Στην Τεχεράνη αυτές τις πρώτες ημέρες της άνοιξης ο χρόνος μοιάζει να διαστέλλεται. Όχι αποκλειστικά, ούτε μόνο λόγω της εύλογης αγωνίας που γεννά στους πολίτες η επόμενη πυραυλική επίθεση από τη σύμπραξη αμερικανικού και ισραηλινού στρατού.

Είναι η ανακοίνωση του θανάτου του επί 37 χρόνια Ανώτατου Ηγέτη, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ και η κήρυξη 40ήμερου εθνικού πένθους που κάνουν τις ημέρες ατελείωτες και τις νύχτες των Ιρανών να φαντάζουν πιο λευκές κι απ’ τις χιονισμένες βουνοκορφές της οροσειράς του Αλμπόρζ.

Είναι η είδηση της εξόντωσής του που μετέτρεψε εν ριπή οφθαλμού την πρωτεύουσα της χώρας σε μια αχανή σκηνή. Με πρωταγωνιστές μαυροφορεμένους ανθρώπους της διπλανής πόρτας που επιδίδονται σαν από καιρό προβαρισμένοι σε ένα σχεδόν βίαιο τελετουργικό.

Χτυπούν βίαια το στέρνο τους – πρόκειται για το έθιμο του sine-zani – και ολοφύρονται για έναν άνθρωπο που πιθανότατα είχαν γνωρίσει μόνο μέσα από φωτογραφίες.

Αλλά στη σιιτική θεοκρατία του Ιράν ο θάνατος – πόσο μάλλον εκείνος του ανώτατου πνευματικού ηγέτη – δεν υπήρξε ποτέ μια ιδιωτική υπόθεση. Η κηδεία του Αλί Χαμενεΐ που ήταν προγραμματισμένο να ξεκινήσει την Τετάρτη στις 10 το βράδυ (τοπική ώρα), αλλά αναβλήθηκε, όπως μετέδωσε το ιρανικό πρακτορείο Tasnim, έγινε για τους Αγιατολάχ μια ανέλπιστη ευκαιρία.

Τους προσέφερε τη δυνατότητα για μια τεράστιας κλίμακας επίδειξη ισχύος που ακροβατεί ανάμεσα στη θρησκευτική παράδοση και τον αγώνα για την επιβίωσή τους στην εξουσία. Με κομπάρσο τον ίδιο τον λαό τους.

Καθώς εκατομμύρια Ιρανοί περιμένουν το σύνθημα του καθεστώτος για να πλημμυρίσουν τους δρόμους της Τεχεράνης, ένα φάντασμα από το 1989 μοιάζει να περιβάλλει σαν πέπλο ασφυξίας την πρωτεύουσα.

Τον Ιούνιο εκείνης της χρονιάς η κηδεία του ιδρυτή του καθεστώτος Ρουχολάχ Χομεΐνί μετατράπηκε από θρησκευτική και πολιτική δημόσια τελετή σε ένα έπος, βγαλμένο θαρρείς από τις σελίδες της Βίβλου. Εκείνος ο στερνός επεισοδιακός αποχαιρετισμός του πρώτου Αγιατολάχ του Ιράν θα είναι σύμφωνα με τις εκτιμήσεις ο μπούσουλας για την κηδεία του διαδόχου του, τον οποίο η καθεστηκυία τάξη του Ιράν κάνει ό,τι περνά (ακόμα) από το χέρι της για να αναδείξει σε μάρτυρα.

Η τελετουργία της «Μεγάλης Εξόδου»

Ο θάνατος ενός Αγιατολάχ στο Ιράν ενεργοποιεί άμεσα έναν πολυδαίδαλο μηχανισμό η ρίζα του οποίου βρίσκεται στη σιιτική παράδοση.

