Στο μυθιστόρημα Πέτρινη σχεδία του Ζοζέ Σαραμάγκου, η χερσόνησος της Ιβηρικής παρουσιάζει μια ανεξήγητη ρωγμή, αποκόπτεται από το έδαφος της ευρωπαϊκής ηπείρου και πλέει ακυβέρνητη στα νερά του Ατλαντικού. Αυτή η μεταφυσική εικόνα θυμίζει, ίσως, την αίσθηση που επικρατεί σήμερα στον κόσμο, και δη στον Δυτικό κόσμο: σαν να παρακολουθούμε, με ανάμεικτη ανησυχία και αμηχανία, την Αμερική να αποκόπτεται από το έδαφος της Δύσης, που θεωρούσαμε σταθερό και συμπαγές, και να ταξιδεύει σε αχαρτογράφητα νερά.

Από τις 20 Ιανουαρίου 2025, που ο Ντόναλντ Τραμπ ανέλαβε για δεύτερη φορά προεδρικά καθήκοντα, μοιάζει να έχει παρέλθει όχι ένας χρόνος αλλά μια ολόκληρη εποχή. Μόνο τις πρώτες μέρες του 2026 έχουν συμβεί πράγματα πρωτόγνωρα: η αιχμαλωσία του προέδρου της Βενεζουέλας, η δράση της ICE σε αμερικανικές πόλεις, οι αξιώσεις των ΗΠΑ επί της Γροιλανδίας ή και του Καναδά, η μεταβίβαση του Νομπέλ Ειρήνης, η προσπάθεια να υποκατασταθεί ο ΟΗΕ από ένα «Συμβούλιο Ειρήνης» κ.ο.κ. Πράγματα που φέρνουν στον νου το σαιξπηρικό «the time is out of joint» – ο χρόνος εξαρθρώνεται, ο κόσμος χάνει τη συνοχή που νομίζαμε ότι είχε.

Και καθώς ο ιστορικός χρόνος πυκνώνει, ο τρόπος που βλέπουμε τα πράγματα αλλάζει άρδην. Για παράδειγμα, αλλάζει επί τα χείρω η εικόνα του προέδρου των ΗΠΑ στην Ελλάδα: οι αρνητικές γνώμες για τον τρόπο που ασκεί τα καθήκοντά του ο Ντόναλντ Τραμπ φτάνουν στο 75%, με μια σημαντική αύξηση από το 62% του Δεκεμβρίου 2025, ενώ οι θετικές περιορίζονται μόλις σε 18% από 29%, με βάση τα διαχρονικά στοιχεία από το Metron Forum 2.0 της Metron Analysis. Η ψαλίδα θετικών-αρνητικών αξιολογήσεων, που είχε μικρύνει τον Οκτώβριο με την ειρηνευτική συμφωνία για τη Γάζα, διευρύνεται και πάλι – με την αρνητική αποτίμηση να επικρατεί σε ολόκληρο το ιδεολογικό φάσμα.

Παρατηρείται όμως και μια εντυπωσιακή αντιστροφή. Τον Μάρτιο όσο και τον Δεκέμβριο του 2025 μία σαφής πλειοψηφία θεωρούσε ότι ΕΕ και ΗΠΑ θα συνεχίσουν να είναι συμμαχικές δυνάμεις στο άμεσο μέλλον (59% και 58% αντίστοιχα), ενώ τώρα η πλειοψηφία πιστεύει ότι οι δρόμοι τους θα χωρίσουν (51%) – με μόνο τους Κεντροδεξιούς/Δεξιούς να ποντάρουν, με οριακή πλειοψηφία, στη συνέχιση της συμμαχίας. Ποιος, αλήθεια, θα μπορούσε να προβλέψει έναν χρόνο πριν μια τέτοια αλλαγή;

Εάν, όμως, η συμμαχία ΕΕ – ΗΠΑ δεν θεωρείται δεδομένη, ποιοι είναι τότε οι προνομιακοί μας σύμμαχοι; Πάνω από 1 στους 2 απαντά: η Ευρωπαϊκή Ενωση (και πλειοψηφικά σε όλο το ιδεολογικό φάσμα πλην των Δεξιών, με τους Κεντροαριστερούς να την προτιμούν σε ποσοστό 72%). Οπως σημειώναμε πριν από έναν μήνα σε αυτές τις σελίδες, η Ευρώπη δεν μας ενθουσιάζει, ωστόσο θέλουμε περισσότερη καθώς εκεί εντοπίζουμε το πολιτισμικό και γεωπολιτικό μας ανήκειν. Περισσότερο απροσδόκητο είναι ίσως το χαμηλό ποσοστό όσων θεωρούν ότι στενότερος σύμμαχος της Ελλάδας θα έπρεπε να είναι οι ΗΠΑ: μόνο 19% (αλλά 41% στους Δεξιούς) και πολύ κοντά στο 15% που θα προτιμούσε τη Ρωσία, με ένα άλλο 7% να προκρίνει τη μακρινή αλλά αναδυόμενη υπερδύναμη της Κίνας.

