Στον απόηχο της κλιματικής αλλαγή το νερό συχνά βρίσκεται στο επίκεντρο της συζήτησης ως ένα «δημόσιο αγαθό» που χρειάζεται να διαφυλάξουμε.
Κάθε μέρα ανοίγουμε τη βρύση, σχεδόν μηχανικά, συχνά χωρίς να σκεφτόμαστε πως η πρόσβαση στο νερό δεν είναι δεδομένη για όλα τα άτομα στον πλανήτη Γη.
1 στα 4 άτομα χωρίς νερό
Τα δεδομένα από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, την ActionAid και την Unicef είναι αμείλικτα.
Περίπου 2,2 δισεκατομμύρια άνθρωποι – σχεδόν 1 στους 4 – δεν έχουν πρόσβαση σε ασφαλές πόσιμο νερό στο σπίτι τους.
Περισσότεροι από 3,5 δισεκατομμύρια άνθρωποι ζουν χωρίς βασικές υπηρεσίες υγιεινής, όπως μια αξιοπρεπή, λειτουργική τουαλέτα.
«Όταν ήμουν έγκυος, έπρεπε να περπατάω μεγάλες αποστάσεις για να βρω νερό».
Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια σκληρή πραγματικότητα, όπου περίπου 1000 παιδιά πεθαίνουν κάθε μέρα από ασθένειες που σχετίζονται με μολυσμένο νερό και κακή υγιεινή.
Ταυτόχρονα, περίπου 106 εκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο εξακολουθούν να πίνουν νερό απευθείας από ποτάμια, λίμνες ή άλλες προσβάσιμες πηγές.
Ωστόσο, η κατάσταση βελτιώθηκε τα τελευταία δέκα χρόνια (2015-2024), καθώς 961 εκατομμύρια άνθρωποι απέκτησαν πρόσβαση σε ασφαλές νερό. Η παγκόσμια κάλυψη αυξήθηκε από 68% σε 74%.
Σύμφωνα με τα στοιχεία, οι φτωχότερες χώρες χρειάζονται έως και 7 φορές ταχύτερη πρόοδο για να μπορέσουν να καλύψουν το χάσμα.
Σε χώρες όπου δρα η ActionAid και έχει καταγράψει την κατάσταση, η πρόσβαση σε καθαρό, πόσιμο νερό κυμαίνεται από μόλις 10% στη Σιέρα Λεόνε και 14% στην Αιθιοπία, μέχρι 59% στο Μπανγκλαντές και 49% στη Γουατεμάλα. Οι υποδομές υγιεινής ακολουθούν ανάλογη εικόνα: 8% στην Αιθιοπία, 15% στη Σιέρα Λεόνε, 24% στη Ζιμπάμπουε, 19% στη Γκάνα, με τις λέξεις «επιβίωση», «υποδομές» και «κοινωνικός αποκλεισμός» να συνοδεύουν αυτούς τους δείκτες περισσότερο ως διάγνωση παρά ως δημοσιογραφικός σχολιασμός.
Η αθέατη εργασία των γυναικών
Σε πολλές από τις φτωχότερες χώρες, το νερό είναι υπόθεση των γυναικών. Στην πράξη, σε περιοχές της Υποσαχάριας Αφρικής και της Ασίας, το 70–80% της συλλογής νερού πέφτει στις πλάτες γυναικών και κοριτσιών. Οι ίδιες αφιερώνουν μέχρι και τέσσερις με έξι ώρες την ημέρα για να γεμίσουν λίγα δοχεία με «καθαρό» νερό. Αυτή η κατάσταση αποτελεί σημαντικό εμπόδιο για την μόρφωση, την ξεκούραση ή την έμμισθη εργασίας τους. Η εργασία που απαιτείται για την πρόσβαση σε καθαρό νερό έχει έμφυλο πρόσημο.
Η έλλειψη κοντινών πηγών δεν είναι μόνο θέμα κούρασης. Κάθε διαδρομή προς ένα απομακρυσμένο πηγάδι ή ρυάκι κρύβει κινδύνους σωματικής εξάντλησης και έμφυλης βίας, ιδίως όταν οι γυναίκες αναγκάζονται να περπατούν μόνες, νύχτα ή σε περιοχές με συγκρούσεις.
Γυναίκες μεταφέρουν νερό στην Τανζανία. (Φωτογραφία: ActionAid).