Η διαδικασία ξεκινά με την επίσημη κήρυξη του Arba’een, μιας περιόδου 40 ημερών εθνικού πένθους. Στο Ιράν, το πένθος είναι θεσμός αλλά και κοινωνικός ρυθμός που επιβάλλεται μεν από το κράτος αλλά (οφείλει να) βιώνεται οργανικά από εκατομμύρια πιστούς. Το επίκεντρο είναι το Wadaa ή αλλιώς ο επίσημος αποχαιρετισμός.

Σύμφωνα με το τυπικό, η σορός του εκλιπόντος ηγέτη πλένεται τελετουργικά και τυλίγεται στο kafan, το απέριττο λευκό σάβανο. Το τελευταίο ένδυμά του δε φέρει κανένα διακριτικό, καμία χρυσοποίκιλτη λεπτομέρεια, όπως θα περίμενε ενδεχομένως κανείς, και κανένα σύμβολο εξουσίας.

Η λιτότητα υπενθυμίζει τρόπον τινά την απόλυτη ισότητα όλων των πιστών ενώπιον του Αλλάχ: είτε μιλάμε για τον τελευταίο, είτε για τον πρώτο πολίτη της χώρας.

Κι ύστερα αρχίζει η πομπώδης, θορυβώδης και επιδεικτική περιφορά της θλίψης. Η σορός μεταφέρεται στον προαύλιο χώρο στο Μεγάλο Τζαμί της Τεχεράνης (Imam Khomeini Mosalla). Εκεί τοποθετείται συνήθως μέσα σε μια ειδικά διαμορφωμένη, κλιματιζόμενη γυάλινη προθήκη, η οποία στηρίζεται πάνω σε μια εξέδρα.

Η υπερυψωμένη θέση επιτρέπει στη λαοθάλασσα που σπεύδει για το ύστατο χαίρε να δει μάλλον για πρώτη και σίγουρα για τελευταία φορά δια ζώσης τον ηγέτη της.

Η τελευταία παράσταση

Η κορύφωση έρχεται με την Salat al-Janaza, δηλαδή την κεντρική νεκρώσιμη προσευχή. Σε ένα σύστημα όπου η θρησκεία και η πολιτική είναι ομοούσιες και αδιαίρετες, το πρόσωπο που προκρίνεται για να ηγηθεί αυτής της προσευχής δεν είναι ποτέ τυχαίο.

Συνήθως, επιλέγεται ο κληρικός που προαλείφεται για τη διαδοχή ή εκείνος που συγκεντρώνει την ευρύτερη συναίνεση και την εύνοια των σκληροπυρηνικών κύκλων. Στην περίπτωση του Χαμενεΐ το θλιβερό προνόμιο θα δοθεί πιθανότατα στο διαφαινόμενο διάδοχό του, τον γιο του Μοτζτάμπα.

Είναι κι αυτός ένας τρόπος για τη νομιμοποίηση του επόμενου ηγέτη στα μάτια του λαού αλλά και των διεθνών παρατηρητών, οι οποίοι στην προκειμένη περίσταση παρακολουθούν σε απαρτία όσα συμβαίνουν στην Τεχεράνη.

Μετά την προσευχή ξεκινά η πομπή προς το τελικό αναπαυτήριο, το αχανές νεκροταφείο Behesht-e Zahra (ο Παράδεισος της Ζάχρα) στα νότια προάστια της πόλης. Πρόκειται για μια διαδρομή χιλιομέτρων που παραλύει ολοκληρωτικά την πρωτεύουσα και πολλοί παρομοιάζουν με ένα ορμητικό σάρκινο ποτάμι ανεξέλεγκτων συναισθημάτων.

Αυτό δεν ήταν κηδεία, ήταν λαοθάλασσα

Εάν οι εναπομείναντες άρχοντες του Ιράν διαθέτουν ακόμα τα μέσα, σίγουρα θα προσπαθήσουν να ενορχηστρώσουν μια παρέλαση πένθους εφάμιλλη εκείνης του Αγιατολάχ Χομεϊνί τον Ιούνιο του 1989.

