Η μητρότητα, απογυμνωμένη από την εξιδανίκευση και τις στερεοτυπικές αφηγήσεις, βρίσκεται στον πυρήνα της νέας προσωπικής έκθεσης της Έλεσσας Αντύπα με τίτλο «Χείμαρροι ζωής» στην Αίθουσα Τέχνης Αθηνών (έως τις 17/1).
Η γέννηση της κόρης της, καθώς και η σωματική και ψυχική δοκιμασία που ακολούθησε αποτέλεσαν την αφετηρία για μία αυτοβιογραφική καταγραφή της μητρότητας, της περιόδου της λοχείας. της συγχώνευσης μητέρας και βρέφους, αλλά και της σταδιακή επιστροφής στον κόσμο, στη φύση, στον αρχέγονο κύκλο της ζωής.
Η Ελέσσα Αντύπα μιλά στο ΒΗΜΑ για τη ζωγραφική ως αναγκαιότητα, για τη μητρότητα ως πεδίο αντιφάσεων, συγκρούσεων και (απώλειας) ελέγχου, αλλά και για τη σύγχρονη γυναικεία ταυτότητα που καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα σε πολλαπλούς, συχνά ασύμβατους ρόλους.
Η προσωπική σας εμπειρία και το εν εξελίξει βίωμα της μητρότητας έδωσε το έναυσμα για τη δεύτερη ατομική σας έκθεση. Θα λέγατε ότι «αυτοβιογραφείστε» σε αυτά τα έργα;
Το βίωμα της μητρότητας ήταν μία ισχυρά φορτισμένη εμπειρία για εμένα και η ανάγκη για την μετουσίωση της ήταν επιτακτική. Τρεις μήνες μετά την γέννηση της κόρης μου, έπρεπε να μπω στο ατελιέ για να καταφέρω να καταγράψω όλη αυτήν τεράστια συναισθηματική ένταση. Με ενδιέφερε να αποτυπώσω την μητρότητα όπως αληθινά τη βίωσα, με την απέραντη ευτυχία της και την ταυτόχρονα σκληρή απελπισία της.
Τα έργα είναι λοιπόν αυτοβιογραφικά και συμπυκνώνουν την βαθιά αντιφατικότητα της εμπειρίας αυτής: η τρυφερή προσφορά του θηλασμού συνυπάρχει με την εξάντληση και την απώλεια ελέγχου του σώματος, οι αιώνιες, άγρυπνες νύχτες αγκαλιά με ένα αίσθημα ανεπάρκειας, τα κλάματα με ενοχή, η πλήρης και απόλυτη ταύτιση και αγάπη με φόβο. Έτσι κάθε επόμενο πρωινό στο ατελιέ, όλα αυτά τα βιώματα μεταφράζονταν σε χρώματα και ύλη, σε ζωγραφική πράξη.
«Όλοι κινούμαστε γύρω από τα ίδια ερωτήματα, ανάγκες, φόβους και επιθυμίες. Η μητρότητα λειτουργεί σαν ένας ιδιαίτερα συμπυκνωμένος τόπος όπου όλα αυτά συνυπάρχουν».
Με αυτόν τον τρόπο, η πρώτη περίοδος της δουλειάς μου αφορά έργα πιο εσωστρεφή, πιο κοντά στην λοχεία περίοδο, στην απόλυτη συγχώνευση της μητέρας και του βρέφους, όπου όλες μου οι ζωτικές λειτουργίες βρίσκονταν σε υπερδιέγερση για να εξασφαλίσουν την ζωή στο νεογνό μου.
Μετά το πρώτο έτος, βγήκα έξω από τους τέσσερις τοίχους και θέλησα να δουλέψω έξω, στην φύση, στην πρώτη μητέρα. Σε ένα από τα έργα αυτής της περιόδου, ο ύπνος της κόρης μου και ο δικός μου εμφανίζονται μέσα σε ένα πυκνό πεδίο λουλουδιών, ως μια αναγκαία παύση μέσα στην ένταση της λοχείας. Η ένωση με την φύση ξεκινά από μία αρχέγονη ανθρώπινη ανάγκη αφού σε αυτήν γεννιόμαστε και σε αυτήν επιστρέφουμε.
Χείμαρρος, 2025, λάδι σε καμβά, 180 x 69 εκ.
