Η πολυτραγουδισμένη λίμνη Παμβώτιδα τυλιγμένη σε ένα διάφανο πέπλο, τα γραφικά στενάκια των Ιωαννίνων καλυμμένα με έναν αέρα μυστηρίου και τα μοναδικής αισθητικής μνημεία της πόλης ζωσμένα από έναν ημίλευκο μανδύα. Κάπως έτσι θα μπορούσε να ξεκινά ένα μυθιστόρημα που θα διαδραματιζόταν στην πόλη των Ιωαννίνων ή μια ποιητικά διατυπωμένη εικόνα που θα μετέφερε κάποιος ρομαντικός επισκέπτης, επιστρέφοντας στον τόπο καταγωγής του. Η πραγματικότητα, όμως, είναι αρκετά διαφορετική. Στο «θολό» αυτό τοπίο κρύβεται ένα μείζονος σοβαρότητας περιβαλλοντικό ζήτημα. Η πρωτεύουσα της Ηπείρου, μια ιστορική πόλη με πλούσια παράδοση, μακραίωνη πολιτιστική κληρονομιά και ιδιαίτερο φυσικό κάλλος, τα τελευταία χρόνια επηρεάζεται σημαντικά από έναν ανεπιθύμητο επισκέπτη, ο οποίος φαίνεται να έχει εγκατασταθεί μόνιμα στην πόλη κατά τους χειμερινούς μήνες. Η αιθαλομίχλη, ένα είδος ατμοσφαιρικής ρύπανσης, προβληματίζει έντονα τους κατοίκους. Το γεγονός αυτό καταδεικνύεται από έρευνα που πραγματοποιήθηκε σε δείγμα 150 Γιαννιωτών, οι οποίοι κλήθηκαν να καταθέσουν τις απόψεις τους σχετικά με το φαινόμενο.
Το 52% θα άλλαζε τόπο κατοικίας
Το πιθανά εντυπωσιακότερο εύρημα της έρευνας είναι ότι περισσότεροι από τους μισούς ερωτηθέντες δηλώνουν πρόθυμοι να αλλάξουν τόπο κατοικίας, λόγω του φαινομένου. Η διάθεση για μια τόσο ριζική αλλαγή φανερώνει αφενός την αν μη τι άλλο έντονη ανησυχία των πολιτών για τις επιπτώσεις της αιθαλομίχλης, αφετέρου μια ουσιαστική αλλαγή στη νοοτροπία των σύγχρονων κοινωνιών. Σε αντίθεση με προηγούμενες δεκαετίες, κατά τις οποίες η αλλαγή τόπου κατοικίας ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με την εύρεση εργασίας και την ανάγκη κάλυψης βιοτικών αναγκών, στη σημερινή εποχή παρατηρούμε ότι οι παράγοντες που ενδέχεται να οδηγήσουν τους πολίτες να «μεταναστεύσουν» διαφοροποιούνται σημαντικά. Αναδύεται, λοιπόν, μια νέα μορφή «μετανάστευσης», η οποία συνιστά πλέον συνειδητή και όχι αναγκαστική επιλογή και συνδέεται με την ανάγκη διαβίωσης σε ένα καθαρότερο περιβάλλον που μπορεί να εξασφαλίσει καλύτερη ποιότητα ζωής. Η αναζήτηση του κατάλληλου περιβάλλοντος, ως βασικού παράγοντα για την υγεία, αλλά και τη γενικότερη ευημερία των πολιτών, αναμένεται τα επόμενα χρόνια να αποτελέσει προτεραιότητα για τις σύγχρονες κοινωνίες.
Η συντριπτική πλειοψηφία των πολιτών των Ιωαννίνων (65,8%) χαρακτηρίζει ως ιδιαίτερα επικίνδυνο το φαινόμενο της αιθαλομίχλης. Η εικόνα, ωστόσο, φαίνεται να διαφοροποιείται ελαφρώς ως προς το κατά πόσον θεωρούν ότι επηρεάζονται προσωπικά. Συγκεκριμένα, ένα ποσοστό της τάξης του 36,9% υποστηρίζει ότι επηρεάζεται στον μέγιστο βαθμό, ενώ το 39,6% δηλώνει ότι επηρεάζεται σε πολύ μεγάλο βαθμό, όχι όμως απόλυτα. Η διαφοροποίηση αυτή είναι πιθανό να οφείλεται στα διαφορετικά επίπεδα αιθαλομίχλης που παρατηρούνται σε επιμέρους περιοχές της πόλης, με τις πιο πυκνοκατοικημένες, εκείνες γύρω από τη λίμνη και τις χαμηλότερες ζώνες του λεκανοπεδίου να κατέχουν τα «πρωτεία» στη συγκέντρωση σωματιδίων.