Παρά το χρόνο που έχει μεσολαβήσει από τα τέλη της δεκαετίας του ’80, η κηδεία του ιδρυτή της ιρανικής θεοκρατίας παραμένει μια από τις πιο χαοτικές και πολυπληθείς συγκεντρώσεις στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Εκτιμάται ότι περίπου 10 εκατομμύρια άνθρωποι –το ένα έκτο του τότε πληθυσμού της χώρας– ξεχύθηκαν στους δρόμους, δημιουργώντας μια μαυροφορεμένη, ανυπότακτη λαοθάλασσα που γελοποίησε κάθε προσπάθεια κρατικού ελέγχου.

Όπως περιέγραφε τότε ο απεσταλμένος των New York Times, John Kifner, οι σκηνές που εκτυλίχθηκαν ήταν εφάμιλλες μαζικής υστερίας.

Οι άνθρωποι χτυπούσαν μανιωδώς τα κεφάλια και τα στήθη τους ενώ, λόγω του ασύλληπτου όγκου του πλήθους, ήταν αδύνατο η σορός να διασχίσει την πόλη οδικώς. Το καθεστώς επιστράτευσε ένα στρατιωτικό ελικόπτερο για να τη μεταφέρει στον τόπο της ταφής. Όμως, το πλήθος είχε ήδη κατακλύσει τον χώρο, σπάζοντας τα πρόχειρα οδοφράγματα.

Από το χώμα στον αέρα

Η προσγείωση του ελικοπτέρου έδωσε το έναυσμα για την απόλυτη κατάρρευση της τάξης. Οι πιστοί, σε κατάσταση έκστασης, όρμησαν προς το αεροσκάφος. Αψήφησαν τους Φρουρούς της Επανάστασης και τράβηξαν το φέρετρο. Μέσα στον πανικό, το ξύλινο φέρετρο διαλύθηκε.

Το πλήθος άρχισε να τραβά με μανία κομμάτια από το λευκό σάβανο του Χομεϊνί, με σκοπό να τα κρατήσει ως ιερά κειμήλια (tabarruk). Η σορός του έπεσε στο χώμα.

Οι στρατιώτες αναγκάστηκαν τότε να ρίξουν προειδοποιητικές βολές στον αέρα, παλεύοντας σώμα με σώμα με τους πολίτες για να ανακτήσουν το άψυχο σώμα του ηγέτη. Ακόμα και όταν κατάφεραν να την επαναφέρουν βίαια στο ελικόπτερο, οι άνθρωποι κρέμονταν από τα πέδιλα του αεροσκάφους, προσπαθώντας να το κρατήσουν στο έδαφος.

Οι Φρουροί της Επανάστασης αναγκάστηκαν να κάνουν την ανάγκη φιλοτιμία. Το κρατικό ραδιόφωνο ανακοίνωσε ψευδώς ότι η ταφή αναβλήθηκε, προκειμένου να διαλυθεί το πλήθος. Πέντε ώρες αργότερα, η σορός επέστρεψε, αυτή τη φορά κλεισμένη και σφραγισμένη σε ένα μεταλλικό εμπορευματοκιβώτιο αεροπορικών μεταφορών.

Με γρήγορες κινήσεις, εναποτέθηκε στον τάφο, ο οποίος καλύφθηκε άμεσα με μεγάλες πλάκες από μπετόν, ώστε να αποτραπεί κάθε ενδεχόμενο εκταφής από το πλήθος. Εκείνη τη μέρα, οκτώ άνθρωποι ποδοπατήθηκαν και πήγαν να συναντήσουν τον πνευματικό ηγέτη τους στην άλλη πλευρά.

Θεοκρατία στους αιώνας των αιώνων

Ο πρόχειρος τάφος του Χομεϊνί λειτούργησε στην πραγματικότητα ως το θεμέλιο για την οικοδόμηση ενός μνημειακών διαστάσεων μαυσωλείου στις παρυφές του Behesht-e Zahra, όπου κείτονται επίσης τα σώματα της συζύγου του και του δεύτερου γιου του.

