Ιδρυμα Νιάρχου

Οι κερδισμένοι…

Παρά τις δικαστικές περιπέτειες έχει ήδη διαθέσει 3,5 δισ. δραχμές για κοινωφελείς σκοπούς στην Ελλάδα

Οι κάτοικοι στο Μονοδένδρι, ένα από τα Ζαγοροχώρια του Νομού Ιωαννίνων, πιθανότατα δεν θα γνωρίσουν ποτέ στη ζωή τους την κυρία Ελενα Φορντ, κόρη της βαθύπλουτης Αμερικανίδας Σαρλότ Φορντ ­ της γνωστής οικογένειας των αυτοκινητοβιομηχάνων ­ που παντρεύτηκε σε μια μεθοριακή μεξικανική πόλη τον Σταύρο Νιάρχο πριν από 33 χρόνια. Πολύ περισσότερο δε αγνοούν την ύπαρξη και τις δραστηριότητες του σεβάσμιου τραπεζίτη σερ Ντένις Γουέδερστοουν, πανίσχυρου πρώην διοικητή της αμερικανικής επενδυτικής τράπεζας J. Ρ. Morgan. Αλλά αυτά τα δύο πρόσωπα ­ το καθένα με τον τρόπο του ­ βοήθησαν να γίνει πραγματικότητα το όνειρο των παιδιών του πανέμορφου ηπειρώτικου χωριού: ένα… γήπεδο μπάσκετ. Το «πώς» και το «γιατί» δεν είναι μία εύκολη υπόθεση για όσους αγνοούν τα «κρυμμένα μυστικά και ντοκουμέντα» της διαθήκης του έλληνα εφοπλιστή και τις δικαστικές περιπέτειες για την τύχη της περιουσίας του, που φθάνει τα 10 δισεκατομμύρια δολάρια και ακριβώς για αυτόν τον λόγο συγκροτούν μιαν ενδιαφέρουσα ιστορία.

Το γήπεδο μπάσκετ στο Μονοδένδρι, ο ξενώνας δίπλα στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Ιωαννίνων, το κτίριο του Ιδρύματος «Τζένη Καρέζη» ή μια αίθουσα εκδηλώσεων στο κεντρικό κτίριο του Πανεπιστημίου Αθηνών αποτελούν ένα ελάχιστο «δείγμα» του πρώτου απολογισμού κοινωνικής και πολιτιστικής προσφοράς του Ιδρύματος Σταύρος Σπ. Νιάρχος επί ελληνικού εδάφους που αποτιμάται σε περίπου 3,5 δισεκατομμύρια δραχμές. Το κοινωφελές ίδρυμα, που έχει την έδρα του στη Βαντούζ του Λιχτενστάιν και συγκαταλέγεται μεταξύ των εννέα κληρονόμων του έλληνα εφοπλιστή, όπως ήταν φυσικό δεν έμεινε αλώβητο από τη δικαστική περιπέτεια που άρχισε αμέσως μετά το «άνοιγμα» της διαθήκης, με πρωτοβουλία της κυρίας Ελενας Φορντ.

Η πρώτη και σημαντική συνέπεια αυτής της περιπέτειας ήταν η δέσμευση όλων των διαθέσιμων εσόδων του και η πολύμηνη αναστολή κάθε κοινωνικής και πολιτιστικής δραστηριότητάς του στη χώρα μας. Αλλά ας ξετυλίξουμε το κουβάρι που ενώνει τις διεκδικήσεις της απόκληρης θυγατέρας τού εφοπλιστή με τις ελβετικές δικαστικές αρχές, τους κληρονόμους με τους εκτελεστές της διαθήκης για να καταλήξει, μέσω Βαντούζ, στο… Μονοδένδρι της Ηπείρου.