Η υγεία ο νούμερο ένα παράγοντας ανησυχίας
Το 62% των πολιτών αναδεικνύει τα καρδιαγγειακά και αναπνευστικά νοσήματα ως το πλέον σοβαρό πρόβλημα με το οποίο συνδέεται η αιθαλομίχλη. Την ίδια στιγμή, περίπου το 1/3 ερωτηθέντων θεωρεί ως σημαντικότερες τις επιπτώσεις που αφορούν γενικότερα στην ποιότητα ζωής. Ενας περίπατος στη λίμνη, αθλητικές δραστηριότητες σε εξωτερικούς χώρους, μια νυχτερινή έξοδος ή ακόμη και η διεκπεραίωση καθημερινών υποχρεώσεων προβληματίζουν τους κατοίκους και συχνά καθίστανται απαγορευτικές, λόγω της υψηλής συγκέντρωσης σωματιδίων, κυρίως τις απογευματινές – βραδινές ώρες. Στο πλαίσιο αυτό, εύλογα τίθεται το ερώτημα για το πόσο ελκυστική μπορεί να είναι η ζωή σε μια σύγχρονη πόλη όταν η ατμοσφαιρική ρύπανση επηρεάζει τόσο την καθημερινότητα των πολιτών. Το ερώτημα αυτό φυσικά δεν αφορά μόνο την πόλη των Ιωαννίνων. Αντιθέτως, αποτελεί αφορμή για μια μεγάλη συζήτηση σχετικά με το αν οι πόλεις που κάποτε φάνταζαν ως ιδανικός τόπος κατοικίας – λόγω των ευκαιριών που προσέφεραν – μπορούν πλέον να αντιμετωπίσουν τις μεγάλες σύγχρονες προκλήσεις. Μια από αυτές – ίσως και η σημαντικότερη – είναι τα περιβαλλοντικά ζητήματα και οι σοβαρές επιπτώσεις τους στον άνθρωπο.
Ο κύριος υπεύθυνος
Οι πολίτες των Ιωαννίνων εμφανίζονται αισιόδοξοι και σε ποσοστό που αγγίζει το 88% πιστεύουν ότι το πρόβλημα της αιθαλομίχλης μπορεί να λυθεί. Ποιον, όμως, θεωρούν ως τον κυρίως υπεύθυνο για την εμφάνιση και την έξαρση του φαινομένου; Η πλειοψηφία αποδίδει την κύρια ευθύνη στην πολιτεία. Ως βασικό επιχείρημα προβάλλεται το αυξημένο κόστος των πιο «καθαρών» μορφών θέρμανσης, σε συνδυασμό με την αδυναμία ή την αδιαφορία της πολιτείας να λάβει τα απαραίτητα μέτρα. Από τη μια πλευρά επισημαίνεται ότι δεν δίνονται επαρκή οικονομικά κίνητρα στους πολίτες ώστε να στραφούν σε φιλικότερες προς το περιβάλλον μορφές ενέργειας και από την άλλη ότι δεν υπάρχει επαρκής ενημέρωση, ούτε αυστηρό νομοθετικό πλαίσιο για την εφαρμογή των σχετικών κανονισμών.
«Η πολιτεία έπρεπε να φροντίσει να ενισχύει τους αδύναμους οικονομικά ώστε να μπορούν να προμηθεύονται πετρέλαιο θέρμανσης και να μην καταφεύγουν στην καύση επικίνδυνων υλικών», «πρέπει να μειωθούν οι φόροι στο πετρέλαιο θέρμανσης», «αυξημένο κόστος πετρελαίου, έλλειψη ελέγχων για καύση υλικών και μη επαρκή προγράμματα ενεργειακής αναβάθμισης οδηγούν στην έξαρση του φαινομένου», «ευθύνεται η ενεργειακή φτώχεια και ο περιορισμός σε συστάσεις και όχι σε πράξεις» είναι κάποιες από τις απαντήσεις των συμπολιτών μας.
