Τρεις κορυφαίοι ήρωες του έπους νεκροί· τρία τραγικά θύµατα του ιλιαδικού πολέµου ακριβοδίκαια µοιρασµένα σε Αχαιούς, Τρώες και Επικούρους, µε κοινή µοίρα σωµατικής ατίµωσης, που καταλήγει, όψιµα έστω, στην έντιµη ταφή. Οπου ο ένας γίνεται, θέλοντας και µη, φονιάς του άλλου, ενώ πλησιάζει η µοιραία άλωση της Τροίας. Μ’ αυτό το διαθέσιµο απόθεµα έστησε ο Καβάφης τα τέσσερα ιλιαδικά του ποιήµατα, εκµαιεύοντας κάθε φορά το ενδιάθετο δυναµικό του. Τι προέκυψε κάθε φορά από τη δυναµική συνάντηση ανάµεσα στο ιλιαδικό πρότυπο και στο καβαφικό αντίγραφο έχει ήδη σε πρώτη δόση απογραφεί σε τρεις οµόθεµες µελέτες, που συµµαζεύτηκαν στο βιβλιάριο
Κ. Π. Καβάφης, Μελετήµατα (σειρά «Γραφή και Ανάγνωση 2», Εκδόσεις Πατάκη, 2007). Παραµένουν ωστόσο και κάποια προσθετέα για την άλλη Κυριακή.
Προηγείται προς το παρόν η διάγνωση ενός κώδικα σωµατικής τιµής, βάσει του οποίου κρίνονται οι εφαρµογές του, οι τροπές και οι εκτροπές του. Ο αναζητούµενος αυτός κώδικας εµφανίζεται παραδειγµατικά στην έβδοµη ραψωδία· την ευγενέστερη, κατά τη γνώµη µου, ραψωδία της
Ιλιάδας . Και µάλιστα σε διπλή µορφή: πρώτα ως διαπροσωπικός, µετά ως συλλογικός. Ο διαπροσωπικός προτείνεται από τον Εκτορα στους στίχους 76-86, ενόψει της αποφασισµένης µονοµαχίας του µε κάποιον ισάξιο Αχαιό· τον ρόλο αυτόν αποδέχεται πρόθυµα ο γενναίος Αίας. Οπου ο Εκτωρ προκηρύσσει σε προσωπικό επίπεδο τη βασική αρχή του κώδικα τιµής, µε την υπόσχεση να την τηρήσει ο ίδιος, φτάνει να τη σεβαστεί και ο αντίπαλος. Μεταφράζω:
«Το λέω και το εννοώ – µάρτυς
µου ο θεός: / ανίσως µε σκοτώσει εκείνος µε τον µακρύ και κοφτερό / χαλκό του, τα όπλα µου αφαιρώντας στα κοίλα πλοία σας / να φέρει· το σώµα µου όµως να το επιστρέψει / στους δικούς µου, για να το κάψουνε νεκρό / επάνω στην πυρά οι Τρώες κι οι γυναίκες. / Αν πάλι τον σκοτώσω εγώ, αν ο Απόλλων µου χαρίσει / αυτή τη δόξα, τα όπλα του αφαιρώντας, γυρίζοντας στο Ιλιο / θα τα κρεµάσω στον ναό του ευθύβολου τοξότη, / αλλά το σώµα του νεκρού θα τους το παραδώσω, για να το φέρουν / στα καλόσελµά τους πλοία, όπου, όπως πρέπει, θα το θάψουν / οι µακρόµαλλοι Αργίτες· θα του σηκώσουνε / και σήµα στην άκρη του ανοιχτού Ελλησπόντου».
∆εν θα χρειαστεί προς το παρόν η τήρηση της κωδικής αυτής υπόσχεσης, καθώς η συγκεκριµένη µονοµαχία αποβαίνει εδώ ισόπαλη, καταλήγοντας µάλιστα σε ανταλλαγή µοιραίων δώρων µεταξύ των µονοµάχων: ο Εκτωρ χαρίζει στον Αίαντα ασηµοκάρφωτο σπαθί (µ’ αυτό αυτοκτονεί ο Αίας στην οµώνυµη τραγωδία του Σοφοκλή)· ενώ ο Αίας αντιδωρίζει στον Εκτορα πορφυρό λαµπερό ζωστήρα (µ’ αυτόν προσδένει ο Αχιλλέας τον νεκρό γιο του Πριάµου στο άρµα του και το διασύρει µερόνυχτα ολόκληρα).
Στο µεταξύ, καθώς πέφτει η νύχτα στο δεύτερο µέρος της έβδοµης ραψωδίας, γίνεται δεκτή η πρόταση του Νέστορα από Αχαιούς και Τρώες, για µιας ηµέρας αναστολή της µάχης, ώστε να πραγµατοποιηθεί η συλλογική περισυλλογή των νεκρών σωµάτων από το πεδίο της µάχης – µοναδική φορά, αν εξαιρέσουµε τα δρώµενα της εικοστής τέταρτης ραψωδίας, που εφαρµόζεται στη φονική εξέλιξη του ιλιαδικού πολέµου ο αµοιβαίος κώδικας συλλογικής τιµής (Η 417-435). Ξηµερώνοντας η άλλη µέρα, Τρώες και Αχαιοί µοιράζονται στα δυο: µισοί επιδίδονται στη µεταφορά των νεκρών· οι άλλοι µισοί πάνε να φέρουν ξύλα για την πυρά.
Εφεξής η περιγραφή της έντιµης τελετής είναι σχεδόν ταυτόλεξη για τα δύο στρατόπεδα: προηγείται ο καθαρµός των σωµάτων µε καθαρό νερό από τα µολυσµένα αίµατα· µεσολαβεί η συσσώρευσή τους πάνω στην πυρά· ακολουθούν η καύση και η περισυλλογή των οστών. Μολονότι πονά εξίσου η ψυχή Τρώων και Αχαιών, ο σπαραγµός τους διαφέρει: βουβός ο πόνος των Τρώων (σύµφωνα µε εντολή του Πριάµου)· αυθόρµητος ο θρήνος των Αχαιών.
Κι ενώ οι Τρώες αποσύρονται στο κάστρο, οι Αργίτες υψώνουν τύµβο µνηµόσυνο για τους δικούς τους· λίγο πριν καλοφέξει. Τόσα για σήµερα.
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ
