Στο Κόπερ του Καποδίστρια με το φάντασμα του Πάουντ

Το Κόπερ είναι μια παραθαλάσσια πόλη της Σλοβενίας 28.000 κατοίκων που απέχει πέντε μόλις χιλιόμετρα από τα σύνορα με την Ιταλία.

Το Κόπερ είναι μια παραθαλάσσια πόλη της Σλοβενίας 28.000 κατοίκων που απέχει πέντε μόλις χιλιόμετρα από τα σύνορα με την Ιταλία. Κατά την αρχαιότητα ονομαζόταν Αιγίς και στους ρωμαϊκούς χρόνους Capris (εξ ου και Κόπερ). Αργότερα μετονομάστηκε Ιουστινιανούπολη προς τιμήν του βυζαντινού αυτοκράτορα Ιουστινιανού ΙΙ του Ρινότμητου. Στην περίοδο της Αναγέννησης και της Μεταρρύθμισης, όταν τελούσε υπό την κυριαρχία της Βενετίας, την αποκαλούσαν Capodistria, όνομα που διατηρεί και σήμερα μαζί με το σλοβενικό Κόπερ. Οι κάτοικοι είναι δίγλωσσοι και οι πινακίδες των δρόμων στα σλοβενικά και στα ιταλικά.
Βρέθηκα πριν από μέρες στο Κόπερ, όχι για να κάνω τουρισμό μέσα στην ιστορία αλλά για να δω το άγαλμα του πρώτου κυβερνήτη του νεοελληνικού κράτους στην πλατεία Ιωάννου Καποδίστρια, οι πρόγονοι του οποίου κατάγονταν από εδώ. Το Κόπερ έχει αδελφοποιηθεί με την Κέρκυρα, όπου γεννήθηκε ο Καποδίστριας. Σε αυτή την πόλη όμως γεννήθηκε και η γιαγιά του Πολ Βαλερί, όπως με πληροφόρησε ο φίλος ποιητής Μπόρις Νόβακ που μετέφρασε το Παραθαλάσσιο νεκροταφείο το 1992.
Αυτό το τελευταίο δεν ήταν η μόνη έκπληξη. Δίπλα ακριβώς στην κεντρική πλατεία του Κόπερ, την πλατεία Τίτο – η πλατεία Ιωάννου Καποδίστρια δεν είναι η κεντρική -, βρίσκεται η Δημόσια Βιβλιοθήκη της πόλης που στεγάζεται σε ένα θαυμάσιο τριώροφο οίκημα. Μπήκα από περιέργεια και στο ισόγειο βρέθηκα μπροστά στην έκθεση βιβλίων κάποιου Andrea Divo, όπως έλεγε η σχετική αφίσα. Επρόκειτο για τον Andreas Divus, στον οποίον αναφέρεται ο Εζρα Πάουντ στο πρώτο από τα Cantos του που μετέφρασε ο Σεφέρης, καθώς και άλλοι αργότερα.