Δεν είναι λίγοι, όμως, και όσοι αποδίδουν την κύρια ευθύνη στους ίδιους τους πολίτες: «Καύση ακατάλληλων για θέρμανση υλικών, χρήση οχημάτων, άσκοπες μετακινήσεις δημιουργούν την αιθαλομίχλη», «τις περισσότερες φορές οι πολίτες επιλέγουν να χρησιμοποιούν συστηματικά τζάκι, ξυλολέβητα κ.τ.λ. χωρίς να υπάρχει πραγματική οικονομική ανάγκη», «Οι πολίτες, που αναμφίβολα γνωρίζουν τις επιπτώσεις της αιθαλομίχλης, είναι οι κύριοι υπεύθυνοι για την έξαρση του φαινομένου, καθώς δεν αλλάζουν τις καθημερινές τους συνήθειες».
Είμαστε διατεθειμένοι να αλλάξουμε;
Κατά πόσο όμως οι κάτοικοι είναι διατεθειμένοι να αλλάξουν συνήθειες, όπως η χρήση τζακιού και οι μετακινήσεις με αυτοκίνητο, προκειμένου να περιοριστεί το φαινόμενο της αιθαλομίχλης; Και εδώ φαίνεται ότι μόνο το 1/3 των ερωτηθέντων παρουσιάζεται απόλυτα πρόθυμο. Ενα σημαντικό ποσοστό της τάξης του 36,4% υποστήριξε ότι προτίθεται να αλλάξει συνήθειες σε σημαντικό, όχι, όμως απόλυτο βαθμό, ενώ το 26% τηρεί μια πιο μετριοπαθή στάση.
Ισως αυτό που θα έπρεπε να αποτελέσει αφορμή για περαιτέρω διάλογο είναι το ότι αν και ένα μεγάλο ποσοστό των ερωτηθέντων θεωρεί ως ιδιαίτερα επικίνδυνο το φαινόμενο της αιθαλομίχλης και δηλώνει ότι επηρεάζεται προσωπικά από αυτό, ταυτόχρονα ένα μέρος εξακολουθεί να εμφανίζεται διστακτικό ως προς την αλλαγή καθημερινών του συνηθειών.
Η γνώμη μας
Συχνά ακούμε τους γονείς μας να μας συμβουλεύουν: «Μη βγεις έξω, είναι αργά»∙ μια συμβουλή που κρύβει μια διαχρονική ανησυχία για κινδύνους που μοιάζουν να πολλαπλασιάζονται κατά τις βραδινές ώρες – τουλάχιστον στο μυαλό των γονέων.
Τα τελευταία χρόνια, όμως, εκείνο που τους ανησυχεί είναι η αποπνικτική ατμόσφαιρα και η κακή ποιότητα αέρα που προκαλείται από την παρουσία αιθαλομίχλης. Το φαινόμενο αυτό, που μαστίζει πολλές περιοχές της χώρας μας, συμπεριλαμβανομένων και των Ιωαννίνων, δεν περνάει απαρατήρητο από τους κατοίκους και κυρίως από τα άγρυπνα, περίεργα μάτια των εφήβων.
Αναμφίβολα, η κατάσταση αυτή επηρεάζει την καθημερινότητα όλων μας και δεν είναι λίγες οι φορές που γινόμαστε μάρτυρες συζητήσεων για το μέλλον των πόλεών μας και για το πώς αυτές μπορούν να εξασφαλίσουν καλύτερη ποιότητα ζωής.
Πιο συγκεκριμένα, τα τελευταία χρόνια γίνεται ολοένα και συχνότερη αναφορά στην έννοια της «βιώσιμης πόλης». Πόσο κοντά, όμως, βρισκόμαστε σε αυτό το πρότυπο; Μια τέτοια πόλη χαρακτηρίζεται από καθαρό αέρα, επαρκείς χώρους πρασίνου, ασφαλείς μετακινήσεις και υπεύθυνη διαχείριση των φυσικών πόρων. Στην περίπτωση των Ιωαννίνων, παρατηρούμε ότι υπάρχουν αρκετά θετικά στοιχεία που θα μπορούσαν να συνυπολογιστούν ώστε να χαρακτηριστεί η πόλη «βιώσιμη».
Η λίμνη Παμβώτιδα, η ομορφιά του φυσικού τοπίου, η απουσία μεγάλων βιομηχανικών μονάδων και οι σχετικά μικρές αποστάσεις αποτελούν σημαντικά πλεονεκτήματα. Παρ’ όλα αυτά, η ολοκληρωτική μετάβαση σε ένα τέτοιο πρότυπο προϋποθέτει σημαντικές αλλαγές και κυρίως τη συνεργασία των πολιτών, της τοπικής αυτοδιοίκησης αλλά και των υπερεθνικών οργανισμών.