Το δικαστικό κουβάρι

Εχουμε και λέμε: με ορισμένες προσωρινές αποφάσεις ελβετικών δικαστηρίων απαγορεύθηκε στους εξουσιοδοτημένους εκτελεστές της διαθήκης να προβαίνουν σε οποιαδήποτε πράξη που θα μπορούσε εκ των πραγμάτων να υπερβεί τα τρέχοντα διαχειριστικά καθήκοντά τους ­ έτσι, στην αρχή ματαιώθηκε και η διανομή των κερδών από την επιχειρηματική δραστηριότητα του ομίλου Νιάρχου στους νόμιμους δικαιούχους της διαθήκης, δηλαδή στα τέσσερα παιδιά του Σταύρου Νιάρχου (από τον γάμο του με την Ευγενία Λιβανού), στο Ιδρυμα της Βαντούζ, στους συγγενείς και στους συνεργάτες του. Μέσα σε αυτό το περιοριστικό πλαίσιο ο σερ Ντένις Γουέδερστοουν ­ επικεφαλής του Συμβουλίου των Εκτελεστών της «χρυσής» διαθήκης ­ δεν μπόρεσε να προχωρήσει στη συνηθισμένη διανομή των μερισμάτων από τα κέρδη της λιβεριανής εταιρείας Willow Trust Company, που αποτελεί και τη βασική holding company του επιχειρηματικού ομίλου, οι δραστηριότητες του οποίου συμπεριλαμβάνουν, εκτός από την παραδοσιακή οικογενειακή τέχνη της υπερπόντιας ναυτιλίας, διεθνείς χρηματιστηριακές επενδύσεις, διαχείριση ακινήτων κλπ. Ετσι, το Ιδρυμα, που κατέχει το 20% των μετοχών αυτής της εταιρείας, βρέθηκε από τη μια στιγμή στην άλλη χωρίς… έσοδα, γεγονός που λειτούργησε ανασταλτικά για το φιλόδοξο κοινωφελές έργο του στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Με αφορμή τη μη διανομή των μερισμάτων η υπόθεση της κληρονομιάς του Νιάρχου, με πρωτοβουλία του αγαπημένου ανιψιού και συγκληρονόμου του, κ. Κωνσταντίνου Δρακόπουλου, έφθασε στις αίθουσες των ελληνικών δικαστηρίων. Ο κ. Δρακόπουλος δικαιώθηκε, σε πρώτο βαθμό, από την ετυμηγορία των ελλήνων δικαστών, που αναγνώρισαν ότι η κυρία Φορντ δεν έχει κανένα κληρονομικό δικαίωμα στην περιουσία που άφησε πίσω του ο Σταύρος Νιάρχος αλλά η δικαστική περιπέτεια δεν προβλέπεται να λήξει σύντομα. Αλλωστε οι ελβετικές δικαστικές αρχές, στις οποίες έχει προσφύγει η κ. Φορντ διεκδικώντας το 10% της περιουσίας, θα κρατήσουν την υπόθεση ανοικτή ώσπου να υπάρξει τελεσίδικη απόφαση των ελληνικών δικαστηρίων, δηλαδή ώσπου να βγει η απόφαση του Αρείου Πάγου.

Λίγο προτού φθάσει η υπόθεση στο ακροατήριο, δηλαδή στις αίθουσες της οδού Ευελπίδων, η κυρία Φορντ έστειλε προσωπική επιστολή στο γραφείο του σερ Ντένις Γουέδερστοουν με την οποία δεχόταν να διανεμηθούν τα μερίσματα για τα έτη 1996 και 1997 στους εννέα κληρονόμους και αυτό παρά την ισχύουσα απαγόρευση των ελβετικών δικαστηρίων. Ο πρόεδρος των Συμβουλίου των Εκτελεστών, αφού συμβουλεύθηκε τους δικηγόρους του, έδωσε την εντολή να διανεμηθούν τα «παγωμένα» μερίσματα, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα να φθάσουν επιτέλους τα λεφτά στη Βαντούζ. Χειρονομία καλής θέλησης ή απλώς μια κίνηση που εντάσσεται στο παιχνίδι των εντυπώσεων; Οποια απάντηση και αν δοθεί, οποία εκδοχή και αν υιοθετηθεί, η ουσία δεν αλλάζει: το κοινωφελές ίδρυμα απέκτησε πόρους με τους οποίους έγινε δυνατό στη συνέχεια να χρηματοδοτηθούν με μεγάλη άνεση δεκάδες κοινωνικά προγράμματα και πολιτιστικές δράσεις στην Ελλάδα.

