Αναρίθμητους οσίους, μάρτυρες, νεομάρτυρες, ομολογητές, επισκόπους και ασκητές τιμούν η Ορθόδοξη και η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία κατά τη διάρκεια του έτους. Για ορισμένους αμφισβητείται ακόμη και η ύπαρξή τους ως ιστορικών προσώπων, ενώ ο βίος τουλάχιστον ενός θυμίζει ινδική θεότητα. H απόφαση της Ιεράς Συνόδου να χαρακτηρίσει τον ιερομόναχο Βησσαρίωνα «σημείον του ουρανού» άνοιξε έναν κύκλο συζήτησης για τα γνωρίσματα αγιότητας ενός προσώπου, όμως αυτά χάνονται στο πέρασμα των αιώνων. Το τυπικό της διαδικασίας άρχισε να διαμορφώνεται το 1547, συζητήθηκε εκ νέου το 1885 και καθορίστηκε το 1955, ενώ το 1988 συντάχθηκε και το τυπικό της ανακοίνωσης. Αξίζει να σημειωθεί ότι εικόνες και κυρίως τα λείψανα αποτελούν καύχημα για τους κληρικούς των ναών όπου εκτίθενται για προσκύνηση, όμως πολλές φορές το φαινόμενο έλαβε επικίνδυνες διαστάσεις όπως συμβαίνει σήμερα σε ορισμένες περιοχές της Ελλάδας , γι’ αυτό και φημισμένοι άγιοι ζητούσαν από τους μαθητές τους να κρύψουν τα σκηνώματά τους.
ΟΙ ΑΜΦΙΣΒΗΤΗΣΕΙΣ
Στο πέρασμα των αιώνων υπάρχουν ορισμένοι Αγιοι η παρουσία των οποίων αμφισβητείται έντονα. Οι πλέον χαρακτηριστικές περιπτώσεις είναι αυτές του Αγίου Θεοδώρου του Στρατηλάτη, του Αγίου Ευσταθίου που μαρτύρησε επί Αυτοκράτορος Τραϊανού και του Αγίου Φανουρίου.
Οπως τονίζει ο πρωτοπρεσβύτερος Γεώργιος Τσέτσης στο βιβλίο του, αρχικά στην Εκκλησία τιμούνταν μόνον ο Αγιος Θεόδωρος ο Τήρων, που ήταν απλός στρατιώτης. Με την πάροδο των χρόνων εμφανίστηκε και ο Αγιος Θεόδωρος ο Στρατηλάτης, που δεν ήταν άλλος από τον Θεόδωρο τον Τήρωνα, τον οποίο όμως οι πιστοί προήγαγαν από στρατιώτη σε Στρατηλάτη. Αργότερα οι πιστοί ξέχασαν ότι πρόκειται για δύο διαφορετικές εκδοχές του ενός και αυτού Αγίου και έτσι δίπλα από τον Αγιο Θεόδωρο τον Τήρωνα έλαβε τη θέση στο εορτολόγιο και ο Αγιος Θεόδωρος ο Στρατηλάτης. Στη συνέχεια αναγέρθηκαν πολλοί ναοί των «Αγίων Θεοδώρων».
Ακόμη στο ίδιο βιβλίο σημειώνεται ότι η βιογραφία του Αγίου Ευσταθίου, ο οποίος φέρεται ναι μαρτύρησε επί αυτοκράτορος Τραϊανού, έχει ως βάση έναν παλαιό ινδικό μύθο. Βεβαίως ο πρωτοπρεσβύτερος Γεώργιος Τσέτσης διευκρινίζει ότι αυτός ο Αγιος Ευστάθιος δεν έχει καμία σχέση με τον Αγιο Ευστάθιο της Αντιοχείας και τον μάρτυρα Ευστάθιο τον εν Αγκύρα.