Ο ποιητής και ο Divus


Το πασίγνωστο ποίημα συνιστά κατά το μεγαλύτερο μέρος του παράφραση μέρους της ραψωδίας λ της Οδύσσειας. Γνωστό, λίγο-πολύ, είναι και το ιστορικό της «γέννησής» του: ο Πάουντ ανακάλυψε μια μετάφραση της Οδύσσειας του 1538 στα λατινικά από τον λόγιο της Αναγέννησης Andreas Divus σε κάποιο παρισινό παλαιοβιβλιοπωλείο και την αγόρασε σε μάλλον υψηλή τιμή για τα οικονομικά του. Υπήρχε επίσης διαθέσιμη και μετάφραση της Ιλιάδας, αλλά, όπως λέει σε ένα από τα δοκίμιά του για τις ομηρικές μεταφράσεις δημοσιευμένα το 1918 και το 1919 στο περιοδικό «The Egoist», δεν του «περίσσευαν» τα τέσσερα φράγκα που χρειαζόταν για να αγοράσει και την Ιλιάδα. Οπως το συνήθιζε, ο Πάουντ προκάλεσε έναν μικρό πονοκέφαλο στους μελλοντικούς ερευνητές: Πότε αγόρασε το βιβλίο; Ο ίδιος δίνει τρεις πιθανές χρονολογίες: 1906, 1908, 1910. Αναρωτιέται κανείς: Μα αυτό έχει τόση σημασία, όταν ο ποιητής δεν λέει τίποτε για την Officina Christiani Wecheli, τον εκδοτικό οίκο του τυπογράφου Κρίστιαν Βέχελ, όπως και για τον ίδιο τον Divus, που του ζητεί να «μείνει ήσυχος», τουτέστιν να αναπαυθεί εν ειρήνη;

«Μείνε ήσυχος, Divus. Θέλω να πω τον Αντρέα Ντίβους, / In officina Wecheli, 1538, έξω από τον Ομηρο»
λέει στο τέλος περίπου του Canto Ι.
Ερμηνείες και εικασίες


Ποιος ήταν ο Divus και γιατί να «μείνει ήσυχοs»; Ακόμη και σήμερα σχεδόν οι περισσότεροι «παουντολόγοι», ενώ έχουν προβεί σε πλήθος ερμηνείες και εικασίες γι’ αυτό το Canto, δεν αναφέρονται στο γεγονός ότι το αντίτυπο που αγόρασε ο νεαρός τότε ποιητής δεν προερχόταν από την πρώτη έκδοση, μολονότι ο Πάουντ φρόντισε να διατυπώσει την υποψία ότι η έκδοση εκείνη ίσως και να ήταν πειρατική, χωρίς φυσικά να γνωρίζει ότι η πρώτη έκδοση, που είχα την τύχη να δω στο Κόπερ, προηγήθηκε κατά έναν χρόνο (το 1537), στη Βενετία. Τότε όμως δεν ήταν γνωστό πως ο Divus καταγόταν από το Κόπερ (Καποντίστρια).
Και στις δύο εκδόσεις περιλαμβάνονται Ομηρικοί Υμνοι μεταφρασμένοι από τον Γεώργιο Δαρτόνα τον Κρήτα (Georgius Dartona Cretense) και μια μετάφραση της Βατραχομυομαχίας από τον Αλδο Μανούτιο. Μεταφέρω εδώ τα βιβλιολογικά στοιχεία – και όχι για σχολαστικούς λόγους: Homeri Odyssea, Andrea Divo Iustinopolitano interprete, ad verbum translata. Eiusdem Batrachomyomachia, id est, Ranarum et murium pugna, Aldo Manutio Romano interprete. Eiusdem Hymni deorum 32. Georgio Dartona Cretense interprete. Venetiis: [Giacomo Pocatela!], 1537 (Venetiis: apud d. Iacob a’ Burgofrancho, 1537 mense Martio).
Στη βιβλιοθήκη του Κόπερ υπάρχουν οι πρώτες εκδόσεις μεταφράσεων και άλλων αρχαίων συγγραφέων από τον Divus: δύο βιβλία με τις Kωμωδίες του Αριστοφάνη και ένα με τα Ειδύλλια του Θεοκρίτου.
Σήμερα γνωρίζουμε πως ο Divus γεννήθηκε στο Κόπερ το 1490, αλλά παραμένει άγνωστο αν ήταν Ιταλός, Σλοβένος ή άλλης εθνικότητας. Αγνωστο παραμένει και το πότε πέθανε – οι περισσότεροι μελετητές εικάζουν μετά το 1548.