Η Ευρωπαϊκή Ενωση έχει ήδη εφαρμόσει πολιτικές που στοχεύουν στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των πολιτών της. Αρχικά, επικαιροποιήθηκαν τα πρότυπα ποιότητας του αέρα, τα οποία καθορίζουν τα επιτρεπόμενα επίπεδα στην ατμόσφαιρα για συνολικά δώδεκα ατμοσφαιρικούς ρύπους, όπως το διοξείδιο του θείου, το διοξείδιο του αζώτου/οξείδια του αζώτου και τα αιωρούμενα σωματίδια. Παράλληλα, τα κράτη-μέλη υποχρεούνται να λάβουν αυστηρά μέτρα έως το 2030, σε περίπτωση υπέρβασης των ανωτέρω ορίων. Επιπλέον, η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία (European Green Deal) στοχεύει στη μηδενική ρύπανση (zero pollution) έως το 2050, ενισχύοντας τις καθαρές μορφές ενέργειας και τις βιώσιμες μεταφορές.
Και ο δικός μας ρόλος; Ως ευρωπαίοι πολίτες τού αύριο, οφείλουμε να συμβάλλουμε ενεργά στον περιορισμό του φαινομένου, προτείνοντας και υιοθετώντας ρεαλιστικές λύσεις.
Η συστηματική ενημέρωση των πολιτών και η στροφή σε καθαρότερες μορφές ενέργειας (με την παροχή των κατάλληλων κινήτρων) μπορούν να φέρουν την αλλαγή.
Η αιθαλομίχλη μάς αφορά όλους και μόνο με συλλογική προσπάθεια μπορούμε να περιορίσουμε ή και να εξαλείψουμε το φαινόμενο αυτό. Οχι μόνο για εμάς, αλλά και για τις επόμενες γενιές και φυσικά για ένα υγιές αύριο, με την ελπίδα ότι τα Ιωάννινα θα αποτελούν μια μέρα πρότυπο βιώσιμης πόλης!
Τρεις ειδικοί εξηγούν
Τι ακριβώς όμως είναι η αιθαλομίχλη; Τον ορισμό και τα βασικά χαρακτηριστικά της αναλύει ο καθηγητής Βιομηχανικής Χημείας του Τμήματος Χημείας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Ιωάννης Κωνσταντίνου, ο οποίος και απάντησε στις σχετικές ερωτήσεις μας. Οπως εξηγεί, η λέξη αιθαλομίχλη είναι σύνθετη και προέρχεται από τις λέξεις αιθάλη και ομίχλη. Αυτό σημαίνει ότι για τον σχηματισμό της απαιτούνται δύο βασικοί παράγοντες: η ύπαρξη υδρατμών, δηλαδή ομίχλης, και η παρουσία αιθάλης, δηλαδή πολύ μικρών σωματιδίων που προκύπτουν κυρίως από την ατελή καύση βιομάζας και άλλων στερεών καυσίμων.
Παράλληλα, επεσήμανε ότι για την εμφάνιση του φαινομένου συμβάλλουν και άλλοι παράγοντες, είτε μετεωρολογικοί είτε γεωμορφολογικοί. Τα πιο έντονα επεισόδια αιθαλομίχλης εμφανίζονται κυρίως τους χειμερινούς μήνες και ιδιαίτερα από τις απογευματινές έως τις βραδινές ώρες.
Εκείνες τις ώρες αυξάνονται οι εκπομπές ρύπων, καθώς χρησιμοποιούνται μέσα θέρμανσης στα νοικοκυριά, ενώ παράλληλα η ψύξη του εδάφους κατά τη διάρκεια της νύχτας αυξάνει την πιθανότητα εμφάνισης θερμοκρασιακής αναστροφής.
Ο κ. Κωνσταντίνου αναφέρεται ακόμη στους όρους PM10 και PM2,5, οι οποίοι προέρχονται από το αγγλικό «particulate matter» και χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν το μέγεθος των αιωρούμενων σωματιδίων, το οποίο μετριέται σε μικρόμετρα. Τα σωματίδια αυτά προκύπτουν κυρίως από καύσεις που σχετίζονται με τη θέρμανση, τις μετακινήσεις ή τη βιομηχανική δραστηριότητα. Σήμερα γίνεται λόγος ακόμη και για σωματίδια PM1. Οσο μικρότερο είναι το μέγεθός τους τόσο μεγαλύτερη είναι η επικινδυνότητά τους για την ανθρώπινη υγεία. Οπως υπογραμμίζει, τα μεγαλύτερα σωματίδια συγκρατούνται σε μεγάλο βαθμό από τον βλεννογόνο της μύτης, ενώ τα μικρότερα, ιδιαίτερα τα PM2,5 και PM1, μπορούν να διεισδύσουν βαθιά στο αναπνευστικό σύστημα και να φτάσουν μέχρι τις κυψελίδες των πνευμόνων.
