Το ξέρατε ότι όλοι μας διαθέτουμε έναν αθόρυβο μετρονόμο μέσα μας; Δεν είναι καρδιακός αλλά εγκεφαλικός. Οι κροσσοί, αυτά τα μικροσκοπικά τριχίδια πάνω στα ειδικά κύτταρα που επενδύουν τις κοιλίες του εγκεφάλου μας, «χτυπούν» συντονισμένα, βοηθώντας την κίνηση του εγκεφαλονωτιαίου υγρού.

Οταν αυτός ο ρυθμός διαταραχθεί, το υγρό συσσωρεύεται, οι κοιλίες του εγκεφάλου διογκώνονται και τότε ξεκινά μια αλυσίδα επικίνδυνων αντιδράσεων με μακροχρόνιο αποτύπωμα στη νευρολογική λειτουργία του εγκεφάλου, γνωστή ως υδροκεφαλία. Υπολογίζεται ότι μία στις χίλιες γεννήσεις εμφανίζουν υδροκεφαλία, η οποία όμως μπορεί να εκδηλωθεί και σε ενηλίκους.

Πρόκειται για ασθένεια με σημαντικό φορτίο, χρόνια παρακολούθηση και συχνά επαναλαμβανόμενες επεμβάσεις. Στους ηλικιωμένους, οι αριθμοί ανεβαίνουν λόγω της υδροκεφαλίας φυσιολογικής πίεσης, μιας κατάστασης που μπορεί να μιμείται άλλες νευρολογικές παθήσεις και έτσι να διαφεύγει την έγκαιρη διάγνωση, προκαλώντας, μεταξύ άλλων προβλημάτων, διαταραχές στη βάδιση και γνωστική έκπτωση.

Μεταφορά γονιδίων

Σε αυτόν τον αθόρυβο μετρονόμο των λαβυρινθωδών διαδρόμων του εγκεφάλου έχει αφιερώσει εδώ και χρόνια το ερευνητικό του έργο ο καθηγητής Φυσιολογίας και διευθυντής του εργαστηρίου Φυσιολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Πατρών Σταύρος Ταραβήρας.

Η συμβολή της έρευνάς του εντοπίζεται εκεί όπου η νευροβιολογία συναντά τη μεταφραστική ιατρική, στην προσπάθεια, δηλαδή, να αποκατασταθεί το κύτταρο-κλειδί που ρυθμίζει την κυκλοφορία του εγκεφαλονωτιαίου υγρού.

Η ομάδα του, βασισμένη σε προηγούμενα ευρήματα για τον αναπρογραμματισμό και την αναγέννηση επενδυματικών κυττάρων, επιχειρεί τώρα το επόμενο, τεχνολογικά απαιτητικό βήμα.

Αυτό αφορά τη στοχευμένη μεταφορά θεραπευτικών γονιδίων στον εγκέφαλο με εστιασμένους υπερήχους ώστε να διορθωθούν οι μοριακές και κυτταρικές δυσλειτουργίες που τροφοδοτούν την υδροκεφαλία, με μια προσέγγιση όσο γίνεται λιγότερο επεμβατική.

Υπερηχητικοί δίαυλοι

Αυτή η «γέφυρα» από το εργαστήριο στην κλινική εφαρμογή είναι που του χάρισε το Βραβείο Καινοτομίας 2025 της Αμερικανικής Ενωσης Υδροκεφαλίας, ένας θεσμός που επιβραβεύει καινοτόμες ιδέες υψηλού ρίσκου αλλά και υψηλής προοπτικής.

Στην περίπτωση του κ. Ταραβήρα το ρίσκο δεν αφορά μόνο ένα νέο θεραπευτικό μόριο αλλά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο επιχειρεί να φτάσει μια γονιδιακή παρέμβαση στο σωστό σημείο ενός εξαιρετικά προστατευμένου οργάνου του ανθρώπου.

Η ιδέα, όπως περιγράφεται από την Αμερικανική Ενωση Υδροκεφαλίας που τον βράβευσε, είναι να αξιοποιηθούν εστιασμένοι υπέρηχοι (focused ultrasound, FUS) ως ένα είδος στοχευμένου «διαύλου» που επιτρέπει τη μεταφορά θεραπευτικών γονιδίων στα κύτταρα που επενδύουν τις κοιλίες του εγκεφάλου, εκεί όπου το εγκεφαλονωτιαίο υγρό κινείται, ρυθμίζεται ή και παγιδεύεται όταν κάτι πάει στραβά.