«Όταν ήμουν έγκυος, έπρεπε να περπατάω μεγάλες αποστάσεις για να βρω νερό. Ήταν εξαντλητικό και επικίνδυνο για την υγεία μου. Κάποιες φορές περιμέναμε μέχρι αργά τη νύχτα για να γεμίσουμε ένα δοχείο. Τώρα το νερό είναι κοντά στο σπίτι μας. Μπορώ να φροντίζω τον εαυτό μου και το παιδί μου με ασφάλεια. Αυτή η αλλαγή σημαίνει τα πάντα για εμάς» αναφέρει γυναίκα από τη Σιέρα Λεόνε.
Μια γυναίκα από την κοινότητα Tembedu στη Σιέρα Λεόνε περιγράφει ότι στην εγκυμοσύνη της περπατούσε μεγάλες αποστάσεις για νερό, περιμένοντας συχνά μέχρι αργά τη νύχτα για να γεμίσει ένα δοχείο. Μετά την εγκατάσταση νέας υποδομής από την ActionAid, το νερό ήρθε κοντά στο σπίτι της και η καθημερινότητά της άλλαξε ριζικά.
Σχολείο χωρίς νερό
Τι σημαίνει για ένα παιδί να πηγαίνει σχολείο χωρίς νερό;
«Παλιά έπρεπε να κουβαλάμε νερό από το σπίτι στο σχολείο ή να περιμένουμε στην ουρά για μία μόνο βρύση. Αυτό σήμαινε ότι χανόταν πολύτιμος χρόνος από το μάθημα».
Φωτογραφία: ActionAid
Σημαίνει ότι χάνει ώρες μαθήματος περιμένοντας σε ουρές. Σημαίνει τουαλέτες χωρίς νερό, βρώμικες εγκαταστάσεις, ειδικά για τα κορίτσια στην εφηβεία, που δυσκολεύουν την παραμονή τους στην τάξη.
Στη Γκάνα, οι δράσεις σε σχολεία και κοινότητες –γεωτρήσεις, δεξαμενές, σημεία υγιεινής– μείωσαν τον χρόνο συλλογής νερού και άφησαν περισσότερο χρόνο για μάθηση. Όταν ένα παιδί δεν χρειάζεται να χάνει ώρες την ημέρα μεταφέροντας νερό, το «δικαίωμα στο σχολείο» παύει να είναι κενό σύνθημα και γίνεται καθημερινή πραγματικότητα.
Οι ασθένειες του μολυσμένου νερού
Η αδυναμία πρόσβασης σε καθαρό νερό έχει ως αποτέλεσμα ασθένειες, όπως διάρροιες, λοιμώξεις αλλά ακόμα και θανατηφόρα κατάληξη μετά από κάποια δηλητηρίαση.
Σε πολλά χωριά της Τανζανίας, πριν ανοίξουν νέες γεωτρήσεις, οι κοινότητες στηρίζονταν σε κοντινά ρυάκια, συχνά βρώμικα, που προκαλούσαν συστηματικά στομαχικά προβλήματα στα παιδιά, με άμεσο αντίκτυπο στη σχολική τους παρουσία και στις οικογενειακές δαπάνες για θεραπεία.
Όπως μαρτυρά η Ματέμπε, δασκάλα στην Τανζανία, «πριν ανοίξει η γεώτρηση, χρησιμοποιούσαμε νερό από ένα κοντινό ρυάκι, το οποίο ήταν συχνά βρώμικο και προκαλούσε στομαχικά προβλήματα στα παιδιά. Η έλλειψη καθαρού νερού επηρέαζε όχι μόνο την υγεία των μαθητών, αλλά και τη λειτουργία του σχολείου».
Οι σχετικές εκθέσεις των Ηνωμένων Εθνών υπογραμμίζουν πως βασικές παρεμβάσεις βελτίωσης της πρόσβασης στο νερό μπορούν να μειώσουν έως και 30-40% τις υδατογενείς ασθένειες.
Η φράση «το νερό είναι υγεία» αποκτά κυριολεκτικό νόημα.
Το νερό ως «όπλο»
Σε περιοχές πολεμικών συρράξεων, παρατηρούμε το νερό να εργαλειοποιείται ως μέσο πίεσης. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Γάζας, όπου πάνω από το 90% του διαθέσιμου νερού θεωρείται ακατάλληλο για πόση, ενώ μεγάλο μέρος των υποδομών ύδρευσης έχει είτε καταστραφεί είτε καταρρεύσει. Η καθημερινή πρόσβαση περιορίζεται σε λίγα λίτρα ανά άτομο, πολύ κάτω από τα ελάχιστα διεθνή πρότυπα.
