Το συντονισμένο αμερικανοϊσραηλινό πλήγμα κατά του Ιράν — το οποίο οδήγησε στον θάνατο του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ και ανώτερων μελών της ηγεσίας της χώρας — συνιστά μία από τις πιο καθοριστικές γεωπολιτικές εξελίξεις των τελευταίων ετών.
Η απομάκρυνση της ανώτατης ηγεσίας του Ιράν δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη επεισόδιο σε μια μακροχρόνια σκιώδη σύγκρουση. Σηματοδοτεί μια δομική ρήξη στο εσωτερικό της Ισλαμικής Δημοκρατίας — με επιπτώσεις που εκτείνονται πολύ πέρα από τη Μέση Ανατολή.
Για την Ευρώπη, και ιδίως για την Ελλάδα, αυτό δεν είναι μια μακρινή κρίση. Είναι μια εξέλιξη με άμεση στρατηγική σημασία.
Σε αντίθεση με προηγούμενες συγκρούσεις ανάμεσα στο Ισραήλ και στο Ιράν — συχνά έμμεσες, υπολογισμένες και σχεδιασμένες ώστε να διατηρούν εύλογη άρνηση εμπλοκής — η παρούσα επιχείρηση φαίνεται να έχει περάσει στη σφαίρα της στρατηγικής αποκεφαλισμού. Τέτοιες ενέργειες επιφέρουν βαθιές συνέπειες, όχι μόνο για τη σταθερότητα της περιοχής, αλλά και για το ευρύτερο διεθνές σύστημα.
Ο πρώτος κίνδυνος είναι η άμεση αντεκδίκηση. Ακόμη και αν μέλη της ανώτερης ηγεσίας του Ιράν έχουν απομακρυνθεί, το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) παραμένει ένας δομημένος και βαθιά εδραιωμένος θεσμός με επιχειρησιακή εμβέλεια σε ολόκληρη την περιοχή, αν και αποδυναμωμένος από πρόσφατες συγκρούσεις. Η συνέχεια της διοίκησής του, τα αποκεντρωμένα δίκτυά του και οι μακροχρόνιες σχέσεις του με συμμαχικές πολιτοφυλακές παρέχουν ανθεκτικότητα που υπερβαίνει τα μεμονωμένα πρόσωπα.
Το ασύμμετρο οπλοστάσιο του Ιράν — δυνάμεις δι’ αντιπροσώπων, κυβερνοδυνατότητες, πυραυλικά μέσα και η ικανότητα διατάραξης της θαλάσσιας κυκλοφορίας — ενδέχεται να έχει σημαντικά αποδυναμωθεί, αλλά δεν έχει διαλυθεί.
Η απώλεια της κορυφής της ηγεσίας δεν μεταφράζεται αυτομάτως σε επιχειρησιακή παράλυση. Σε συγκεντρωτικά ιδεολογικά συστήματα, η αντεκδίκηση μπορεί να λειτουργήσει όχι μόνο ως στρατηγική απάντηση αλλά και ως μηχανισμός εδραίωσης της εξουσίας. Ωστόσο, αυτός ο υπολογισμός περιπλέκεται από μια κρίσιμη εσωτερική μεταβλητή: τη διαρκή έλλειψη ευρείας λαϊκής στήριξης του καθεστώτος.
Χρόνια οικονομικής πίεσης και πολιτικής καταστολής έχουν διαβρώσει την εσωτερική νομιμοποίηση. Κάθε εξωτερική κλιμάκωση συνεπώς ενέχει διπλό κίνδυνο — μπορεί να συσπειρώσει τμήματα του κρατικού μηχανισμού, αλλά μπορεί επίσης να αποκαλύψει και να εντείνει τις υποκείμενες κοινωνικές ρωγμές που εξακολουθούν να απειλούν τη μακροπρόθεσμη σταθερότητα του καθεστώτος.