Παρότι η αφετηρία είναι ένα έντονα προσωπικό βίωμα, τα έργα μοιάζουν να διεκδικούν μια καθολικότητα. Πότε αισθάνεστε ότι ένα προσωπικό θέμα παύει να σας «ανήκει» και μπορεί να μετασχηματιστεί σε εικαστικό αφήγημα που αφορά και τον άλλον;
Από την στιγμή που ένα έργο γεννιέται και εκτίθεται, εκτελεί τον φυσικό σκοπό του, να απευθυνθεί στο τρίτο βλέμμα. Η καθολικότητα είναι εγγενής στην ζωγραφική πράξη. Λειτουργεί σαν μετουσίωση -αυτόματα παύει να είναι προσωπικό βίωμα και γίνεται σχέση. Και ταυτόχρονα, δεν πιστεύω πως υπάρχουν αμιγώς προσωπικά θέματα. Όλοι κινούμαστε γύρω από τα ίδια ερωτήματα, ανάγκες, φόβους και επιθυμίες. Η μητρότητα λειτουργεί σαν ένας ιδιαίτερα συμπυκνωμένος τόπος όπου όλα αυτά συνυπάρχουν.
Ο τίτλος «Χείμαρροι ζωής» αξιοποιεί τη μεταφορά του νερού – η ζωή μας ως εμβρύων ξεκινά στο νερό, η χημική μας σύσταση περιλαμβάνει το νερό. Αυτή λοιπόν η ροή του χειμάρρου μας οδηγεί στην αφετηρία, στο αρχέγονο;
To έναυσμα της έκθεσης ήταν η γέννηση της κόρης μου. Το νερό λοιπόν ζωγραφίστηκε συμβολικά, όπως πολύ εύστοχα παρατηρήσατε. Ένα από τα μεγαλύτερα έργα της έκθεσης είναι ένα ποτάμι. Το έργο ξεκίνησε μετά από την κατάβαση μου στον Λούσιο ποταμό της Δημητσάνας. Εκεί, αντικρίζοντας τα ορμητικά νερά της Ελλάδας, ήρθε στο νου μου ο τοκετός. Είδα τα νερά σαν το αμνιακό υγρό και το ξέσπασμα τους σαν την γέννα.
«Συχνά μιλάμε για την μητρότητα με όρους ρόλου και λιγότερο ως σωματική και φυσική εμπειρία».
Ζωγραφίζοντας το έργο για έναν ολόκληρο χρόνο, μετά από πολλές επισκέψεις στην Αρκαδία, ένιωσα και κάτι ακόμα. Το σκοτεινό κομμάτι στο πάνω μέρος του έργου θα μπορούσε να συμβολίζει και το ασυνείδητο, και η ροή του νερού όταν το σώμα παραδίδεται σε μία δύναμη μεγαλύτερη από την βούληση και τα συναισθήματα πια ξεχειλίζουν. Η ζωγραφική διαδικασία ήταν εξαντλητική και επαναληπτική, όπως και η ίδια η εμπειρία που πραγματεύεται: στρώσεις που χτίζονταν και ξανασβήνονταν, μια επιφάνεια που απαιτούσε πύκνωση για να ολοκληρωθεί.
Η γέννηση ενός παιδιού εγείρει υπαρξιακά ερωτήματα σχετικά με τον κύκλο της ζωής, τον θάνατο, το αρχέγονο, την πορεία μας. Δεν είναι τυχαίος ο τρόπος που η Θεοτόκος ζωγραφίζεται στην γέννηση του Υιού της. Γνωρίζει τα μελλούμενα. Φυσικά, για ένα έργο υπάρχουν τόσες ερμηνείες όσες και οι θεατές που το βλέπουν. Εγώ απλώς παραθέτω τι αισθανόμουν, όσο ζωγράφιζα.
Στην όχθη, 2024-2025, λάδι σε καμβά, 220 x 93,5
Ποιες ήταν οι βασικές σας επιρροές σε αυτή τη σειρά των έργων;
Μελέτησα αρκετά τον τρόπο που απεικονίστηκε η μητρότητα στην ζωγραφική. Είδα ότι η πλειονότητα είχε δώσει έμφαση στην τρυφερή και όμορφη πλευρά. Παραδείγματος χάριν τα έργα του Γεώργιου Ιακωβίδη ή της Mary Cassat απεικονίζουν με τρομερή δύναμη την απέραντη ομορφιά της μητρότητας και της οικογενειακής θαλπωρής. Εγώ, θέλησα να ζωγραφίσω το δίπολο της, αληθινά όπως το ένιωσα. Μια μάνα μπορεί να νιώθει παντοδύναμη και ισοπεδωτικά αδύναμη ταυτόχρονα. Δάσκαλοι μου στην διαδρομή ήταν η Käthe Kollwitz, η Colleen Barry, ο Egon Schiele, οι συγκλονιστικές Παναγίες της βυζαντινής τέχνης, η πνευματικότητα των δασκάλων της πρώιμης Αναγέννησης, ο Duccio, ο Pierro della Francesca, ο Fra Angelico.