Το ιρανικό καθεστώς τίμησε τον πλάστη του και του απέδωσε τιμές χτίζοντας ένα υπερέμεγεθες συγκρότημα – σήμερα εκτείνεται σε 20 τετραγωνικά χιλιόμετρα και περιλαμβάνει θεολογικές σχολές, εμπορικά κέντρα, ένα πανεπιστήμιο-, το οποίο βρίθει συμβολισμών.

Οι τέσσερις επιβλητικοί μιναρέδες που υψώνονται στις γωνίες του μαυσωλείου έχουν ύψος ακριβώς 91 μέτρα ο καθένας, ένας αριθμός που αντιπροσωπεύει την ηλικία του Χομεϊνί όταν πέθανε, σύμφωνα με το ισλαμικό σεληνιακό ημερολόγιο – με δυτικούς όρους ήταν 86 ετών.

Ο τεράστιος κεντρικός χρυσός τρούλος δεσπόζει στον ορίζοντα, εκπέμποντας τη λάμψη και την αδιαπραγμάτευτη εξουσία του καθεστώτος, ενώ γύρω του βρίσκονται άλλοι 72 μικρότεροι τρούλοι, ως ανάμνηση των 72 μαρτύρων που έπεσαν πλάι στον Ιμάμη Χουσεΐν στην ιστορική Μάχη της Καρμπάλα τον 7ο αιώνα.

Το Μαυσωλείο εξελίχθηκε σε τόπο προσκυνήματος για το λαό, σε σημείο αναφοράς για τους θρησκευτικούς και πολιτικούς ταγούς του Ιράν αλλά και σε τοπόσημο όπου οι ξένοι επίσημοι επισκέπτες έπρεπε απαρέγκλιτα να υποβάλλουν τα σέβη τους.

Ο τάφος του Χομεΐνί είναι το σημείο μηδέν για το Ιράν, συμβολίζοντας την αδιαχώριστη και αδιάσπαστη έως σήμερα ένωση θρησκευτικής και πολιτικής εξουσίας.

Ο θρήνος της επιβίωσης

Όπως ανακοινώθηκε από το ιρανικό καθεστώς, ο Χαμενεΐ δε θα ταφεί πλάι στον προκάτοχό του, αλλά στη γενέτειρά του, την ιερή πόλη Μασχάντ. Βεβαίως η αποκέντρωση του ταφικού μνημείου ουδόλως αναμένεται να αποθαρρύνει τα πλήθη που είτε με τη βούλησή τους, είτε με το στανιό θα νοτίσουν τους δρόμους του Ιράν με τα δάκρυά τους.

Άλλωστε ένα συναισθηματικά φορτισμένο πλήθος είναι τη δεδομένη στιγμή ο καλύτερος τρόπος ώστε οι Αγιατολάχ να κερδίσουν χρόνο, να επιδείξουν στην οικουμένη τη λαϊκή αποδοχή που απολαμβάνουν και να αποσοβήσουν περαιτέρω πυραυλικές επιθέσεις. Ποιος θα διακινδύνευε ένα πλήγμα που θα σάρωνε χιλιάδες πολίτες που συνωστίζονται για να εκφράσουν – την πραγματική ή επίπλαστη – τη θλίψη τους;

Για 40 ημέρες και 40 νύχτες στην Τεχεράνη δε θα θρηνούν απλώς έναν ηγέτη που για τους Αγιατολάχ πέθανε ως μάρτυρας. Θα προσπαθούν να διαχειριστούν τη μετάβαση.

Το 1989 το καθεστώς πάλευε να συγκρατήσει ένα ανυπάκουο πλήθος που ξεπερνούσε τον έλεγχό του. Το 2026 παλεύει να συγκρατήσει την ίδια την ιστορία. Και η ιστορία, σε αντίθεση με τον όχλο, ούτε συγκρατείται, ούτε πολύ περισσότερο διαλύεται με μια ανακοίνωση από το κρατικό ραδιόφωνο.