Σε πειραματικά μοντέλα υδροκεφαλίας, η ομάδα του θα ελέγξει αν αυτή η προσέγγιση μπορεί να βοηθήσει στην αποκατάσταση κατεστραμμένων κυττάρων ή στη διόρθωση μοριακών οδών που τροφοδοτούν την πάθηση.

Επιβράβευση της συνέπειας

Το βραβείο δεν «έπεσε από τον ουρανό», αλλά αποτελεί συνέχεια της έρευνάς του που είχε ήδη ξεχωρίσει διεθνώς. Το 2020 ο κ. Ταραβήρας είχε λάβει αντίστοιχο βραβείο για την πειραματική επαλήθευση της υπόθεσης ότι ο ουλώδης ιστός, που συχνά αντικαθιστά τα επενδυματικά κύτταρα σε διάφορες μορφές υδροκεφαλίας, μπορεί να αναπρογραμματιστεί ώστε να ξαναγίνει λειτουργικό επένδυμα, δηλαδή να επιστρέψει, όσο γίνεται, ο «μετρονόμος» στη θέση του.

Στο ίδιο πνεύμα κινείται και η πρόσφατη ερευνητική συμβολή της ομάδας του, όπως δημοσιεύθηκε στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό «EMBO Molecular Medicine». Εκεί περιγράφεται πώς δύο βασικοί ρυθμιστές της μοίρας των πολυκροσσωτών επενδυματικών κυττάρων (GemC1 και McIdas) μπορούν να οδηγήσουν σε άμεσο επαναπρογραμματισμό προς «επένδυμα», ακόμη και από κύτταρα που κανονικά έχουν άλλη ταυτότητα, όπως τα αστροκύτταρα. Με απλά λόγια, αντί να περιμένεις την αναγέννηση «να συμβεί», προσπαθείς να της δείξεις τον δρόμο.

Βάση η βασική έρευνα

H ακαδημαϊκή διαδρομή του κ. Ταραβήρα ξεκίνησε στην Ελλάδα, όπου αποφοίτησε από τη Βιολογική Σχολή του ΕΚΠΑ. Επειτα ολοκλήρωσε τις διδακτορικές του σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης, ενώ συνέχισε ως μεταδιδάκτορας στο Γερμανικό Κέντρο Ερευνών Καρκίνου και κατόπιν στο Ινστιτούτο Φράνσις Κρικ στο Λονδίνο. Επέστρεψε στην Ελλάδα στις αρχές του 2000, όντας «παιδί» του πρώτου μεγάλου brain gain των ελλήνων επιστημόνων εκείνης της περιόδου. «Με την εκλογή μου ως μέλους ΔΕΠ στην Ιατρική Σχολή της Πάτρας το 2001 ξεκίνησα να στήνω το εργαστήριο Φυσιολογίας, το οποίο σιγά-σιγά άρχισε να μεγαλώνει μέσα από διεθνείς συνεργασίες και πολύ κόπο» αναφέρει στο BHMA-Science.

«Δεν θα μπορούσαμε να είχαμε φτάσει έως εδώ εάν δεν είχαν προηγηθεί οι βασικές μελέτες εδώ και περισσότερα από δέκα χρόνια» επισημαίνει ο κ. Ταραβήρας αναφερόμενος στην αφοσίωση, τη συνέπεια και την επιμονή της ομάδας του. Μακροχρόνιοι κύκλοι πειραμάτων, συνεργασία με άλλες ειδικότητες, αποτυχίες και επαναδοκιμές συνθέτουν το υπόβαθρο της ερευνητικής διαδικασίας από τη σύλληψη της καινοτόμου ιδέας έως το δυνητικά σημαντικό αποτύπωμα της προτεινόμενης μεθόδου στην καθημερινότητα των ασθενών με υδροκεφαλία. Ο δρόμος είναι βέβαια ακόμη μακρύς. «Θέλω να είμαι σαφής, μιλάμε για προκλινικές μελέτες, σε αυτό το στάδιο βρισκόμαστε τώρα αφού τα μοντέλα μας προς το παρόν είναι ποντικάκια» καταλήγει.