ορθογραφικά λάθη δεν πρέπει να μας οδηγούν σε ορθογραφικές μεταρρυθμίσεις, αλλά στη μεταρρύθμιση της τεχνικής των γλωσσικών μαθημάτων. Ομως έτσι δημιουργείται νέο πρόβλημα: πώς θα διαμορφωθεί το μάθημα ώστε να είναι αποτελεσματικό; Γι’ αυτό και ορισμένοι κριτές των καινοτομιών διαπιστώνουν ότι οι ορθογραφικές αλλαγές εντάσσονται στο βασικό σύστημα της ρύθμισης που υπάρχει σήμερα. Διαταραχή της ορθογραφικής παράδοσης δε συμβαίνει, ούτε απώλεια της γλωσσικής παιδείας. Ακόμη και τα κείμενα τα γραμμένα με την ως τώρα καθιερωμένη ορθογράφηση διαβάζονται χωρίς προσκόμματα. Δέχονται πολλοί και σωστό είναι ότι ο όρος «παράδοση» δε σημαίνει άλλο από μια εξέλιξη με αλλαγές. Διαπιστώνεται μάλιστα και τούτο: ότι «πολλά λάθη των μαθητών μας είναι “έξυπνα” ώστε να γίνεται φανερό πόσο πειστικά αναγκαία είναι γι’ αυτό το λόγο μια μεταρρύθμιση και από παιδαγωγική σκοπιά αναγκαία».
Η σχεδιασμένη ορθογραφική μεταρρύθμιση στις γερμανικές χώρες μπορεί να μας διδάξει ότι δεν είναι αδιανόητο κατά καιρούς να προσαρμόζεται η ορθογραφία των γλωσσών, αφού και οι ίδιες οι γλώσσες, που με τη γραφή αποτυπώνονται, ποτέ δε μένουν στάσιμες. Ερχεται η γερμανική ορθογραφική πρωτοβουλία να δικαιώσει αν υποθέσομε ότι χρειαζόταν δικαίωση την απλούστατη δική μας τονική μεταρρύθμιση, που συζητείται ακόμη! Συχνά μένομε εμείς όχι μόνο ακατατόπιστοι στο θέμα της πορείας των γλωσσών, αλλά και επίμονα αντιδρούμε σε κάθε κίνηση που θα μπορούσε να λύσει ορισμένα επαχθή για την παιδεία μας προβλήματα.
Κάνοντας μια σύγκριση των γερμανικών ορθογραφικών καινοτομιών και της δικής μας τονικής μεταρρύθμισης, παρατηρώ ότι η γερμανική μεταρρύθμιση οδηγεί σε μια γενικότερη εκλογίκευση και ομοιομορφία της γερμανικής γραφής, ενώ η δική μας τονική μόνο μεταρρύθμιση απλώς αχρήστευσε τους πολλούς περιττούς τονικούς κανόνες. Δεν είχε πολλές δυνατότητες ανάμεσα στις οποίες να κινηθεί. Γι’ αυτό και οι σχετικές τελικές συζητήσεις δεν κράτησαν πολύ. Είχαν άλλωστε γίνει επαναλειμμένως προτάσεις από πολλούς λογίους του περασμένου και του δικού μας αιώνα.
Ο κ. Εμμανουήλ Κριαράς είναι ακαδημαϊκός, ομότιμος καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