Ο κ. Κωνσταντίνος Δρακόπουλος (ένας από τους στενότερους συνεργάτες του θείου του, Σταύρου Νιάρχου), συνεπικουρούμενος από τα μέλη της ολιγάριθμης εισηγητικής – συμβουλευτικής επιτροπής που δημιουργήθηκε στην Ελλάδα για τις ανάγκες του κοινωφελούς ιδρύματος, κατόρθωσε μέσα σε λίγους μόλις μήνες να παρουσιάσει τον πρώτο ολοκληρωμένο απολογισμό έργων και δραστηριοτήτων στην Ελλάδα. Σε αυτό το χρονικό διάστημα το Ιδρυμα Σταύρος Σπ. Νιάρχος προέβη σε χρηματοδοτήσεις 35 οργανισμών, συλλόγων κλπ. είτε για να καλυφθούν τρέχουσες ανάγκες λειτουργίας τους είτε για να υλοποιηθούν προγράμματα με συγκεκριμένο κοινωνικό – πολιτιστικό περιεχόμενο, ενώ σύντομα θα προχωρήσει και η χρηματοδότηση άλλων πέντε φορέων.

Η δραστηριότητα του Ιδρύματος, όπως εξηγεί ο κ. Δρακόπουλος, δεν εξαντλείται όμως εντός της ελληνικής επικράτειας αλλά επεκτείνεται και αγκαλιάζει όλα τα μέρη του κόσμου. Μάλιστα το έργο της αξιολόγησης των προτάσεων χρηματοδότησης που φθάνουν καθημερινά στην έδρα του Ιδρύματος έχει ανατεθεί σε ειδικό τμήμα αναλυτών – αξιολογητών που διαθέτει η αμερικανική επενδυτική τράπεζα J. Ρ. Morgan, διοικητής της οποίας ήταν ο σημερινός πρόεδρος του Συμβουλίου των Εκτελεστών της διαθήκης, ο σερ Ντένις Γουέδερστοουν.

Πάντως, σε κάθε περίπτωση, το πιο σημαντικό μέρος των δραστηριοτήτων του Ιδρύματος θα έχει, σύμφωνα με την επιθυμία του Σταύρου Νιάρχου, καθαρά ελληνικό προσανατολισμό. Μάλιστα είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ο έλληνας εφοπλιστής με επιστολή του στις 25 Φεβρουαρίου 1993 προς το Διοικητικό Συμβούλιο του IFOC (όπως ήταν η αρχική επωνυμία του κοινωφελούς ιδρύματος) έδωσε εντολή ευθύς μετά τον θάνατό του να τροποποιηθεί το αρχικό καταστατικό του, έτσι ώστε να προβλέπεται «δαπάνη διενεργείας αγαθοεργών έργων στην Ελλάδα ύψους τουλάχιστον 50% του συνόλου των διανομών του».

Πρακτική συνέπεια αυτής της εντολής του Νιάρχου είναι ότι το Ιδρυμα είναι υποχρεωμένο να διαθέτει για κοινωφελή έργα στη χώρα, σε ετήσια βάση, γύρω στα 7 – 8 εκατομμύρια δολάρια, δηλαδή 2 – 2,3 δισεκατομμύρια δραχμές. Επιπλέον το Ιδρυμα, πέραν αυτών των σταθερών ποσών, έχει και τη δυνατότητα να «δανείζεται» χρήματα από όλους τους άλλους συγκληρονόμους, οποτεδήποτε χρειασθεί να πραγματοποιήσει ένα μεγάλο έργο στη χώρα μας. Και αυτό συμβαίνει γιατί, όπως ορίζει με τη διαθήκη του ο Σταύρος Νιάρχος, το Ιδρυμα «πέραν της ιδίας του περιουσίας θα έχει την πρόσθετη δυνατότητα να δανείζεται από την κληρονομιαία περιουσία κατά την αναλογία της κληρονομικής του μερίδος κάθε ποσόν που θα έχει τυχόν ανάγκη για την εκτέλεση κοινωφελών έργων στην Ελλάδα».

