Το ιστορικό ταξίδι του αμερικανού αντιπροέδρου Τζέι Ντι Βανς στην Αρμενία αποτελεί το πρώτο εν ενεργεία προέδρου ή αντιπροέδρου των ΗΠΑ στη χώρα και σηματοδοτεί γεωπολιτικό σχεδιασμό για ταυτόχρονη περικύκλωση του Ιράν και προώθηση στον νότιο Καύκασο, που θεωρείται ως το μαλακό υπογάστριο της Ρωσίας. Ο Βανς, ο οποίος επισκέφθηκε εν συνεχεία την Τρίτη το Αζερμπαϊτζάν, προσέφερε συμφωνίες εμπορίου, ενέργειας και ασφάλειας, οι οποίες θα μπορούσαν να απομακρύνουν την Αρμενία από τη διττή επιρροή Ρωσίας και Ιράν.

Από το ταξίδι εξαιρέθηκε η Γεωργία, η οποία επί κυβερνήσεως του κόμματος Γεωργιανό Όνειρο θεωρείται ότι έχει επανέλθει στη ρωσική σφαίρα επιρροής, κατά ένα ενδιαφέρον «ροκέ» με τη γειτονική Αρμενία, η οποία ακολούθησε την αντίστροφη πορεία από τον ρωσικό έλεγχο προς τη φιλοδυτική προοπτική. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 2008 ο τότε αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Ντικ Τσέινι είχε επισκεφθεί Αζερμπαϊτζάν και Γεωργία, ενώ τώρα επελέγη ως περισσότερο φιλική προς τις ΗΠΑ η Αρμενία, καταδεικνύοντας μια σημαντική ανακατάταξη στην περιοχή.

Ο «διάδρομος Τραμπ» ενώνει Τουρκία με Κασπία

Κύριος σκοπός του Βανς ήταν η προώθηση του εμπορικού δρόμου του Ζανγκεζούρ, μιας λωρίδας 43 περίπου χιλιομέτρων, η οποία πλέον έχει μετονομαστεί σε «Δρόμο Τραμπ για τη Διεθνή Ειρήνη και Ευημερία» (TRIPP: Trump Route for International Peace and Prosperity), περιλαμβάνοντας αναπτυσσόμενο σιδηροδρομικό και οδικό δίκτυο που ενώνει τον αζέρικο θύλακο του Ναχιτσεβάν, την αρμενική επαρχία του Σιουνίκ και το καθαυτό Αζερμπαϊτζάν, σε μια ιδιαιτέρως κρίσιμη γεωπολιτικώς περιοχή ακριβώς πάνω στα σύνορα με το Ιράν. Η ευρύτερη εμπορική διαδρομή, της οποίας το Ζανγκεζούρ είναι το κρισιμότερο σημείο, ενώνει την Τουρκία με την Κασπία Θάλασσα και την Κεντρική Ασία, μπαίνοντας σφήνα ανάμεσα στη Ρωσία και το Ιράν.

Υπενθυμίζεται ότι η ανάπτυξη της διαδρομής αυτής ήταν ο κύριος καρπός της συμφωνίας που επιτεύχθηκε τον περασμένο Αύγουστο στον Λευκό Οίκο ανάμεσα στον αζέρο πρόεδρο Ιλχάμ Αλίγιεφ και τον αρμένιο πρωθυπουργό Νικόλ Πασινιάν, θέτοντας τέλος σε μια διαμάχη τρεισήμισι δεκαετιών για το διαφιλονικούμενο Ναγκόρνο-Καραμπάχ.

Με την ειρήνευση στην περιοχή, η Αρμενία έχει υποχωρήσει ως προς τις πάγιες εθνικές θέσεις της, αποδεχόμενη τη συντελεσμένη εκδίωξη περίπου 120.000 Αρμένιων από το Ναγκόρνο-Καραμπάχ, και ευελπιστώντας σε αμερικανική οικονομική βοήθεια υπό μορφή επενδύσεων, στην ταχύτερη υλοποίηση των οποίων αποσκοπούσε η επίσκεψη Βανς.

Αμφισβήτηση της θεωρίας περί «σφαιρών επιρροής»

Μάλιστα, το διπλωματικό ταξίδι δείχνει, κατά πολλούς αναλυτές, ότι δεν έχει υπάρξει διαμοιρασμός της υφηλίου σε «σφαίρες επιρροής» μεταξύ ΗΠΑ, Ρωσίας και άλλων δυνάμεων, όπως είχε ίσως υποτεθεί μετά τη συνάντηση Τραμπ και Πούτιν στην Αλάσκα το περασμένο καλοκαίρι.