Το 1919 ο τότε Μητροπολίτης Αθηνών Αιμίλιος Μεταξάκης – μετέπειτα Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως – εξέδωσε εγκύκλιο με την οποία κήρυττε ανύπαρκτο τον Αγιο Φανούριο. Αργότερα ανετράπη η απόφαση αυτή καθώς στην Κρήτη και στα Μετέωρα βρέθηκαν τοιχογραφίες αφιερωμένες στον Αγιο.
Αντίστοιχες είναι οι περιπτώσεις του Αγίου Νικηφόρου του Μάρτυρα, του Θεόδουλου του Στυλίτη, του Βαρλαάμ και της Αγίας Θεοκτίστης.
ΟΙ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ
Τρεις είναι οι βασικές προϋποθέσεις που απαιτούνται για να ανακηρυχθεί ένα πρόσωπο Αγιος, ενώ άλλες δύο χαρακτηρίζονται ως δευτέρουσας σημασίας. Συγκεκριμένα ο εμφανιζόμενος ως Αγιος πρέπει:
1. Να είναι μέλος της Εκκλησίας, δηλαδή να έχει βαφτιστεί. Για τους Αγίους των πρώτων χριστιανικών χρόνων που δεν είχαν βαπτιστεί το μαρτυρικό τους τέλος προσδιοριζόταν ως «βάπτισμα αίματος».
2. Να έχει ορθόδοξο φρόνημα.
3. Να έχει ευσεβή ζωή και πνευματική ακτινοβολία, τα οποία προϋποθέτουν, όπως επισημαίνει στο βιβλίο του ο πρωτοπρεσβύτερος του Οικουμενικού Πατριαρχείου κ. Γεώργιος Τσέτσης, «πρώτιστα την απάρνηση όλων εκείνων των παθών, των πειρασμών και πονηρών σκέψεων που συνιστούν εμπόδιο στην μέθεξη του ανθρώπου με τον Θεό».
4. Να διενεργεί θαύματα. Πρόκειται για μια προϋπόθεση που δεν είναι απαραίτητη, καθώς πολλοί Πατέρες της Εκκλησίας, όπως ο Μέγας Βασίλειος, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος και ο Γρηγόριος Νύσσης, δεν πραγματοποίησαν θαύματα.
5. Να έχει αδιάφθορο σώμα. Χαρακτηριστικές περιπτώσεις άλυτων σωμάτων Αγίων στην Ελλάδα είναι ο Αγιος Ιωάννης ο Ρώσος και οι Αγιοι Σπυρίδων, Διονύσιος και Γεράσιμος. H Ορθόδοξη Εκκλησία, αν και παραδέχεται το αδιάφθορο ως θεϊκό σημείο, ουδέποτε το θεώρησε απαραίτητο τεκμήριο.
Και αξίζει να σημειωθεί ότι στην περίπτωση του ιερομονάχου Βησσαρίωνος οι θεολόγοι θέτουν ορισμένα καίρια ζητήματα, όπως η άμεση απόφαση να εκτεθεί σε λαϊκό προσκύνημα η σορός του. Ακόμη εκτιμούν ότι θα έπρεπε να ενταφιαστεί εκ νέου το σκήνωμά του προκειμένου να φανεί αν αντέχει στο χώμα και στον χρόνο.
H ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ
H διαμόρφωση της διαδικασίας ανακηρύξεως των Αγίων και εντάξεώς τους στο εορτολόγιο άρχισε το 1547 στη Ρωσία, συνεχίστηκε από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Φώτιο B´, ο οποίος κλήθηκε να απαντήσει σε μια σχετική επιστολή του τότε Πατριάρχη Βουκουρεστίου Μύρωνος Κριστέα και ολοκληρώθηκε από τον Πατριάρχη Αθηναγόρα το 1955. Ακόμη το τυπικό της ανακηρύξεως εντός του Πατριαρχικού Ναού συντάχθηκε από τον Μητροπολίτη Πέργης κ. Ευάγγελο το 1988. Ετσι ο νέος Αγιος πρέπει:
* Να αναγνωρίζεται από τους πιστούς ως Αγιος.
