ΑΝ τα χαρακτηριστικά των σύγχρονων κρατών είναι η δημοκρατία, η μόρφωση, ο σεβασμός στα ανθρώπινα δικαιώματα και η δίκαιη κατανομή του εθνικού εισοδήματος, τότε η Τουρκία δύσκολα μπορεί να συμπεριληφθεί σε αυτά. Μαρτυρίες από έγκυρες, ανεξάρτητες πηγές («The Economist», «Wall Street Journal», «Le Monde» κ.ά.) αλλά και δηλώσεις τούρκων επισήμων αναγνωρίζουν:


* Μόνο το 17,4% του πληθυσμού έχει ένα «άνετο βιοτικό επίπεδο», ενώ το 58,2% ζει σε κατάσταση «μονίμων στερήσεων»· μάλιστα το 21,2% «στερείται και των πλέον στοιχειωδών μέσων διαβίωσης». Περίπου 730.000 οικογένειες κατοικούν σε «πρόχειρα στέγαστρα δίχως τρεχούμενο νερό, θέρμανση και ηλεκτρικό» και σχεδόν μισό εκατομμύριο ζουν, κυριολεκτικά, στο πεζοδρόμιο ή σε αγρούς και δάση.


* Υπάρχουν τουλάχιστον 700 άτομα στις τέσσερις μεγαλύτερες πόλεις της Τουρκίας τα οποία «εξαφανίστηκαν» μετά τη σύλληψή τους από την αστυνομία και ο αριθμός των «αγνοουμένων» στην ύπαιθρο ­ εκτός των περιοχών όπου υπάρχει στρατιωτικός νόμος ­ υπερβαίνει τους 1.400. Μολονότι η ανεξιθρησκία είναι συνταγματικώς κατοχυρωμένη, 1.085 άτομα οδηγήθηκαν στα δικαστήρια το 1995 και καταδικάστηκαν σε ποινές τεσσάρων μηνών ως 11 ετών με την κατηγορία της «εξυβρίσεως των θρησκευτικών πεποιθήσεων των πολιτών» (!). Μεταξύ των εντύπων που θεωρούνται υβριστικά είτε και επικίνδυνα για την «ψυχική και ηθική υγεία των πολιτών» είναι τα ιερά κείμενα των Εβραίων, οι ευαγγελικές ερμηνείες, οι βίβλοι Καθολικών, ακόμη και εκλαϊκευμένα μουσουλμανικά θρησκευτικά βιβλία. Σε πολλές περιπτώσεις έχουν συλληφθεί και έχουν καταδικαστεί σε χρηματικές ποινές ως 2.500 δολαρίων ξένοι σε αεροδρόμια ή λιμένες της Τουρκίας όπου τους έγινε έρευνα αποσκευών. Εξάλλου, καθυστερεί επί ενάμιση χρόνο περίπου ή άδεια για τη λειτουργία σχολείου στον ναό των σύρων καθολικών και, φυσικά, δεν γίνεται λόγος για τη στάση των τουρκικών αρχών απέναντι στους Ορθοδόξους.


* Η Τουρκία είναι το μόνο κράτος του ΝΑΤΟ που έχει οκταετή εκπαίδευση. Μόνο το 14% των νέων έχει συμπληρωματική εκπαίδευση 2-4 ετών, αλλά αυτή είναι είτε καθαρώς θρησκευτική είτε τεχνική. (Ωστόσο, το ποσοστό αγραμμάτων είναι μικρό, περίπου 11%, και το ποσοστό ατόμων κάτω των 35 ετών που έχουν πανεπιστημιακή μόρφωση υπερβαίνει το 24%).