Οι προτεραιότητες του ταξιδιού Βανς δείχνουν, αντιθέτως, ότι η αμερικανική διπλωματία αξιοποιεί την καθήλωση της Ρωσίας στον πόλεμο στην Ουκρανία, προκειμένου να προωθηθεί δυναμικότατα σε κομβικές περιοχές της Ευρασίας, που είναι σημαντικές τόσο για τη Ρωσία, όσο και για την Κίνα και το Ιράν.

Σημειωτέον ότι η Ρωσία προσπάθησε στο τέλος του 2025 να επανέλθει ως προς την οικονομική της διείσδυση στην Αρμενία, κραδαίνοντας τον ρόλο της στη διαχείριση του αρμενικού σιδηροδρομικού δικτύου, αλλά συνάντησε τη σθεναρή άρνηση του πρωθυπουργού Πασινιάν, ο οποίος τόνισε την αποκλειστικότητα των σχέσεων με τις ΗΠΑ ως προς τον νέο «διάδρομο Τραμπ».

Στο επίκεντρο η χορήγηση πυρηνικής τεχνογνωσίας

Οι εμπορικές συμφωνίες που υπέγραψε ο Βανς στο Γερεβάν περιλαμβάνουν χορήγηση πυρηνικής τεχνογνωσίας και εξοπλισμού από τις ΗΠΑ στην Αρμενία για ειρηνική χρήση. Διακύβευμα είναι η κατασκευή πυρηνικού αντιδραστήρα σε αντικατάσταση του παλαιού ρωσικής κατασκευής πυρηνικού σταθμού παραγωγής ενέργειας. Για την εν λόγω κατασκευή, η Αρμενία είναι ανοικτή σε προτάσεις από διαφορετικές χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας, της Γαλλίας, της Κίνας και της Νότιας Κορέας, αλλά μια πρόταξη των Αμερικανών ύστερα από την επίσκεψη Βανς θα είχε οπωσδήποτε και γεωπολιτικό αντίκτυπο.

Γενικότερα, οι συμφωνίες προβλέπουν μέχρι και 5 δισ. δολάρια αμερικανικών εξαγωγών στην Αρμενία και ακόμη 4 επιπλέον δισεκατομμύρια
δολάρια σε συμβόλαια στον τομέα των καυσίμων και της συντήρησης. Ως προς τον τομέα της ασφάλειας, ανακοινώθηκε εμβάθυνση της συνεργασίας σε drones με έμφαση στην τεχνολογία αναγνώρισης.

Η παλινωδία στις διαδικτυακές αναρτήσεις

Στη λεγόμενη «διπλωματία των σόσιαλ μίντια» ο Βανς υπήρξε λιγότερο επιτυχής καθώς στην αρχή έκανε ανάρτηση που περιείχε τελετή απότισης τιμής με στεφάνους στη γενοκτονία των Αρμενίων το 1915 στη συνέχεια, όμως, η ανάρτηση διαγράφηκε. Η παλινωδία προκάλεσε την οργή της αρμένικης διασποράς, χωρίς οπωσδήποτε να ευχαριστήσει την Τουρκία, η οποία αρνείται τη διάπραξη γενοκτονίας. Σημειωτέον ότι ο Βανς, παρά την κατάθεση στεφάνων στο Μνημείο της Γενοκτονίας, δεν εισήλθε στο Μουσείο της Γενοκτονίας, ενώ ο πρωθυπουργός Πασινιάν δεν τον συνόδευσε στο εν λόγω σημείο. Το γεγονός εξελήφθη από πολλούς ως μια σιωπηρή συναίνεση της αμερικανικής και αρμενικής διπλωματίας να μην τονιστούν υπερβολικά πτυχές της Ιστορίας που είναι τραυματικές ως προς την τωρινή ειρήνευση μεταξύ Τουρκίας, Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν.