* Δεν χρειάζεται να μεσολαβήσει κάποιο συγκεκριμένο χρονικό διάστημα από τον θάνατό του ως την ημέρα της ανακηρύξεώς του σε Αγιο. H Αγία Ελένη, μητέρα του αυτοκράτορα και Αγίου της Εκκλησίας Κωνσταντίνου, τιμήθηκε αμέσως μετά την εκδημία της από τους χριστιανούς των Ιεροσολύμων. Αμεση ήταν η ανακήρυξη από τους πιστούς του Ιωάννη του Χρυσοστόμου και του Γρηγορίου του Παλαμά.
* Οι επίσκοποι και οι ηγούμενοι των μονών που διαπιστώνουν ότι κάποιο πρόσωπο αναγνωρίζεται από τους πιστούς ως άγιο καταρτίζουν έναν «κανονικό φάκελο», που εμπεριέχει τα στοιχεία τα οποία μαρτυρούν την πίστη του τιμωμένου.
* Ο φάκελος αποστέλλεται στην Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας που λαμβάνει τις αποφάσεις της μετά από σχετική εισήγηση της αρμόδιας Συνοδικής Επιτροπής και στη συνέχεια τον αποστέλλει στο Οικουμενικό Πατριαρχείο.
* H Κανονική Επιτροπή του Οικουμενικού Πατριαρχείου συντάσσει ειδική έκθεση και την υποβάλλει στην Αγία και Ιερά Σύνοδο.
* H Αγία και Ιερά Σύνοδος αποφασίζει την ένταξη του Αγίου στο εορτολόγιο, ορίζει την ημέρα κατά την οποία πρέπει να τιμάται η μνήμη του και εκδίδει, «εις ένδειξιν και βεβαίωσιν», Πατριαρχική και Συνοδική Πράξη.
* Ο Πατριάρχης και αρχιερείς εισέρχονται στον Πατριαρχικό Ναό του Αγίου Γεωργίου και τελούν θεία λειτουργία. Αμέσως μετά υπογράφεται ο Κώδικας από τον Πατριάρχη και τους συνοδικούς αρχιερείς και αποστέλλεται στον ιεράρχη της επαρχίας όπου τιμάται ο Αγιος.
TA ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑΤΑ
Οι πιστοί ανά τους αιώνες απέδιδαν τιμές στα Ιερά Λείψανα και στις εικόνες. Αυτές οι τιμές όμως πολλές φορές έλαβαν τραγικές διαστάσεις. Οπως στην περίπτωση του μοναχού Ιακώβου, όπου οι κάτοικοι των χωριών έδωσαν ένοπλες μάχες για να αποσπάσουν το εξαντλημένο από την ασθένεια σώμα του, γι’ αυτό και ο Αγιος Αντώνιος ζήτησε από τους μαθητές του να κρύψουν το σώμα του μετά τον θάνατό του.
Στη σημερινή εποχή δεκάδες κληρικοί και μητροπολίτες προσπαθούν να «εξασφαλίσουν» τις κάρες Αγίων, τα δάχτυλα Οσίων και μαρτύρων. Και το φαινόμενο δείχνει μεν τον σεβασμό στους Αγίους αλλά η φιλοξενία τους σε ένα μοναστήρι ή σε ναό αποτελεί και μέσο έλξης προσκυνητών.
Ενα τέτοιο προσκύνημα είναι του Αγίου Ραφαήλ στη Μυτιλήνη, όπου το μοναστήρι μεταξύ άλλων αποτελεί και σημαντική οικονομική πηγή για το νησί. Εκατοντάδες χιλιάδες ορθόδοξοι από όλον τον κόσμο συρρέουν για να προσκυνήσουν τον Αγιο Ραφαήλ και αφήνουν τον οβολό τους. Τα διαχειριζόμενα ποσά από την ηγουμένη του μοναστηριού Ευγενία Κλειδαρά είναι τεράστια, σε σημείο που η ίδια να καμαρώνει ενώπιον του Οικουμενικού Πατριάρχη κ.κ. Βαρθολομαίου για την προσφορά ύψους 100 εκατομμυρίων δρχ. (293,470 ευρώ) για την έκδοση του περιοδικού «Ορθοδοξία» της Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης.