Πέραν της αντεκδίκησης, ένας δεύτερος κίνδυνος έγκειται στην εσωτερική αποσύνθεση. Η Ισλαμική Δημοκρατία οικοδομήθηκε με μηχανισμούς διαδοχής, αλλά η αιφνίδια απομάκρυνση της ηγεσίας αναπόφευκτα εισάγει αβεβαιότητα. Ανταγωνισμός μεταξύ ελίτ, θεσμικός ανταγωνισμός ή απώλεια κεντρικού ελέγχου θα μπορούσαν να περιπλέξουν τη λήψη αποφάσεων σε μια στιγμή οξείας κρίσης. Η αστάθεια στο εσωτερικό μιας μεγάλης περιφερειακής δύναμης σπάνια παραμένει περιορισμένη εντός των συνόρων της.
Για την Ευρώπη, η ίδια η γεωγραφία καθιστά αυτή την κλιμάκωση πιο άμεση από ό,τι για τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η ενεργειακή ασφάλεια παραμένει κεντρική ανησυχία. Παρότι η Ευρώπη έχει μειώσει την εξάρτησή της από το ρωσικό φυσικό αέριο από το 2022, εξακολουθεί να είναι εκτεθειμένη στις παγκόσμιες ροές πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου που συνδέονται με τον Κόλπο. Από το Στενό του Ορμούζ διέρχεται σημαντικό ποσοστό του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου. Ακόμη και περιορισμένη διαταραχή — είτε μέσω άμεσης στρατιωτικής δράσης είτε μέσω αυξημένων ασφαλίστρων — μπορεί να μεταδώσει αστάθεια στις ευρωπαϊκές οικονομίες. Η Νότια Ευρώπη θα αισθανθεί τέτοιους κραδασμούς πρώτη.
Η ναυτική ασφάλεια είναι εξίσου σημαντική. Η Ανατολική Μεσόγειος δεν μπορεί να απομονωθεί από τις εντάσεις του Κόλπου. Η κλιμάκωση που επηρεάζει τον Κόλπο συχνά αντηχεί μέσω της Ερυθράς Θάλασσας και της Διώρυγας του Σουέζ — ζωτικών αρτηριών που συνδέουν την Ασία με την Ευρώπη. Το κόστος μεταφοράς, οι ναυτικές αποστολές και η αστάθεια των εφοδιαστικών αλυσίδων μπορούν να αυξηθούν ταχύτατα ακόμη και απουσία γενικευμένου πολέμου.
Η συνοχή των συμμαχιών επίσης βγαίνει στο προσκήνιο. Η νότια πτέρυγα του ΝΑΤΟ ιστορικά απαιτούσε προσεκτική εξισορρόπηση. Μια βαθύτερη αντιπαράθεση ΗΠΑ–Ιράν θα μπορούσε να θέσει τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις σε λεπτή θέση — ισορροπώντας μεταξύ συμμαχικής αλληλεγγύης και εσωτερικών οικονομικών πιέσεων και πολιτικών ευαισθησιών.
Για την Ελλάδα, οι επιπτώσεις είναι πιο άμεσες.
Η Ελλάδα βρίσκεται σε στρατηγικό σταυροδρόμι που συνδέει την Ευρώπη, τα Βαλκάνια, τη Βόρεια Αφρική και το Λεβάντε. Ως ναυτικό έθνος και κόμβος ενεργειακής διαμετακόμισης, η έκθεσή της στην περιφερειακή αστάθεια είναι δομική και όχι περιστασιακή.