Τα πρόσωπα που αποφασίζουν

Οι προτάσεις για χρηματοδοτήσεις κοινωφελών έργων φθάνουν στη Βαντούζ του μικροσκοπικού πριγκιπάτου από τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, προτάσεις που αξιολογούνται προτού εισαχθούν προς συζήτηση στο Διοικητικό Συμβούλιο του Ιδρύματος Σταύρος Σπ. Νιάρχος από εξειδικευμένα στελέχη της αμερικανικής επενδυτικής τράπεζας J. Ρ. Morgan. Αν αυτό ισχύει για όλον τον κόσμο, για την Ελλάδα, τη γενέτειρα του ιδρυτή, τα πράγματα λειτουργούν διαφορετικά. Μια ολιγάριθμη συμβουλευτική – εισηγητική επιτροπή στην Αθήνα, με επικεφαλής τον κ. Κωνσταντίνο Δρακόπουλο, αναλαμβάνει να παραδώσει στα μέλη του Διοικητικού Συμβουλίου του Ιδρύματος έτοιμες τις προτάσεις που αξίζει να χρηματοδοτηθούν στη χώρα μας. «Καμία από τις εισηγήσεις μας, που είναι καταλλήλως επεξεργασμένες και αιτιολογημένες, δεν έχει απορριφθεί από το Δ.Σ. μέχρι τώρα» επισημαίνει ο κ. Δρακόπουλος, θέλοντας να δείξει τη σχέση εμπιστοσύνης που έχει διαμορφωθεί ανάμεσα στη Βαντούζ και στην Αθήνα.

Μέλη αυτής της άτυπης, κατά τα άλλα, επιτροπής είναι ο πρώην πρόεδρος της Ενωσης Ελλήνων Εφοπλιστών κ. Γιάννης Γκούμας, ο αρχιτέκτονας κ. Ανδρέας Βουρέκας – Πεταλάς, ο εκδότης της εφημερίδας «Εστία» (και συχνός επισκέπτης στο χωριό Μονοδένδρι) κ. Αδωνις Κύρου, ο δικηγόρος κ. Γιώργος Αγουρίδης και ο αναπληρωτής καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών κ. Γιάννης Ανδρέου. Οι δύο τελευταίοι είχαν μιαν έντονη προσωπική σχέση με τον Σταύρο Νιάρχο: ο μεν κ. Αγουρίδης υπήρξε ο προσωπικός δικηγόρος του, παίρνοντας τη σκυτάλη από τον πατέρα του, ενώ έχει ορισθεί από τον θανόντα δικηγόρος της διαθήκης. Ο δε κ. Ανδρέου υπήρξε ο προσωπικός γιατρός του.

Τα μέλη της συμβουλευτικής – εισηγητικής επιτροπής πάντως δεν είναι και δεν σκοπεύουν να γίνουν «άνθρωποι του γραφείου»: έχουν την ευγενή φιλοδοξία να γυρίσουν όλη την Ελλάδα, να μιλήσουν με ανθρώπους που επιτελούν διακεκριμένο κοινωνικό – πολιτιστικό έργο, να δουν και να διαπιστώσουν ανάγκες και προβλήματα. Η πρώτη εξόρμησή τους, έξω από τα τείχη της αθηναϊκής πρωτεύουσας, έγινε τον περασμένο Νοέμβριο στα Ιωάννινα ενώ ετοιμάζονται για τη δεύτερη, που θα γίνει στην Αλεξανδρούπολη τον Μάρτιο.

