«Στη Μεγαλόπολη, εντοπίσαμε τα αρχαιότερα ξύλινα εργαλεία στον κόσμο!». Τα μάτια της Κατερίνας Χαρβάτη αστράφτουν πάντα όταν μιλά για τη δουλειά της. Στην τελευταία μας συνάντηση όμως -κατά τη διάρκεια σύντομης παραμονής της στην Αθήνα- η λάμψη των ματιών της ήταν μεγαλύτερη και το χαμόγελό της πλατύτερο. Αλλά η φωνή της ήταν σχεδόν ψιθυριστή: οι αυστηροί κανόνες των επιστημονικών εκδόσεων υπαγόρευαν ότι τίποτε δεν θα έπρεπε να διαρρεύσει πριν από τη δημοσίευση του σχετικού άρθρου της στο αμερικανικό επιστημονικό περιοδικό PNAS (Proccedings of the National Academy of Sciences) που έγινε μόλις τώρα.

Κατερίνα Χαρβάτη

Το άρθρο δικαιώνει πλήρως τον ενθουσιασμό της διεθνούς φήμης ελληνίδας παλαιοανθρωπολόγου, η οποία είναι διευθύντρια του Κέντρου Senckenberg για την Ανθρώπινη Εξέλιξη και το Παλαιοπεριβάλλον του Πανεπιστημίου του Τίμπινγκεν στη Γερμανία. Τα ευρήματα της Μεγαλόπολης είναι τα αρχαιότερα γνωστά στον κόσμο, και τοποθετούν τη χρήση ξύλινων εργαλείων από τον άνθρωπο 40.000 χρόνια νωρίτερα απ’ ότι νομίζαμε μέχρι τώρα! Και για να είμαστε ακριβείς, τα ευρήματα από τη θέση Μαραθούσα 1 κοντά στη Μεγαλόπολη χρονολογούνται στα 430.000 χρόνια πριν. Δηλαδή, στην «καρδιά» του Μέσου Πλειστόκαινου το οποίο διήρκησε από τις 774.000 έως τις 129.000 χρόνια πριν.

«Ομιλούντα» ευρήματα

Ποια είναι όμως αυτά τα ευρήματα; «Πρόκειται για δύο ξύλινα τέχνεργα με εμφανή τα σημάδια της ανθρώπινης παρέμβασης, αλλά και της χρήσης» μας είπε η κ. Χαρβάτη εξηγώντας ότι «το πρώτο είναι ένα κομμάτι κορμού σκλήθρου το οποίο φέρει σαφή σημάδια της επεξεργασίας που έχει υποστεί προκειμένου να λειτουργήσει ως εργαλείο, αλλά και σημάδια φθοράς από τη μετέπειτα χρήση του. Εικάζουμε ότι θα μπορούσε να έχει χρησιμοποιηθεί είτε για να διευκολύνει την αφαίρεση φλοιού δένδρων, είτε ως σκαπτικό εργαλείο. Το δεύτερο είναι ένα πολύ μικρό κομμάτι ξύλου ιτιάς, ή ίσως λεύκας, και φαίνεται πως επεξεργάστηκε έτσι ώστε να μπορεί κανείς να το κρατά στο χέρι. Πρόκειται για ένα εντελώς νέο τύπο εργαλείου που παρατηρείται για πρώτη φορά, και ως εκ τούτου δεν είναι ακόμα γνωστό ποια μπορεί να ήταν η χρήση του».

Ενα από τα δύο τέχνεργα: Κομμάτι κορμού σκλήθρου με σαφή σημάδια επεξεργασίας και χρήσης. Credit: Katerina Harvati

Πριν συνεχίσουμε, αξίζει εδώ να κάνουμε μια παύση για να αναλογιστούμε τη σημασία των δύο αυτών μικρών  κομματιών ξύλου στα οποία πιθανότατα εμείς οι κοινοί θνητοί δεν θα ρίχναμε δεύτερη ματιά. Και όμως αυτά αποκαλύπτουν πολλά σε εκείνους που μπορούν να «αφουγκραστούν τα λόγια τους». Δηλαδή, στην Κατερίνα Χαρβάτη και τους συνεργάτες της. Βλέπετε, τα μικρά αυτά τέχνεργα είναι μάρτυρες της εξέλιξης του ανθρωπίνου είδους.

