Οι προσωπογραφίες της είναι πάντα πολύχρωμες, η μορφή της επιβλητική και παρέα της συνήθως απεικονίζεται η μαϊμού της. Πώς να μην κάνει αίσθηση αμέσως, ακόμη και στα παιδιά; Δεν χρειάζεται να είσαι ιστορικός τέχνης για να αναγνωρίσεις το έντονο, σχεδόν ενωμένο φρύδι, τα λουλούδια στα μαλλιά, το διαπεραστικό βλέμμα που μοιάζει να σε κοιτάζει κατάματα, ακολουθώντας σε όπου κι αν σταθείς. Μια φιγούρα τόσο γνωστή που και μόνο διαβάζοντας αυτή την περιγραφή, οι περισσότεροι καταλαβαίνουν αμέσως ότι αναφέρεται στην Φρίντα Κάλο.
Έπειτα είναι και το ότι βρίσκεται παντού. Στους πίνακες μαζικής παραγωγής που κρέμονται στους τοίχους μας, είναι στάμπα στα ρούχα και τις τσάντες μας, παζλ χιλιάδων κομματιών για να περνάμε την ώρα μας, ένα από τα πρόσωπα που αγαπούν οι καλλιτέχνες των γκράφιτι, ενώ κοσμεί από θήκες κινητών μέχρι οικιακά σκεύη. Ένα είδωλο που έζησε στην απομόνωνση, ταλαιπωρημένη από σωματικό πόνο, για να καταλήξει να γίνει ένα από τα πιο εξωστρεφή και κερδοφόρα «προϊόντα» της παγκόσμιας pop κουλτούρας.
Αυτό ακριβώς το φαινόμενο, τη διαδρομή από την εσωστρέφεια της «Γαλάζιας Οικίας» στην παγκόσμια υστερία, εξετάζει η έκθεση «Frida: The Making of an Icon» στο Museum of Fine Arts στο Χιούστον (MFAH), η οποία θα διαρκέσει έως τις 17 Μαΐου 2026.
Η Φρίντα Κάλο, ο γοητευτικός «άσος στο μανίκι» του Μεξικού
Όπως οι περισσότερες καλλιτέχνιδες περασμένων δεκαετιών, έτσι και η Φρίντα Κάλο, πέθανε το 1954 στη σκιά του συζύγου της, του γίγαντα των μεξικανικών τοιχογραφιών Ντιέγκο Ριβέρα. Για δεκαετίες, ήταν η «εξωτική σύζυγος» που ζωγράφιζε παράξενα, μικρά πινακάκια και διέθετε έναν μικρό κύκλο θαυμαστών.
Όπως αποκαλύπτει στoν δημοσιογράφο του Forbes Τσαντ Σκοτ, η Κάρμεν Ραμίρεζ, επιμελήτρια της έκθεσης στο Χιούστον, η Φρίντα βγήκε στην επιφάνεια το 1976 και το 1977, όταν κυκλοφόρησαν στο Μεξικό οι βιογραφίες της, και μετά πάλι το 1983 με την πολύ επιτυχημένη βιογραφία του Χέιντεν Χερέρα.
Επισημαίνει ότι αυτά τα βιβλία έκαναν μία νέα γενιά καλλιτεχνών και ακτιβιστών να την προσέξουν, οι οποίοι προέρχονταν από τα φοιτητικά κινήματα του 1968, των γεγονότων της σφαγής του Τλατελόλκο στο Μεξικό και το κίνημα των ΗΠΑ για ίσα πολιτικά δικαιώματα.
Εκεί όμως που η μορφή της καθιερώθηκε παγκοσμίως ήταν στην δεκαετία του 1990. Μεσούσης μιας εποχής έντονων πολιτικών ζυμώσεων, το Μεξικό αναζητούσε ένα πρόσωπο που θα μπορούσε να γοητεύσει καθώς επιδίωκε την εμπορική συμφωνία NAFTA με τις ΗΠΑ και τον Καναδά.
Η Φρίντα ήταν το τέλειο «προϊόν». Συνδύαζε την επανάσταση, τον φεμινισμό, την εντοπιότητα και μια τραγική βιογραφία που μπορούσε να πουληθεί ως μελόδραμα. Το 1990, η εικόνα της κατέκλυσε τη Νέα Υόρκη. Από τα billboards της Times Square μέχρι τα λεωφορεία, η Φρίντα Κάλο έγινε το σύμβολο ενός Μεξικού που ήθελε να είναι ταυτόχρονα παραδοσιακό και avant-garde.
Φρίντα Κάλο, «Το κρεββάτι» (1940).
Αποκορύφωμα της προώθησής της από την μεξικανική κυβέρνηση ήταν η μεγάλη έκθεση στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης το 1990, με τίτλο «Splendors of 30 Centuries». Ήταν μια έκθεση μεξικανικής τέχνης όπου το έργο της παρουσιάστηκε μαζί με εκείνο ορισμένων άλλων καλλιτέχνιδων, οι οποίες δεν είχαν προβληθεί ποτέ ξανά σε τέτοιου είδους εκθέσεις», εξηγεί η Ραμίρεζ.
Το personal branding της Φρίντα Κάλο και ο ρόλος της Μαντόνα
Την ίδια εποχή, ένα άλλο πολύ «μεγάλο κεφάλαιο» της δεκαετίας, η Μαντόνα, βάζει το λιθαράκι της στην δημιουργία του pop icon που είναι σήμερα η Φρίντα Κάλο. Στις αρχές των 90s, στην κορύφωση της δικής της ισχύος, η τραγουδίστρια αγόρασε δύο έργα της μεξικανής ζωγράφου, εισάγοντάς την αυτομάτως στον κόσμο της ελίτ του Χόλιγουντ και της μόδας.