Τις προτάσεις της συμβουλευτικής – εισηγητικής επιτροπής μεταφέρει στα μέλη του Δ.Σ. του Ιδρύματος ο κ. Δρακόπουλος στις συνεδριάσεις που γίνονται στη Βαντούζ τέσσερις φορές τον χρόνο. Οι τελικές αποφάσεις λαμβάνονται πάντως από το Διοικητικό Συμβούλιο του Ιδρύματος, στο οποίο εκτός από τον πρόεδρο σερ Ντένις Γουέδερστοουν συμμετέχουν οι δύο μεγαλύτεροι γιοι του Σταύρου Νιάρχου ­ ο Φίλιππος και ο Σπύρος ­, ο κ. Ανδρέας Δρακόπουλος (γιος του κ. Κ. Δρακόπουλου) και οι δύο στενοί συνεργάτες του Νιάρχου στο Μόντε Κάρλο, ο κ. Αλόις Γιούρτ και ο κ. Ντόναλντ Χάρισον.

Τα έργα του πρώτου απολογισμού

Το Ιδρυμα πριν από λίγους μήνες θέλησε να συμμετάσχει, με περίπου 400 εκατομμύρια δραχμές, στην υλοποίηση μιας έξυπνης και χρήσιμης πρότασης που προήλθε από τους καθηγητές της Ιατρικής Σχολής Ιωαννίνων. Ποια ήταν η πρόταση; Η κατασκευή ενός ξενώνα, δυναμικότητας 100 ατόμων, δίπλα στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο της πόλης, προκειμένου να βρίσκουν φιλοξενία λίγων ημερών όσοι εκ των συγγενών των νοσηλευομένων δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να πληρώσουν ξενοδοχείο. Ο ξενώνας θα φέρει το όνομα του Σταύρου Νιάρχου και θα γίνει σύντομα πραγματικότητα. Το όνομα του εκλιπόντος εφοπλιστή θα φέρει επίσης και αίθουσα εκδηλώσεων και συνεδρίων που θα διαμορφωθεί στον χώρο του κεντρικού κτιρίου του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Μεγάλο μερίδιο από τις χρηματοδοτήσεις του Ιδρύματος ανήκει στον χώρο του πολιτισμού. Για παράδειγμα, διακεκριμένοι φορείς της πρωτεύουσας ­ ο καθένας στον χώρο δραστηριότητάς του ­ ενισχύθηκαν με σημαντικά ποσά προκειμένου να υλοποιήσουν συγκεκριμένα πολιτιστικά και εκπαιδευτικά προγράμματα ή να διευρύνουν τις δραστηριότητές τους, αποκτώντας καινούργιους ιδιόκτητους χώρους. Μεταξύ όλων αυτών περιλαμβάνονται η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, ο Σύλλογος «Οι Φίλοι της Μουσικής», το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο, το Παιδικό Μουσείο, το Πολιτιστικό Ιδρυμα «Πανόραμα», το Ελληνικό Ινστιτούτο Ναυτικής Αρχαιολογίας, το Σώμα Ελληνίδων Οδηγών κλπ.

Ο πρώτος ελληνικός απολογισμός του Ιδρύματος Σταύρος Σπ. Νιάρχος αποτιμάται σε 3,5 δισ. δρχ. και αφορά χρηματοδοτήσεις σε πληθώρα κοινωνικούς και πολιτιστικούς οργανισμούς, συλλόγους κλπ. στην Αθήνα, στα Γιάννενα, στο Ναύπλιο, στη Ζάκυνθο, στην Υδρα και στις Σπέτσες. Αυτές οι χρηματοδοτήσεις είτε αφορούν την κάλυψη τρεχουσών λειτουργικών αναγκών δεκάδων φορέων κοινωνικής πρόνοιας είτε αφορούν την υλοποίηση συγκεκριμένων προγραμμάτων ευρύτερου κοινωνικού και πολιτιστικού ενδιαφέροντος.