Μας πληροφορούν λοιπόν ότι εκεί στην περιοχή της Μεγαλόπολης, πριν από 430.000 χρόνια, ένας πρόγονος του Homo sapiens είχε την ιδέα να κατεργαστεί το ξύλο για να εξυπηρετήσει καλύτερα τις ανάγκες του. «Το Μέσο Πλειστόκαινο είναι μια ιδιαίτερα σημαντική περίοδος για την εξέλιξη του ανθρώπου. Κατ’ αρχάς, χαρακτηρίζεται από μια άνευ προηγουμένου ποικιλία ειδών ανθρωπίνων (hominin species)» μας είπε η κ. Χαρβάτη και προσέθεσε: «Επιπροσθέτως, κατά την ίδια περίοδο παρατηρήθηκε αύξηση του όγκου του εγκεφάλου και ανάπτυξη σύνθετων συμπεριφορών. Τέλος, παρατηρούνται τεχνολογικές καινοτομίες. Τα πρώτα αξιόπιστα στοιχεία για τη στοχευμένη τεχνολογική χρήση ξύλου προέρχονται από αυτή την περίοδο».

Δύσκολη συμβίωση

Τα δύο τέχνεργα δεν είναι τα μόνα αξιοσημείωτα ξύλινα ευρήματα από την ανασκαφή στη Μαραθούσα 1. Εντοπίσθηκε ακόμη ένα μεγαλύτερο κομμάτι από κορμό σκλήθρου «το οποίο φέρει βαθιές αυλακώσεις» μας είπε η ελληνίδα ερευνήτρια εξηγώντας ωστόσο ότι «το είδος των αυλακώσεων δε συνάδει με ανθρώπινη επεξεργασία. Εικάζουμε ότι αυτές έγιναν από κάποιο μεγάλο σαρκοφάγο ζώο, ίσως μια αρκούδα». Με άλλα λόγια, το τρίτο αυτό εύρημα «πληροφόρησε» την Κατερίνα Χαρβάτη ότι όποιος και αν ήταν αυτός ο πρόγονος του ανθρώπου που έζησε στην περιοχή πριν από 430.000 χρόνια θα έπρεπε να συμπορευτεί με μεγάλα σαρκοφάγα ζώα και «πιθανότατα υπήρχε μεγάλος ανταγωνισμός μεταξύ τους».

Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι τα τρία παραπάνω ευρήματα που περιγράφονται στο άρθρο της ερευνητικής ομάδας δεν ήταν τα μόνα ξύλινα ευρήματα που συλλέχθηκαν από την ανασκαφή. «Συνολικά υπήρξαν 144 ξύλινα στοιχεία από τις ανασκαφικές περιόδους 2015-2019. Από την εξέταση αυτών στο εργαστήριο εντοπίσθηκαν τα δύο τέχνεργα που περιγράφουμε» μας είπε η κ. Χαρβάτη.

Από την ανασκαφή στο εργαστήριο

Προκειμένου να διερευνηθεί το σύνολο των ξύλινων ευρημάτων από την ανασκαφή της Μαραθούσας 1 για την ύπαρξη ξύλινων τεχνέργων, η κ. Χαρβάτη  και η ομάδα της συνεργάστηκαν με την ειδικό στην μελέτη και ανάλυση του ξύλου Δρα. Ανεμικε Μιλκς (Annemieke Milks) από το Πανεπιστήμιο του Ρέντιγκ.

Η ενδελεχής ανάλυση των ευρημάτων – στην οποία μεταξύ άλλων περιλαμβάνονταν και τομογραφίες σε αξονικό τομογράφο υψηλής ανάλυσης – δικαίωσε την ελληνίδα παλαιοανθρωπολόγο. «Το ζητούμενο ήταν να ερευνηθεί αν κάποια από τα ξύλινα ευρήματα είχαν υποστεί επεξεργασία και είχαν χρησιμοποιηθεί ως εργαλεία από τον άνθρωπο. Ετσι, έγινε αναλυτική μικροσκοπική εξέταση προκειμένου να εντοπιστούν ίχνη κοπής ή χρήσης σε όλα τα 144 δείγματα. Ο τομογράφος έδειξε οτι στο ένα δείγμα (ID 13) το ξύλο είχε αφαιρεθεί και από τις δύο πλευρές στην μια του άκρη, δημιουργώντας μια αιχμηρή μορφή, που δεν θα μπορούσε να έχει προκύψει από κάποια φυσική διαδικασία, αλλά ήταν αποτέλεσμα ανθρώπινης επεξεργασίας. Αλλες ενδείξεις ανθρώπινης επέμβασης ήταν τα σημάδια κοπής και στα δύο αντικείμενα»

Διαφορετικές όψεις του τέχνεργου από ξύλο ιτιάς ή λεύκας. Credit: Katerina Harvati

Με δεδομένο ότι το ξύλο είναι παροιμιωδώς δύσκολο να συντηρηθεί στο πέρασμα του χρόνου –γι΄ αυτό και τα λίθινα ή οστέινα παλαιολιθικά τέχνεργα είναι πολύ περισσότερα σε σχέση με τα ξύλινα- θα έλεγε κανείς ότι στην λοταρία της παλαιοανθρωπολογίας η Κατερίνα Χαρβάτη κέρδισε τον πρώτο λαχνό! Ωστόσο, αυτό θα ήταν μια κατάφωρη αδικία για την ελληνίδα επιστήμονα και την ομάδα της, στην οποία περιλαμβάνονται επίσης ερευνητές από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, το Υπουργείο Πολιτισμού και την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα. Μακράν του να είναι τυχαία, τα ευρήματα ήρθαν στο φως έπειτα από πολυετή συστηματική εργασία, τόσο στις θέσεις ανασκαφής όσο και στο εργαστήριο. Γι’ αυτό αξίζει να πιάσουμε από την αρχή το νήμα της ερευνητικής δραστηριότητας της κ. Χαρβάτη και των συνεργατών της στην περιοχή της Μεγαλόπολης.

Πολυετής και συστηματική μελέτη

Στο πεδίο της παλαιοανθρωπολογίας υπάρχουν μια σειρά από ερωτήματα τα οποία χρήζουν απαντήσεων. Μεταξύ αυτών και το πότε και από ποια είδη ανθρωπίνων εποικίσθηκε η Ευρώπη καθώς και το αν τα Βαλκάνια λειτούργησαν ως καταφύγια των ανθρώπινων πληθυσμών κατά τη διάρκεια των παγετωδών περιόδων. «Το μέσο Πλειστόκαινο χαρακτηρίστηκε από σκληρές παγετώδεις περιόδους, κατά τη διάρκεια των οποίων οι βορειότερες περιοχές της Ευρασίας ήταν καλυμμένες από πάγο και οι συνθήκες δεν ευνοούσαν την επιβίωση. Θεωρείται ότι η βαλκανική χερσόνησος υπήρξε καταφύγιο των πρώιμων ειδών ανθρώπων, ωστόσο δεν είχαμε σαφείς αποδείξεις για αυτό» μας είπε η κ. Χαρβάτη η οποία θέλησε να διερευνήσει επί ελληνικού εδάφους τα παραπάνω ερωτήματα.

Η κ.Χαρβάτη στην ανασκαφή.

Το πρόβλημα όμως είναι ότι οι αποδείξεις του είδους που αναζητά η κ. Χαρβάτη δεν είναι υπέργειες!  Οσο πιο πίσω πάει κανείς στον γεωλογικό χρόνο, τόσο πιο βαθιά θα πρέπει να σκάψει αναζητώντας στοιχεία. Εξ ου και  επιλογή των λιγνιτορυχείων στη Μεγαλόπολη, όπου ήδη «η εξορυκτική διαδικασία είχε φέρει στο φως διαφορετικά γεωλογικά στρώματα» μας είπε η κ. Χαρβάτη η οποία από το 2013 πραγματοποίησε ανασκαφές στη Μαραθούσα 1 αλλά και σε άλλες γειτονικές θέσεις σε συνεργασία με την Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας και Σπηλαιολογίας του Υπουργείου Πολιτισμού και άλλους συνεργάτες από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι η θέση Μαραθούσα 1 εντοπίστηκε από την ομάδα σε παλιά τομή του λιγνιτορυχείου της Μεγαλόπολης, σε βάθος περίπου 30 μέτρων κάτω από την αρχική επιφάνεια της γης!

Πλήρης εικόνα

Όπως προδίδει πληθώρα επιστημονικών δημοσιεύσεων της τελευταίας δεκαετίας η ομάδα της κ. Χαρβάτη κατάφερε με συστηματική και διεξοδική εργασία να ανασυνθέσει τις συνθήκες-κλιματικές και οικολογικές- που επικρατούσαν στην ευρύτερη περιοχή της Μεγαλόπολης κατά το Μέσο Πλειστόκαινο. Κομβικής σημασίας υπήρξε η χρονολόγηση των διαφορετικών γεωλογικών στρωμάτων στη θέση Μαραθούσα 1, πράγμα που επέτρεψε στους ερευνητές να τοποθετούν χρονικά τα τέχνεργα που ανέκυπταν από τις ανασκαφές.