Ποιος ο λόγος να κάνει κανείς τον ντετέκτιβ, ειδικά όσον αφορά τον Πάουντ και το Canto Ι; Δύσκολο όμως ν’ αντισταθείς στον πειρασμό, αφού είχε φροντίσει γι’ αυτό ο ίδιος ο ποιητής: το Canto I άλλαξε μορφή πολλές φορές ώσπου να λάβει αυτή που γνωρίζουμε. Οταν πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Poetry» το 1917 δεν ήταν το πρώτο αλλά το τρίτο Canto στη σειρά και η αρχική μορφή του υπήρξε διαφορετική – περιείχε μάλιστα στίχους από τον διάλογο του Οδυσσέα με την Αντίκλεια που αργότερα ο Πάουντ αφαίρεσε.
Αυτά και πλήθος άλλα που ενδιαφέρουν πρωτίστως τους Αγγλοαμερικανούς θα τα θεωρούσε κανείς δευτερεύοντα, ειδικότερα για έναν Ελληνα, για τον οποίον όμως έχει μεγάλη σημασία το ότι η μετάφραση της Οδύσσειας στα λατινικά από τον Divus υπήρξε η πρώτη που τυπώθηκε στη Δύση. Ηταν εκείνη που σε μεγάλο βαθμό έκανε γνωστή την Οδύσσεια, απόδειξη ότι επανεκδόθηκε με μικρές ή μεγάλες αλλαγές 13 φορές. Μία από αυτές τις εκδόσεις έφτασε στα χέρια του ελισαβετιανού ποιητή Τζορτζ Τσάπμαν, ο οποίος μετέφρασε τον Ομηρο στα αγγλικά αξιοποιώντας τη μετάφραση του Divus, αφού τα ελληνικά του δεν ήταν αρκετά. Τη μετάφραση του Τσάπμαν θαύμαζε ο Τζον Κιτς και εκτιμούσε ο Πάουντ, παρά τις επί μέρους ενστάσεις του.
Τα έπη των μοντερνιστών Πάουντ και Σεφέρη


Η καταλυτική επίδραση των ομηρικών επών στους μοντερνιστές δεν έχει τονιστεί όπως θα έπρεπε στη χώρα μας – παρά τις έξοχες μεταφράσεις τόσο της Ιλιάδας όσο και της Οδύσσειας από τον Δ. Ν. Μαρωνίτη, που θα πρέπει να θεωρήσουμε και μείζονα μοντερνιστικά παραδείγματα. Ο Σεφέρης μεταφράζοντας το Canto I δεν μετέφερε αυτό που αποκαλεί «ρυθμικό παλμό» του Πάουντ. Ο παλμός στο δικό του κείμενο είναι απολύτως σεφερικός, γι’ αυτό και νομίζω πως το ποίημα (μετάφραση της παράφρασης της μετάφρασης) είναι ένα από τα ωραιότερα σεφερικά ποιήματα – κι όχι μόνο επειδή απηχήσεις ή αναλογίες με αυτό ειδικά το Canto μπορεί να βρει κανείς στο Μυθιστόρημα ή στον Βασιλιά της Ασίνης – για να περιοριστώ μόνο σε δύο παραδείγματα. Τρεις καθρέφτες για ένα είδωλο, λέω. Δεν έχει ξανασυμβεί. Εβλεπα τις μεταφράσεις του Divus κι άλλα σκεφτόμουν. Εχει άραγε για εμάς σημασία το ότι ο Πάουντ δεν εισάγει το υποκείμενο στην αρχή του Canto αλλά τρεις στίχους παρακάτω, που στα αγγλικά είναι ασυνήθιστο; Ομως ποιος είναι ο «ρυθμικός παλμός» του Πάουντ στον οποίο αναφέρεται ο Σεφέρης; Είναι ο ρυθμός του κλασικού αγγλοσαξονικού ποιήματος Ο Θαλασσοπόρος του 11ου αιώνα, που «μετέφρασε» – όχι ολόκληρο – ο Πάουντ και δημοσίευσε έξι χρόνια πριν από το Canto I.