Η γεωπολιτική σημασία του Αζερμπαϊτζάν

Στο Μπακού, ο αμερικανός αντιπρόεδρος υπέγραψε συμφωνία η οποία προβλέπει αποστολή αμερικανικών πλοίων για την προστασία των χωρικών υδάτων του Αζερμπαϊτζάν. Η χώρα αποτελεί τον σταθερότερο σύμμαχο των ΗΠΑ στον Νότιο Καύκασο, ενώ ο πρόεδρος Αλίγιεφ δήλωσε ότι η συνεργασία των δύο χωρών «εισέρχεται σε μια εντελώς νέα φάση» με έμφαση στον τομέα της άμυνας και την αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης.

Η συνολική επίσκεψη Βανς είναι χαρακτηριστική της διπλωματίας Τραμπ μέσω εμπορικών συμφωνιών. Συνεχίζει μια σειρά από ενέργειες της κυβέρνησης Τραμπ, όπως την ειρηνευτική συμφωνία του Αυγούστου, αλλά και τη συνάντηση τον Νοέμβριο στον Λευκό Οίκο των ηγετών της Κεντρικής Ασίας (Καζακστάν, Ουζμπεκιστάν, Τατζικιστάν, Τουρκμενιστάν, Κιργιστάν) για μια σειρά συμφωνιών.

Στο μεταξύ οι σχέσεις μεταξύ Ρωσίας και Αζερμπαϊτζάν, αν και ιστορικώς στενές, βρίσκονται σε ιστορικό χαμηλό ύστερα από πτώση αεροσκάφους των αζερικών γραμμών τον Δεκέμβριο 2024, για την οποία κατηγορήθηκαν οι ρωσικές δυνάμεις που φέρονται να επηρέασαν την πτήση του, στην προσπάθειά τους να αποκρούσουν αντίπαλα drones στο πλαίσιο του

πολέμου με την Ουκρανία. Η ρωσική προσφορά αποζημιώσεων άργησε σχεδόν ένα έτος. Αν προστεθεί και η έντονη αμερικανική διπλωματική κινητικότητα για εξαγωγή της Ινδίας από την έντονη ενεργειακή σχέση με τη Ρωσία, τότε δημιουργείται μία συναστρία συγκυριών και εμπρόθετων δράσεων που σημαίνουν μια ανανεωμένη προσπάθεια περικύκλωσης της Ρωσίας και του Ιράν.

Οι επιπτώσεις για την Τουρκία

Ειδικά για την Τουρκία τα γεγονότα αυτά σημαίνουν εκπλήρωση του παντουρκικού οράματος, δηλαδή της αξιοποίησης στοιχείων που τονίζουν την ενότητα όλων των τουρκογενών (Turkic) εθνών, καθώς ο διάδρομος Τραμπ φέρνει μια ενοποίηση που φτάνει ως την Κεντρική Ασία, την περιοχή που θεωρείται ως κοιτίδα τους. Την ίδια περίοδο η Τουρκία αναβαθμίζει τη στρατιωτική της παρουσία στη Σομαλία με ανάπτυξη τριών τουρκικών μαχητικών F-16, ενώ ταυτοχρόνως διατηρεί στρατιωτική βάση στη χώρα και συνδράμει στην εκπαίδευση Σομαλών στρατιωτών.

Με την επέκταση της επιρροής της Τουρκίας ως τη Σομαλία εκπληρώνεται ο έτερος πόλος της τουρκικής ιδεολογίας, ο νεο-οθωμανισμός ο οποίος, κατά το πρότυπο του οθωμανικού παρελθόντος, επιθυμεί τουρκική επίδραση μέχρι και το Κέρας της Αφρικής. Στην παρούσα συγκυρία, η Τουρκία βλέπει, λοιπόν, να ευοδώνονται στοιχεία τόσο του παντουρκικού όσο και του νεο-οθωμανικού ιδεολογικού της προγράμματος.

Το τίμημα είναι ενδεχόμενες περιπλοκές στη σχέση της Τουρκίας με το Ισραήλ: ενώ ως προς το μέρος του Νότιου Καυκάσου, Τουρκία και Ισραήλ συμπίπτουν στις φιλικές σχέσεις με το Αζερμπαϊτζάν, οι οποίες είναι κρίσιμες εν μέσω πιθανής πολεμικής αναμέτρησης στο γειτονικό Ιράν, αντιθέτως στο Κέρας της Αφρικής, το Ισραήλ δραστηριοποιείται στην αποσχισθείσα Σομαλιλάνδη, την οποία πρόσφατα αναγνώρισε, με αποτέλεσμα μια διάσταση με την Τουρκία.