* Η πολιτική διαφθορά «έχει γίνει ενδημική κατάσταση» στην Τουρκία, διαπίστωσε πρόσφατα ο δικαστής Μεχμέτ Ελκατμίς και «η δικαιοσύνη έχει δεμένα τα χέρια πάντοτε, όταν πρόκειται να ερευνήσει δραστηριότητες κάποιων» παραγόντων, ομολογούσε η εφημερίδα «Μιλιέτ». Μόνο στο τρίμηνο Απριλίου – Ιουνίου 1996 οι ανακριτικές αρχές ασχολήθηκαν με τις περιπτώσεις 1.088 αξιωματούχων της τοπικής αυτοδιοίκησης που κατηγορήθηκαν για καταχρήσεις, εκβιασμούς, καταπάτηση γης, εμπόριο όπλων και ναρκωτικών κλπ. Οι 714 καταδικάστηκαν και σε 34 περιπτώσεις «υπήρξε παρέμβαση κυβερνητικών ή στρατιωτικών παραγόντων» και το αδίκημά τους παραγράφηκε. Αυτή τη στιγμή εκκρεμούν ­ σκοπίμως, στις περισσότερες περιπτώσεις ­ δίκες, ανακρίσεις και ανακριτικά πορίσματα για 221 κυβερνητικούς αξιωματούχους, βουλευτές, ακόμη και υπουργούς. (Οι περιπτώσεις στρατιωτικών και αστυνομικών, ακόμη και του κατώτερου βαθμού, που παραπέμπονται στη δικαιοσύνη δεν κοινολογούνται «για λόγους εθνικού συμφέροντος», εκτός αν πρόκειται για εγκλήματα).


* Περί πολιτικών και συνδικαλιστικών ελευθεριών δεν γίνεται λόγος, φυσικά, όχι μόνο επειδή ένα μεγάλο τμήμα της χώρας (λόγω Κουρδικού) είναι υπό στρατιωτικό νόμο αλλά και γιατί το ίδιο το Σύνταγμα επιβάλλει περιορισμούς υπό το πρόσχημα της «προστασίας του εθνικού συμφέροντος» είτε του λεγόμενου «κοσμικού χαρακτήρα» και της «κληρονομίας του Ατατούρκ». Τον Οκτώβριο 1996 υπήρχαν 1.040 φυλακισμένα στελέχη εργατικών σωματείων, τα μισά σχεδόν δίχως δίκη και άλλα 177 καταδικασμένα σε πολύχρονες ποινές φυλάκισης. Μεταξύ των επισήμως «αγνοουμένων» υπήρχαν και 241 «εργατικοί ταραξίες», παραδέχονται τουρκικές πηγές.


* Τυπικώς, η Τουρκία δέχεται ότι υπάρχουν μειονότητες στη χώρα της αλλά ούτε επισήμως ούτε από πρακτικής πλευράς αναγνωρίζει ιδιαίτερα δικαιώμ ατα σε αυτές.


Τον Απρίλιο 1996 η Διεθνής Αμνηστία «επεσήμανε» στην τουρκική κυβέρνηση ότι οι αρμενικής και εβραϊκής καταγωγής τούρκοι υπήκοοι «τυγχάνουν υποτιμητικής μεταχειρίσεως» από τις κρατικές αρχές, ότι «παραμερίζονται συστηματικώς» στον δημόσιο βίο και ότι «είναι υπό τη διαρκή απειλή ανεύθυνων οργάνων και αβασάνιστων κατηγοριών». Δεν υπήρξε καμία απάντηση. Η συμπεριφορά των αρχών έναντι των Εβραίων δεν βελτιώθηκε ούτε και μετά την περσινή τουρκοϊσραηλινή στρατιωτική συμφωνία και την πολιτική προσέγγιση των δύο χωρών.


Υπάρχουν, ωστόσο, αντιδράσεις μέσα στην Τουρκία για όλη αυτή την κατάσταση. Η εφημερίδα «Yeni Yuzyil» αναγνώριζε προ ημερών ότι «δεν είναι τόσο καθαρό το πρόσωπο» (της Τουρκίας) «ώστε να μας δεχθούν ευχαρίστως στο (πολιτικό) τραπέζι τους οι ευρωπαίοι φίλοι μας». Ο οικονομικός κόσμος έχει ήδη επισημάνει την ανάγκη να αλλάξει ­ σταδιακά και συντηρητικά, βεβαίως ­ το πολιτικό σκηνικό της χώρας και να γίνουν βαθιές τομές στην παιδεία, στη δικαιοσύνη και στη δημόσια διοίκηση.


Η απήχηση των κινήσεών του δεν είναι σπουδαία, ομολογουμένως. Ούτε και υπάρχει κάποια ανάλογη κίνηση ανάμεσα στη νεολαία και στους εργαζομένους. Εχει γίνει μια αρχή όμως και υπάρχουν αρκετές ενδείξεις πως το όλο σκηνικό της Τουρκίας θα αρχίσει να προσαρμόζεται στα διεθνή δημοκρατικά δεδομένα. Αλλωστε, όπως αναγνωρίζουν τουρκικές και ξένες υπηρεσίες, υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος της «ένοπλης, τρομοκρατικής δράσης» αν δεν βελτιωθεί η κατάσταση.