O Divus λέει πως μετέφρασε την Οδύσσεια, όπως και την Ιλιάδα, που εκδόθηκαν την ίδια χρονιά, ad verbum (κατά λέξη), χωρίς να αποφύγει τα σφάλματα, που άλλα διορθώθηκαν και άλλα όχι στις μεταγενέστερες εκδόσεις. Οι ντετέκτιβ της φιλολογίας ανακάλυψαν πολύ αργότερα πως αρκετά από τα λάθη του ήταν επαναλήψεις των λαθών του Λεόντιου Πιλάτου, ο οποίος δύο αιώνες νωρίτερα είχε μεταφράσει Ομηρο για τον Βοκκάκιο και τον Πετράρχη. Αν κανείς καταφέρει να παραμερίσει τη σκόνη του χρόνου, αντιλαμβάνεται πολλά. Ο Πάουντ θεωρούσε τον εαυτό του σύγχρονο Οδυσσέα και μέσω ενός άλλου Οδυσσέα, του θαλασσοπόρου του ομώνυμου αγγλοσαξονικού ποιήματος, ανακάλυπτε τον ομηρικό Οδυσσέα, όπως τουλάχιστον τον φανταζόταν ο ίδιος.
Η μούσα της μετάφρασης


Η αναφορά στον Divus (σε ένα «αδελφικό φάντασμα», θα έλεγε ο Σαχτούρης) στο τέλος περίπου του Canto I έχει τον χαρακτήρα υποσημείωσης που εντάσσεται στο κυρίως κείμενο (το έκανε σε βαθμό απίστευτης κατάχρησης ο Πάουντ σε όλα σχεδόν τα κατοπινά Cantos). Για τον ίδιον όμως η σύγχρονη θάλασσα δεν είναι η ομηρική. Είναι η γλώσσα και η ιστορία της λογοτεχνίας – κι από εδώ προέρχονται όλα σχεδόν τα κατοπινά ιδεολογήματά του. Η μετάφραση έτσι γίνεται η μούσα του – γι’ αυτό και λέει «μείνε ήσυχος Divus». Διότι εγώ μέσω της μετάφρασης της μετάφρασής σου σε εγκαθιστώ στο παρόν. Η γλώσσα επομένως είναι το αίμα των νεκρών που η μετάφραση τους επαναφέρει στο παρόν, μεταμορφωμένους τώρα στην εικόνα που εμείς δημιουργούμε γι’ αυτούς μεταφράζοντάς τους. Για τούτο και το ποίημα τελειώνει με τη φράση: «Ετσι λοιπόν», που σημαίνει: Διαβάστε, αναγνώστες (σε μία από τις πρώτες εκδοχές του Canto o Πάουντ απευθύνεται ευθέως στον αναγνώστη) – κι άρα εκείνος ο αυθάδης Αμερικανός από το Αϊνταχο είπε εμμέσως αυτό που αργότερα κατέστη δόγμα: πως η μετάφραση είναι η ανώτερη μορφή της ανάγνωσης, ότι είναι δημιουργία και πως δεν υπάρχει άλλος τρόπος να ζωντανέψει η παράδοση.
Πίσω από τη βιβλιοθήκη κοιτάζω από ψηλά το λιμάνι του Κόπερ με τους γερανούς, τα εμπορικά του πλοία και τα αμέτρητα κοντέινερ στα ντοκ. Αυτή δεν είναι η ομηρική θάλασσα. Είναι η θάλασσα του 21ου αιώνα, λέω. Αλλά πάλι, ποιος 21ος αιώνας; Και τι σημαίνει «αιώνας»; Ο ιδιοφυής και ημιπαράφρων Πάουντ είχε μια διαφορετική αίσθηση του χρόνου – ήταν ποιητής. Γι’ αυτό και μετέφρασε τον Divus με βάση τον ρυθμό του Θαλασσοπόρου, έχοντας όμως κατά νου τον Δάντη. Ενας Γιάνκης που θέλησε να γίνει ο Δάντης της εποχής του. Με το πάθος αλλά και τις εμμονές, τους αρχαϊσμούς, τις ανοησίες και τους φανατισμούς του.