Αρκετές δευτερογενείς επιπτώσεις αξίζουν προσοχής: αυξημένη ναυτική παρουσία σε επικαλυπτόμενες επιχειρησιακές ζώνες· μεταβολές στις περιφερειακές ισορροπίες ισχύος· ενεργοποίηση δικτύων δι’ αντιπροσώπων σε γειτονικά θέατρα· και ανανεωμένες μεταναστευτικές πιέσεις εάν εκδηλωθεί ευρύτερη αστάθεια. Η Ανατολική Μεσόγειος τα τελευταία χρόνια έχει καταστεί τόσο ζώνη συνεργασίας όσο και ανταγωνισμού — ενεργειακές συμπράξεις, τριμερείς συντονισμοί και διευρυμένη αμυντική συνεργασία έχουν αναδιαμορφώσει το περιφερειακό τοπίο. Ένα αποσταθεροποιημένο Ιράν θα μπορούσε έμμεσα να μεταβάλει τους στρατηγικούς υπολογισμούς σε αυτόν τον χώρο.
Είναι σημαντικό να αποφεύγονται απλουστευτικές αφηγήσεις. Από την οπτική της Ουάσιγκτον, το πλήγμα μπορεί να παρουσιαστεί ως προληπτική ενέργεια με στόχο την εξουδετέρωση μακροπρόθεσμων απειλών. Από την πλευρά του Ισραήλ, μπορεί να θεωρηθεί στρατηγική αναγκαιότητα. Από την πλευρά της Τεχεράνης, θα εκληφθεί ως υπαρξιακή επίθεση.
Το έργο της Ευρώπης δεν είναι να επιδιαιτητεύσει μεταξύ ανταγωνιστικών επιχειρηματολογιών, αλλά να αξιολογήσει τις συνέπειες με σαφήνεια και αυτοσυγκράτηση.
Το βασικό ερώτημα δεν είναι αν έχει επέλθει κλιμάκωση — αυτό είναι σαφές — αλλά αν μπορεί πλέον να περιοριστεί. Εάν η αντεκδίκηση παραμείνει υπολογισμένη και οι μηχανισμοί διαδοχής στο εσωτερικό του Ιράν λειτουργήσουν χωρίς συστημική κατάρρευση, το σοκ μπορεί να απορροφηθεί. Εάν η εσωτερική αποσύνθεση συνδυαστεί με εξωτερική κλιμάκωση, η κρίση θα μπορούσε να διευρυνθεί ταχέως και απρόβλεπτα.
Η απομάκρυνση της ανώτατης ηγεσίας του Ιράν ενδέχεται να σηματοδοτεί σημείο καμπής. Αλλά τα σημεία καμπής δεν εγγυώνται σταθερότητα· τη δοκιμάζουν.
Για την Ελλάδα, το δίδαγμα δεν είναι αφηρημένο. Είναι γεωγραφικό.
Η Ανατολική Μεσόγειος βρίσκεται στο σημείο σύγκλισης συμμαχικών δεσμεύσεων, ενεργειακών διαδρομών διαμετακόμισης και περιφερειακού ανταγωνισμού. Όταν σημειώνονται κραδασμοί στον Κόλπο, οι μετασεισμοί τους κινούνται προς τα δυτικά — οικονομικά, στρατηγικά και πολιτικά.
Σε στιγμές όπως αυτή, η αυτοσυγκράτηση δεν είναι παθητικότητα· είναι πειθαρχία. Η στρατηγική σταθερότητα — θεμελιωμένη στον συντονισμό των συμμαχιών, στη ναυτική επαγρύπνηση και στη μετρημένη διπλωματία — καθίσταται μορφή ισχύος.
Η γεωγραφία δεν αλλάζει. Αλλά όταν η περιφερειακή τάξη κλονίζεται, η σημασία της αυξάνεται.
Για την Ευρώπη, αυτό αποτελεί υπενθύμιση ότι η ασφάλεια στην ήπειρο δεν είναι πλέον θωρακισμένη από την αστάθεια πέραν αυτής.
Για την Ελλάδα, αποτελεί υπενθύμιση ότι το να βρίσκεται κανείς στο σταυροδρόμι περιοχών αποτελεί ταυτόχρονα ευαλωτότητα και ευθύνη.
Ο Μάρκο Βιτσενζίνο είναι αναλυτής διεθνών θεμάτων