Ο Οσιος Εφραίμ της Αττικής, που ακόμη δεν έχει αναγνωρισθεί από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, σύμφωνα με τις μοναχές του μοναστηριού και τους προσκυνητές διεξάγει θαύματα. Ενώ, σύμφωνα με τις ίδιες τις μοναχές, προσέφεραν εκατοντάδες χιλιάδες δραχμές στον Μητροπολίτη πρώην Αττικής κ. Παντελεήμονα κάθε φορά που πήγαινε να λειτουργήσει στο μοναστήρι. Και αξίζει να σημειωθεί ότι πρόκειται για ένα μοναστήρι που διαθέτει ισχυρούς υποστηρικτές, φίλους και πιστούς.
Ετσι σε διάφορες περιοχές της χώρας αλλά και της Ορθοδοξίας οι πιστοί προμηθεύονται από μοναστήρια και ναούς λαδάκια, εικονίτσες, μήλα για την αντιμετώπιση της στειρότητας και άλλα πολλά. Οπως η περίπτωση μιας πιστής που δήλωσε ότι πήρε χώμα από τον τάφο του ιερομονάχου Βησσαρίωνος, κίνηση η οποία, κατά τον εκπρόσωπο Τύπου της Ιεράς Συνόδου Μητροπολίτη Πατρών κ. Χρυσόστομο, δείχνει υπερβάλλοντα σεβασμό αλλά για πολλούς άλλους δείγμα ειδωλολατρίας…
ΟΙ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ
H λέξη Αγιος παράγεται από το άζω ή άζομαι που σημαίνει διακατέχομαι από φόβο, σεβασμό, αίσθημα ευλαβείας και χαρακτηρίζει τον ενάρετο άνθρωπο που εγκαταλείπει τα εγκόσμια και αφιερώνεται στον Θεό. H λέξη εμφανίζεται στην αρχαία Ελλάδα, στην Παλαιά και στην Καινή Διαθήκη. Στο πέρασμα των χρόνων οι Αγιοι χωρίστηκαν στις εξής κατηγορίες:
Μάρτυρες: «Οι μαθητές και μιμητές του Χριστού», οι οποίοι αγωνίστηκαν για την Εκκλησία και θανατώθηκαν. Για τους πιστούς ο μαρτυρικός θάνατος αποτελούσε ύψιστη τιμή για κάθε χριστιανό.
Νεομάρτυρες: Εμφανίστηκαν μετά την Αλωση της Κωνσταντινούπολης. Πρόκειται για ανθρώπους που διακρίθηκαν για την πίστη τους και θανατώθηκαν. Νεομάρτυρες το Πατριαρχείο Ρωσίας έχει ανακηρύξει όσους θανατώθηκαν ή βασανίστηκαν μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση.
Ομολογητές: Οι άνθρωποι που ομολόγησαν και βασανίστηκαν αλλά δεν πέθαναν κατά τη διάρκεια των βασανιστηρίων τους.
Επίσκοποι: Οποιοι δεν φέρουν μόνο το αξίωμα αλλά, σύμφωνα με τους πιστούς, ήταν οι καλύτεροι, οι ειλικρινέστεροι χριστιανοί και κυρίως πρωταγωνίστησαν στους αγώνες του χριστιανισμού κατά των αιρέσεων και των εθνικών, δηλαδή των αρχαίων θρησκειών.
Αναχωρητές της ερήμου – ασκητές: Αυτοί έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του χριστιανικού ήθους.
Οσιοι: Οι μοναχοί που διακρίνονται από τους πιστούς για την ενάρετη ζωή τους.