Η μητρότητα είναι κεντρική στις σπουδές ψυχολογίας. Το ακαδημαϊκό σας υπόβαθρο διαμόρφωσε την εικαστική σας γλώσσα;
Δεν θα έλεγα ότι το ακαδημαϊκό μου υπόβαθρο διαμόρφωσε άμεσα την εικαστική μου γλώσσα. Η φυσική μου τάση είναι μία ανάγκη κατανόησης του ανθρώπινου ψυχισμού, του δικού μου ψυχισμού,των δυνάμεων που δρουν βαθειά στο ασυνείδητο. Αυτή μου η ανάγκη με οδήγησε στις σπουδές στην ψυχολογία και αυτή μου η ανάγκη στην ζωγραφική του ανθρώπου. Όλη η τωρινή έκθεση είναι αυτοπροσωπογραφίες. Αυτή η προσπάθεια προδίδει την ψυχογραφική μου διάθεση, την ανάγκη κατανόησης και ανακάλυψης ενός βαθύτερου εσωτερικού κόσμου και εν συνεχεία το μοίρασμά του προς τα έξω.
«Η μητρότητα από μόνη της είναι πλήρως απασχολούμενη εργασία, θεωρείται αυτονόητη και είναι συχνά αόρατη».
Στους πίνακες της έκθεσης η μητρότητα εντάσσεται οργανικά μέσα στον κύκλο της φύσης, απαλλαγμένη από το βάρος το προσδοκιών ή την «αγιοποίηση» και εξιδανίκευσή της. Όπως συμβαίνει και με άλλες πτυχές της ζωής μας, θεωρείτε ότι και σε ό,τι αφορά τη μητρότητα οι σύγχρονες κοινωνίες παραβλέπουν αυτόν τον ουσιώδη δεσμό της με τη φύση;
Η μητρότητα δεν είναι εξιδανικευμένη εμπειρία· είναι μια σωματική δοκιμασία που αφήνει ίχνη, και πιστεύω ότι η τέχνη οφείλει να τα δείχνει, όχι να τα καλύπτει. Νομίζω ότι συχνά μιλάμε για την μητρότητα με όρους ρόλου και λιγότερο ως σωματική και φυσική εμπειρία. Ίσως ναι, οι σύγχρονες κοινωνίες την πλαισιώνουν περισσότερο από αφηγήσεις παρά από εμπειρίες του σώματος. Προσωπικά προσπαθώ να εμφανιστεί στα έργα μου όπως κάθε φυσική διαδικασία: αμφίσημη, απαιτητική, δύσκολη και ζωογόνα ταυτόχρονα. Φυσικά η απεικόνιση της πιο απαιτητικής πλευρας δεν μπορεί να μειώσει το μεταφυσικό, υπέργειο βίωμα και την ιερότητα του. Η μητρότητα είναι μεγαλειώδης ακριβώς γιατί έχει και αυτήν την σύγκρουση μέσα της.
Νανούρισμα, 2024, λάδι σε ξύλο, 100 x 45
Αντλώντας και από τη δική σας εμπειρία, πώς θα περιγράφατε τη σχέση μιας σύγχρονης γυναίκας με την μητρότητα;
Τρομερά απαιτητική καθώς η γυναίκα καλείται να εκτελέσει πολλαπλούς ρόλους. Οι υπερβολικά υψηλές προσδοκίες που έχουν τεθεί από την κοινωνία αλλά και τον ίδιο τον εαυτό της, τα στερεοτυπικά κατάλοιπα, η επαναδιαπραγμάτευση της ταυτότητας και του σώματος καθιστούν την εμπειρία ακόμα πιο δύσκολη. Η μητρότητα από μόνη της είναι πλήρως απασχολούμενη εργασία, θεωρείται αυτονόητη και είναι συχνά αόρατη. Η πολυδιάστατη φύση μας, απαιτεί στην αρχή να διχοτομηθούμε. Η σύμπτυξη της νέας ταυτότητας θα έρθει με πολύ κόπο και η ισορροπία θα επιτευχθεί, αλλά χρειάζεται χρόνος.
Προσωπικά, η συνθήκη της μητρότητας με έφερε πιο κοντά στον πυρήνα της δουλειάς μου και υπήρξε ένα πεδίο αυξημένης ευθύνης απέναντι στο έργο μου. Η ζωγραφική απαιτεί πλήρη παρουσία και αυτοπειθαρχία για να ευοδώσει και η ίδια η διαδικασία θα αποκαλύψει που μπορεί να με οδηγήσει.