Δεν ήταν όμως μόνο εξωγενείς οι παράγοντες που οδήγησαν στην δημιουργία του μύθου της. Όπως αναφέρεται στο δημοσίευμα του Forbes, η ίδια είχε ξεκινήσει να χτίζει τα θεμέλια για αυτό που έγινε η εικόνα της. Όπως αναφέρεται στο Forbes: «Μέσα από 35 έργα της και προσωπικά αντικείμενα –κοσμήματα, παραδοσιακές φορεσιές Τεχουάνα (Tehuana), ακόμα και τα ορθοπεδικά της στηρίγματα– βλέπουμε μια γυναίκα που σκηνοθετούσε την εικόνα της με απόλυτη συνείδηση. Κατασκεύασε μια πολυεπίπεδη προσωπικότητα: την avant-garde διανοούμενη, την αφοσιωμένη σύζυγο, την bisexual σύντροφο, τη mestiza. Αυτή η πολυπλοκότητα είναι που επιτρέπει σήμερα σε τόσες διαφορετικές ομάδες να “διεκδικούν” ένα κομμάτι της».
Η Φρίντα ήξερε να σκηνοθετεί τον εαυτό της. Κάθε πινελιά στο πρόσωπό της, κάθε λουλούδι στα μαλλιά, κάθε επιλογή να ζωγραφίσει τον πόνο της ήταν μια πράξη «έκθεσης» που στις μέρες μας θα ονομάζαμε ριζοσπαστικό περιεχόμενο. Αυτή η ευαλωτότητα είναι που κάνει τους ανθρώπους σήμερα να την αισθάνονται τόσο οικεία.
Η επιμελήτρια Έμμα Ντέξτερ παρατηρεί τον πίνακα «The Two Fridas» (Οι δύο Φρίντες) της Φρίντα Κάλο, στην Tate Modern του Λονδίνου, το 2005. REUTERS/Toby Melville {{UK LONDON BRITAIN}}
«Είναι μία από τις πρώτες καλλιτέχνιδες που ασχολήθηκαν με πολύ δύσκολα θέματα, όπως η αποβολή ή η βία κατά των γυναικών», συνεχίζει η Ραμίρεζ. «Κανένας άλλος δεν είχε αναπαραστήσει αυτά τα θέματα πριν και εκείνη το κάνει με έναν πολύ άμεσο και ειλικρινή τρόπο. Αυτό είναι κάτι που γοήτευσε τους καλλιτέχνες, γιατί τους έδωσε την ελευθερία να είναι αυτοί που είναι και να πουν τη δική τους ιστορία — είτε επρόκειτο για καλλιτέχνες με αναπηρία, είτε για γυναίκες, είτε για LGBTQ καλλιτέχνες που έκαναν coming out. Τους έδωσε την ελευθερία να το τολμήσουν. Αυτό το ακούμε ξανά και ξανά από τους ίδιους τους δημιουργούς».
Μια ζωή γεμάτη πόνο
Υπάρχει όμως και κάτι άλλο που τροφοδοτεί τον μύθο της Φρίντα Κάλο και έχει να κάνει με τη ζωή της, μια συνεχής πάλη με τον σωματικό πόνο. Σε μικρή ηλικία πέρασε πολιομυελίτιδα, ενώ στα 18 της, ένα σοβαρό ατύχημα με λεωφορείο διέλυσε τη σπονδυλική της στήλη, τη λεκάνη και τον αυχένα της. Εξαιτίας αυτού θα χρειαζόταν να μπει στο χειρουργείο 35 φορές μέχρι τον θάνατό της σε ηλικία 47 ετών. Για ανακούφιση από τον πόνο, κατέφευγε συστηματικά στο αλκοόλ και τα ισχυρά παυσίπονα.
Σε προσωπικό επίπεδο, η σχέση της με τον Ντιέγκο Ριβέρα χαρακτηρίστηκε από διαδοχικούς γάμους, διαζύγια και αμοιβαίες απιστίες. Παρά την κυριαρχική θέση του Ριβέρα στην τέχνη του Μεξικού, η Κάλο σταδιακά απέκτησε τη δική της αυτόνομη φήμη. Παράλληλα, η ενεργή συμμετοχή της στην αριστερή πολιτική και η επαφή της με τον Λέον Τρότσκι αποτέλεσαν βασικά στοιχεία της δημόσιας εικόνας της.
Η Ραμίρεζ επισημαίνει ότι η Κάλο διατηρεί μια μοναδική ικανότητα να προκαλεί συναισθηματικές αντιδράσεις σε διαφορετικά κοινά. Από το προσωπικό των μουσείων μέχρι τους καθημερινούς ανθρώπους στο Μεξικό, η αναφορά στο όνομά της πυροδοτεί έντονες αντιδράσεις, γεγονός που μαρτυρά μια βαθιά σύνδεση που σπάνια συναντάται σε άλλους δημιουργούς, ιδανικά συστατικά δηλαδή για να δημιουργηθεί το φαινόμενο Fridamania.
Ένας υπάλληλος του οίκου Sotheby’s κρατά την αυτοπροσωπογραφία της Φρίντα Κάλο, με τίτλο «Diego y yo» (Ο Ντιέγκο και εγώ), του 1949, το 2021. Το έργο εκτιμάται ότι ξεπερνά τα 30 εκατομμύρια δολάρια. EPA/JASON SZENES
Η έκθεση «Frida: The Making of an Icon», μετά την παρουσίασή της στο Χιούστον, θα ταξιδέψει στην Tate Modern του Λονδίνου.