Για τον λόγο αυτόν, η παρακολούθηση της ποιότητας του αέρα και η μέτρηση της συγκέντρωσης των ρύπων με ειδικούς αισθητήρες και σταθμούς καταγραφής θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική για την κατανόηση και την αντιμετώπιση του φαινομένου. Τέλος, διευκρινίζει ότι δεν υπάρχουν διαφορετικοί τύποι αιθαλομίχλης, αλλά διαφορετικοί τύποι νέφους, ανάλογα με τους ρύπους που συμμετέχουν, όπως για παράδειγμα στο φωτοχημικό νέφος.
Στις μετεωρολογικές συνθήκες που ευνοούν την παραμονή και τη συσσώρευση των ρύπων στην ατμόσφαιρα της πόλης αναφέρεται ο επίκουρος καθηγητής Μετεωρολογίας του Τμήματος Φυσικής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Νικόλαος Μπάκας.
Οπως εξηγεί, βασικοί παράγοντες που εντείνουν το φαινόμενο είναι η απουσία ανέμου και το φαινόμενο της αναστροφής της θερμοκρασίας. Ειδικότερα, η απουσία ανέμου οδηγεί τις αέριες μάζες που περιέχουν ρύπους στο να παραμένουν στην περιοχή και να μην απομακρύνονται.
Παράλληλα, η θερμοκρασιακή αναστροφή – η ύπαρξη ενός στρώματος θερμότερου αέρα πάνω από τον ψυχρότερο αέρα που βρίσκεται κοντά στο έδαφος – λειτουργεί ως «καπάκι» και εγκλωβίζει τους ρύπους στα χαμηλά στρώματα της ατμόσφαιρας. Σημαντικό ρόλο στην έξαρση του φαινομένου διαδραματίζει και η γεωμορφολογία των Ιωαννίνων, καθώς η πόλη είναι χτισμένη σε λεκανοπέδιο και περιβάλλεται από βουνά.
Στις επιπτώσεις της αιθαλομίχλης στην ανθρώπινη υγεία αναφέρεται ο καθηγητής Πνευμονολογίας του Τμήματος Ιατρικής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Κωνσταντίνος Κωστίκας. Οπως εξηγεί, η αιθαλομίχλη επηρεάζει άμεσα το αναπνευστικό σύστημα, αλλά και τον οργανισμό γενικότερα. Τα μικροσκοπικά σωματίδια που περιέχονται στην αιθαλομίχλη εισπνέονται, περνούν από τους πνεύμονες στην κυκλοφορία του αίματος και μπορούν να επηρεάσουν διάφορα όργανα του ανθρώπινου σώματος.
Τις ημέρες με αυξημένα επίπεδα ρύπων εμφανίζονται συχνά συμπτώματα όπως τσούξιμο στα μάτια, βήχας και δυσκολία στην αναπνοή. Ο κ. Κωστίκας επισημαίνει ακόμη ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση δεν έχει μόνο άμεσες αλλά και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην υγεία.
Η μακροχρόνια έκθεση σε υψηλά επίπεδα ρύπανσης αυξάνει την πιθανότητα εμφάνισης καρδιαγγειακών νοσημάτων, ενώ συνδέεται και με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του πνεύμονα. Ιδιαίτερη αναφορά κάνει στα παιδιά, επισημαίνοντας ότι αποτελούν την πιο ευάλωτη ομάδα, καθώς μελέτες δείχνουν ότι όταν εκτίθενται σε ρύπανση από πολύ μικρή ηλικία και για μεγάλο χρονικό διάστημα έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να εμφανίσουν άσθμα και άλλα αναπνευστικά προβλήματα.
Ελλη Εμφιετζόγλου, Ανδρέας Ζέρβας, Ηλέκτρα Παπαδοπούλου, Χρυσή Φωτίου, ΕΛΛΑΔΑ, Αρσάκειο Γενικό Λύκειο Ιωαννίνων