Το 1959 ο αναγνώστης μπορούσε να πελαγώσει πέφτοντας στην ονοματολογική ακολασία των Cantos, όπως διαπίστωνε ο Σεφέρης, όμως από τότε έχουν αλλάξει πολλά. Τώρα δεν είναι δύσκολο να διαβάσει κανείς όλα τα Cantos, χωρίς να χαθεί στο πέλαγος των παραθεμάτων. Υπάρχει λεπτομερέστατος οδηγός που υπερβαίνει τις 800 σελίδες, το A Companion to the Cantos of Ezra Pound (1980) του Κάρελ Φ. Τέρελ, έργο απίστευτης υπομονής, μόχθου και αφοσίωσης.
Πώς διαβάζονται όμως τα Cantos σαν ποιήματα; Και διαβάζονται άραγε ως τέτοια; Ο Πάουντ, ο φωνακλάς «Γιάνκης των συνόρων», κατάφερε να δημιουργήσει ένα ζήτημα παράλληλο προς το ομηρικό για να ταλαιπωρούνται γενιές φιλολόγων και συγκριτολόγων. Ηταν άραγε ένα είδος νεοπλατωνικού, όπως υποστηρίζουν διάφοροι ευφάνταστοι αναλυτές; Ή μήπως ένας γοητευτικός αναχρονισμός; Ενα τεράστιο λάθος; Μια Ζαν ντ’ Αρκ ίσως; Ενας φασίστας από ιδεοληψία και όχι από πραγματικό συμφέρον, αφού δεν μετείχε στη διανομή της εξουσίας, όπως τονίζει ο Αλφρεντ Κέιζιν; Κι έπειτα το θαυμαστό: ενώ από το Canto I δεν λείπουν οι αρχαϊσμοί, η μετάφραση του Σεφέρη είναι απευθείας στη δημοτική.

Ενας αόρατος ίσκιος
Κάθομαι στην κεντρική πλατεία του Κόπερ, την πλατεία Τίτο που μοιάζει με ευρύχωρη εσωτερική αυλή, σε ένα υπέροχο καφέ με περιστύλιο, απέναντι από το palazzo Pretorio, το δημαρχείο της πόλης, από τα ωραιότερα κτίρια ενετικής αρχιτεκτονικής, όπου τώρα ένας πλανόδιος μουσικός παίζει αναγεννησιακές μελωδίες στο βιολί του, και συλλογίζομαι τον Divus, που όπως και τόσοι άλλοι θέλησε να κάνει γνωστή την αρχαιότητα εκλατινίζοντάς την.
Σκέφτομαι ακόμη πως την πόλη αυτή, που απέχει 100 περίπου χιλιόμετρα από τη Βενετία και μόνο 20 από την Τεργέστη, ο Πάουντ δεν την επισκέφθηκε ποτέ (αν και κανείς δεν μπορεί να είναι βέβαιος την σήμερον ημέρα) – κι ας έζησε πολλά χρόνια στη Βενετία. Ούτε και ο Τζόις, ένας άλλος Οδυσσέας του μοντερνισμού, που έζησε στην Τεργέστη. Αν ανεβεί κανείς στο καμπαναριό του καθεδρικού ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην πλατεία Τίτο βλέπει στα δεξιά του το λιμάνι της πόλης, το σημαντικότερο για το εμπόριο της χώρας. Αυτή δεν είναι η ομηρική θάλασσα, επαναλαμβάνω στον εαυτό μου. Ο Πάουντ «βρήκε» τον ίσκιο του Divus σε ένα παλιό βιβλίο που αγόρασε στο Παρίσι. Αν όμως ο ίσκιος αυτός υπάρχει, θα πρέπει να περιφέρεται κάπου εδώ.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ακολουθήστε στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις
Δείτε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο, από
Πολιτισμός
ΒΗΜΑτοδότης
Σίβυλλα
Helios Kiosk