Η σκαπάνη έφερε στο φως περισσότερα από 2000 λίθινα και οστέινα εργαλεία αλλά και απολιθώματα μικρών και μεγάλων θηλαστικών, πτηνών, αμφιβίων και ψαριών. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην περιοχή εντοπίσθηκαν τα απολιθώματα τουλάχιστον δύο ελεφάντων του εξαφανισμένου σήμερα είδους Paleolodoxon antiquus. Τέλος, εντοπίσθηκαν φυτικά και άλλα οργανικά υπολείμματα –όπως πχ σπόροι, γύρη και ξύλο διαφόρων ειδών- συμπληρώνοντας το παζλ της ζωής στην περιοχή πριν από 430.000 χρόνια, δηλαδή στο αποκορύφωμα παγετώδους περιόδου.

Kαλλιτεχνική απεικόνιση γυναίκας του μέσου Πλειστόκαινου ενώ σκαλίζει κλαρί δένδρου. Credit: Katerina Harvati

Το σύνολο των ευρημάτων αναπαρίσταται στην κεντρική εικόνα αυτού του άρθρου –ευγενική παραχώρηση της κ. Χαρβάτη την οποία και ευχαριστούμε θερμά-. Όπως μπορεί κανείς να δει επρόκειτο για «ένα λιμναίο ή αν προτιμάτε παραλίμνιο οικοσύστημα το οποίο ικανοποιούσε την βασική ανάγκη των ζωντανών οργανισμών για νερό. Παράλληλα εξασφάλιζε και τροφή για τα σαρκοφάγα καθώς εδώ συνέρρεαν όλα τα ζώα, ενώ το εύφορο έδαφος γύρω από τη λίμνη ευνοούσε την ανάπτυξη ποικίλων ειδών φυτών».

Η Μεγαλόπολη ως κιβωτός!

Η ανασύνθεση του περιβάλλοντος και των εποίκων του στην Μεγαλόπολη του Μέσου Πλειστόκαινου όχι μόνο επιβεβαιώνει την άποψη ότι η Βαλκανική γενικότερα και η Ελλάδα ειδικότερα λειτούργησαν ως καταφύγια ζωικών και φυτικών ειδών κατά τη διάρκεια των παγετωδών περιόδων. Καθιστά την εικόνα των περιόδων αυτών που προσπαθούν να συνθέσουν οι παλαιοανθρωπολόγοι πολύ ευκρινέστερη. «Φαίνεται ότι υπήρξαν και «καταφύγια μέσα στα καταφύγια». Δηλαδή περιοχές με θερμοκρασίες χαμηλές μεν αλλά ανεκτές, μόνιμη παρουσία νερού και βλάστηση ικανή να υποστηρίξει την διαβίωση» μας είπε η κ. Χαρβάτη και προσέθεσε: «Αυτές λειτούργησαν ως μικρές κιβωτοί όπου ζώα, φυτά και ανθρώπινες ομάδες μπόρεσαν να επιβιώσουν και στη συνέχεια, όταν οι συνθήκες έγιναν ευνοϊκότερες, να εξαπλωθούν βορειότερα και να εποικίσουν το σύνολο της ευρωπαϊκής ηπείρου».

Με άλλα λόγια, το λεκανοπέδιο της Μεγαλόπολης, και πιθανότατα άλλες περιοχές που μένει να ανακαλυφθούν, διαφύλαξαν τη ζωή στην Ευρώπη όταν οι επικρατούσες συνθήκες ήταν περισσότερο από αντίξοες. Αυτό είναι το συμπέρασμα που προκύπτει (και) από τα δυο μικρά ξύλινα εργαλεία –τα οποία υπογραμμίζουν την προσαρμοστικότητα και ευρηματικότητα των παλαιολιθικών ανθρώπων που έζησαν στην περιοχή-.  Το ποιος ήταν αυτός ο άνθρωπος είναι σίγουρο ότι απασχολεί την κ. Χαρβάτη οι έρευνες της οποίας στην Ελλάδα συνεχίζονται χάρη στην τρίτη κατά σειρά χρηματοδότηση από τα ιδιαιτέρως ανταγωνιστικά προγράμματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας (ERC), καθώς επίσης και με χρηματοδότηση από το Γερμανικό Ίδρυμα Ερευνών. Εξυπακούεται ότι θα είμαστε συντονισμένοι…