Παρότι τα τελευταία χρόνια ο «παραδοσιακός» μεταπολιτευτικός αντιαμερικανισμός της ελληνικής κοινωνίας υποχώρησε, και οι σχέσεις στρατηγικής συνεργασίας με τις ΗΠΑ ενισχύθηκαν από διαφορετικές κυβερνήσεις, σήμερα βρισκόμαστε ενδεχομένως σε μία νέα καμπή. Η ενδόρρηξη του Δυτικού κόσμου μάς απομακρύνει πάλι από την αμερικανική επιρροή και ενισχύει την αγκύρωσή μας στην Ευρώπη.

Η παραπάνω διαπίστωση, ωστόσο, έχει και περαιτέρω αποχρώσεις. Οταν θέτουμε το ερώτημα για καθέναν από τους τέσσερις μεγάλους γεωπολιτικούς παίκτες εάν αποτελεί παράγοντα σταθερότητας ή αστάθειας, προκύπτει μια ενδιαφέρουσα ομαδοποίηση. Στη μεριά της αστάθειας τοποθετούνται οι ΗΠΑ και η Ρωσία, καθώς περίπου 2 στους 3 θεωρούν ότι συμβάλλουν περισσότερο στην αστάθεια παρά στη σταθερότητα. Το εντυπωσιακό είναι μάλιστα ότι οι ΗΠΑ θεωρούνται παράγοντας αστάθειας κατά τι περισσότερο απ’ ό,τι η Ρωσία, η οποία έχει προκαλέσει ανοιχτή πολεμική σύγκρουση επί ευρωπαϊκού εδάφους (από το 67% έναντι 63%, μάλιστα και από τους Δεξιούς έστω με μια οριακή πλειοψηφία).

Στην πλευρά της σταθερότητας, οι ερωτώμενοι συγκαταλέγουν ασφαλώς την Ευρωπαϊκή Ενωση, καθόσον την αντιλαμβάνονται ως το ασφαλέστερο γεωπολιτικό πλαίσιο για τη χώρα μας (55% και πλειοψηφικά σχεδόν σε όλο το ιδεολογικό φάσμα, πλην των Αριστερών αυτή τη φορά, όσων δεν αυτοπροσδιορίζονται ιδεολογικά αλλά και όσων αισθάνονται «εκτός των τειχών»). Εδώ όμως πρέπει να γίνουν τουλάχιστον υποσημειώσεις. Δεν είναι ευκαταφρόνητο το 42% που ακόμη και έτσι θεωρεί ότι η ΕΕ αποτελεί παράγοντα αστάθειας – θα μπορούσαμε να υποθέσουμε: λόγω της δικής της αβελτηρίας. Και ταυτόχρονα, ο άλλος παίκτης που συμπεριλαμβάνεται στο «στρατόπεδο» της σταθερότητας είναι η Κίνα, με σχεδόν το ίδιο ποσοστό (54% και πλειοψηφικά σε όλους πλην των Κεντροδεξιών).

Η αντιδιαστολή της εικόνας ΗΠΑ και Κίνας είναι αποκαλυπτική: παρότι με τις ΗΠΑ μας συνδέουν ισχυροί δεσμοί στρατηγικής συμπόρευσης, σήμερα η Κίνα, για την οποία λίγα γνωρίζουμε και που δεν παύει να αποτελεί ένα μη δημοκρατικό/φιλελεύθερο πολιτικό καθεστώς, μοιάζει να δίνει περισσότερο την αίσθηση μιας ήπιας παγκόσμιας δύναμης σε έναν κόσμο όπου η ωμή ισχύς κερδίζει απειλητικά έδαφος.

Αν κάπως έτσι τοποθετούμε τη χώρα μας στον χάρτη ενός κόσμου με πολλούς και αβέβαιους πόλους ισχύος, το βλέμμα μας παρ’ όλα αυτά συνεχίζει να είναι στραμμένο προς τα μέσα παρά προς τα έξω. Οι 3 στους 4 ανησυχούν περισσότερο για τα εσωτερικά προβλήματα που αντιμετωπίζει η Ελλάδα και 1 στους 4 για τους κινδύνους που έρχονται απ’ έξω – μόνο οι μεγαλύτερες γενιές, από τους boomers και πάνω, ανησυχούν σχετικά περισσότερο για τις παγκόσμιες απειλές, ίσως λόγω και της ιστορικής μνήμης που διαθέτουν και που σήμερα μοιάζει όχι εντελώς ανεπίκαιρη.

Θα έχει ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη αυτών των στάσεων, καθώς στα διαδοχικά επεισόδια της πολυ-κρίσης της εποχής μας (οικονομική κρίση, κλιματική, μεταναστευτική-προσφυγική) έρχεται ως επιστέγασμα η τεκτονική γεωπολιτική κρίση. Ο κόσμος μοιάζει να χάνει σταθερά σημεία αναφοράς που είχαν αποκρυσταλλωθεί στη μακρά διάρκεια – και το ερώτημα είναι εάν αρχίζουν να διαμορφώνονται καινούργια ή εάν ζούμε σε αυτό που ο Αντόνιο Γκράμσι ονόμαζε μεσοβασίλειο των τεράτων.

Ο κύριος Γιάννης Μπαλαμπανίδης είναι πολιτικός αναλυτής, επικεφαλής πολιτικής και κοινωνικής έρευνας Metron Analysis.