Φωτογραφία: ActionAid
Βελτίωση με το σταγονόμετρο
Αν κοιτάξουμε μόνο τις καμπύλες προόδου, θα μπορούσαμε να πούμε ότι «πάμε καλύτερα». Από το 2015 έως το 2024, περίπου 961 εκατομμύρια άνθρωποι απέκτησαν πρόσβαση σε ασφαλώς διαχειριζόμενο πόσιμο νερό και η παγκόσμια κάλυψη ανέβηκε από 68% σε 74%. Όμως, οι φτωχότερες χώρες χρειάζονται έως και επταπλάσιους ρυθμούς βελτίωσης για να κλείσουν το χάσμα μέχρι το 2030, έναν ρυθμό που σήμερα δεν διαφαίνεται ούτε στα δεδομένα ούτε στους προϋπολογισμούς.
Η τελευταία έκθεση GLAAS δείχνει ότι σχεδόν 90% των χωρών έχουν πολιτικές και σχέδια για το νερό και την αποχέτευση, αλλά λιγότερο από 13% δηλώνουν ότι διαθέτουν επαρκείς οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους για να τα εφαρμόσουν.
Σε 70 χώρες, το ετήσιο κόστος για την υλοποίηση των εθνικών στρατηγικών WASH υπολογίζεται σε πάνω από 69 δισεκατομμύρια δολάρια, με τα δύο τρίτα να κατευθύνονται στο πόσιμο νερό, αλλά σε δείγμα 20 χωρών καταγράφεται ένα μεγάλο «χρηματοδοτικό κενό» της τάξεως του 46% ανάμεσα στις ανάγκες και στα διαθέσιμα κεφάλαια.
Φωτογραφία: ActionAid
Ακόμα και όταν τα χρήματα υπάρχουν στον προϋπολογισμό, δεν υλοποιούνται πάντα τα αναγκαία έργα. Έξι στις δέκα χώρες αναφέρουν ότι χρησιμοποιούν λιγότερο από το 75% των εγκεκριμένων δημόσιων επενδυτικών κονδυλίων για έργα ύδρευσης και αποχέτευσης, εξαιτίας γραφειοκρατίας, καθυστερήσεων και άλλων εμποδίων αποπεράτωσης.
Την ίδια στιγμή, τα μισά περίπου οικιακά λύματα παγκοσμίως δεν αντιμετωπίζονται με ασφαλή τρόπο. Ενδεικτικά το 2024, μόνο το 55,8% των ροών οικιακών λυμάτων υπολογίζεται ότι υποβλήθηκαν σε ασφαλή επεξεργασία.
Πίσω από την «κρίση νερού» κρύβεται λοιπόν μια συστημική κρίση. Υποχρηματοδότηση, κατακερματισμένες αρμοδιότητες, ελλείψεις προσωπικού, διαρροές που φτάνουν κατά μέσο όρο στο 39% για τους μεγαλύτερους παρόχους. «Το νερό χάνεται» στις σωληνώσεις πριν φτάσει στις βρύσες ή παρακωλύεται σε συστημικές αγκυλώσεις πριν υλοποιηθεί το εκάστοτε έργο.
Το χάσμα παγκόσμιου Βορρά και Νότου
Οι δομικές ανισότητες σχετικά με το πόσιμο νερό μεταξύ παγκόσμιου Βορρά και Νότου καταγράφονται διαχρονικά. Κάτι που μπορεί να θεωρείται για άλλους ανθρώπους δεδομένο, για άλλους μπορεί να είναι εξαιρετικά δυσεύρετο.
Μεταξύ άλλων τα δεδομένα του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, της ActionAid, του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας συγκλίνουν στο ό,τι η κρίση του νερού δεν είναι μια αναπόφευκτη καταστροφή, αλλά το αποτέλεσμα διαχρονικών ανισοτήτων, πολιτικών επιλογών και συστημάτων που δεν επενδύουν εκεί όπου η ανάγκη είναι μεγαλύτερη.
Το νερό, ως ένα βασικό δημόσιο αγαθό, αποτελεί τη βάση πάνω στην οποία χτίζονται ίσες ευκαιρίες ή εδραιώνονται οι ανισότητες. Και η έλλειψή του, στις περισσότερες περιπτώσεις, δεν είναι «φυσικό φαινόμενο», αλλά μια πολιτική απόφαση που παίρνουμε συλλογικά όταν αποδεχόμαστε ότι, κάπου αλλού, το αυτονόητο μπορεί να παραμείνει προνόμιο.
