Στο πολιτικό άστρο του Ελευθερίου Βενιζέλου καθοριστική υπήρξε η περίοδος Μάρτιος 1895-1896, όταν ο Αλέξανδρος Καραθεοδωρή εγκαθίσταται Γενικός Διοικητής Κρήτης στα Χανιά, ενώ ο Βενιζέλος έχει αποσυρθεί της πολιτικής.
Εφησυχάζει. Φιλοκαλικώς, Σαββατίζει (Μ. Σάββατο), δημιουργεί οικογένεια.
Συγκεκριμένα, τα έτη 1890-1896 απείχε της ενεργού πολιτικής. Χαίρεται την οικογένειά του, αναστοχαζόμενος τα δρώμενα της Κρήτης. Παντρεύεται το 1892, γεννιέται ο Κυριάκος, ενώ το 1894, με τον ερχομό του Σοφοκλή, συγκλονίζεται από τον θάνατο της συζύγου του Μαρίας.
Με την πολιτική τα είχε πάει το λιγότερο καλά. Αρχισυντάκτης (1889) στην εφημερίδα «Λευκά Όρη». Εικοσιπενταετής βουλευτής των Φιλελευθέρων, που αποτελούσαν τη συνέχεια του κόμματος των Ξυπόλητων, με αρχηγό και συναρχηγό τους αντίστοιχα, τον Κυριάκο Μητσοτάκη και τον Αχμέτ Αργυράκη. Αντίπαλοι οι Καραβανάδες, με τους Μίνωα Ησυχάκη και Χασάν Καουρδάζε.
Μετά την άνοιξη (έκδοση εφημερίδων, δημιουργία σχολείων, ίδρυση συλλόγων), που επέφερε η Σύμβαση της Χαλέπας (1878), οι Καραβανάδες διοίκησαν την Κρήτη για δέκα χρόνια (1878-1889) ενώ, μόλις οι Ξυπόλητοι κέρδισαν τις εκλογές, οι Καραβανάδες κήρυξαν την Ένωση με την Ελλάδα. Η Πύλη ανακάλεσε τα προνόμια της Χαλέπας. Η περίοδος (1889-1894) υπήρξε για την Κρήτη από τις ζοφερότερες της Τουρκοκρατίας. Οι εξελίξεις αυτές απομάκρυναν τον Βενιζέλο από τα πολιτικά δρώμενα της Κρήτης, εν μέσω διλημμάτων και σκεπτικισμού για τα περαιτέρω.
Η γνωριμία με τον Βενιζέλο
Για τον Αλέξανδρο Καραθεοδωρή, ουδόλως απαρατήρητος περνούσε στα Χανιά ο νεαρός δικηγόρος. Για να τον ελκύσει κοντά του, στόχευσε σε μία σχέση μαθητείας, στο κρίσιμο αυτό σταυροδρόμι της ζωής του. Σ’ αυτά τα «ρουμάνια της Ορθοδοξίας» των Βαλκανίων τελετουργείται το διαχρονικό μυστήριο της μαθητείας. Με γεροντάδες, αββάδες, αλείπτες και μέντορες. Στον προχριστιανικό ελληνισμό, ο Οδυσσέας εμπιστεύεται στον Μέντορα τον οίκο του και την ανατροφή του γιου του Τηλεμάχου.
Ο Καραθεοδωρή, Φαναριώτης, Ελληνορθόδοξος, Οθωμανός, Ρωμιός, γυναικάδελφος του Μαυροκορδάτου, Υπουργού Εξωτερικών της Ελλάδος, το «αγλάισμα του ελληνισμού» κατά τον Τρικούπη, δημιουργεί στον Βίσμαρκ της Γερμανίας το ερώτημα: «Ποιον εκπροσωπεί εις τας συσκέψεις εδώ στο Βερολίνο (1878) ο κ. Καραθεοδωρή; Την Ελλάδα ή τον Σουλτάνο;».
Ο Βενιζέλος οφείλει στον Καραθεοδωρή τα μείζονα. Και βεβαίως όχι τόσο το μπριτζ (παιχνίδι που προϋποθέτει συνθετική σκέψη, κρίση, μνήμη και φαντασία), που του δίδαξε για να τον ελκύσει κοντά του.
Ο Καραθεοδωρή, πολύαθλος μέντορας, έδωσε έναυσμα καί ώθηση καθοριστική στον τριαντάχρονο Βενιζέλο, που είχε αποσυρθεί από τα πολιτικά δρώμενα της Κρήτης. Γνώριζε την τέχνη της μαθητείας από την οικογένειά του, που πάντοτε τα μέλη της, με το βλέμμα τους στους Αγγλογάλλους, ακολουθούσαν πολυδύναμη στάση απέναντι στις μεγάλες δυνάμεις. Ο πατέρας του Κωνσταντίνος, από την Ανδριανούπολη, μετείχε το 1809 στον κύκλο των διαφωτιστών της Πίζας, ενώ διετέλεσε στην Κωνσταντινούπολη προσωπικός γιατρός του Σουλτάνου, όπως και ο πρωτανιψιός του Κωνσταντίνος.
Μύηση
Ο εμβληματικός Φαναριώτης Αλέξανδρος Καραθοδωρή, (Ισκεντέρ-Αλέξανδρος πασάς) με το διεθνές και πανευρωπαϊκό κύρος του, μύησε τον νεαρό Ελευθέριο Βενιζέλο στις ευρύτερες διπλωματικές ατραπούς, που είχαν με την αυτοκρατορία της Κωνσταντινουπόλεως, Αγγλογάλλοι, Αυστροούγγροι, Ρώσοι, Έλληνες.
Ο Βενιζέλος επανακάμπτει στην πολιτική. Και βεβαίως σεβάστηκε, τίμησε και δεν ξέχασε τον μέντορά του, που τον επανέφερε οριστικά στα πολιτικά δρώμενα. Στα Χανιά τότε πρωτοσυνάντησε και τον ανιψιό του μέντορά του, τον Κωνσταντίνο Καραθεοδωρή, τον περιώνυμο μαθηματικό. Τον κάλεσε να οργανώσει τα πανεπιστήμια της Σμύρνης το 1920 και της Θεσσαλονίκης το 1930.
Ο Γενικός Διοικητής Κρήτης, Αλέξανδρος Καραθεοδωρή (Αλέξανδρος – Ισκεντέρ πασάς) αναχώρησε από την Κρήτη Μάρτιο ή Ιούνιο 1896. Λίγους μήνες μετά, τον Ιανουάριο του 1897, ο Ελευθέριος Βενιζέλος ανεβαίνει στο Ακρωτήρι. Το 1898 δημιουργήθηκε η αυτόνομη Κρητική Πολιτεία και το 1913, με Πρωθυπουργό τον Ελευθέριο Βενιζέλο η Κρήτη ενώνεται με την Ελλάδα.
