Εβδομήντα χρόνια συμπληρώθηκαν φέτος από την αναβίωση των Δελφικών Εορτών. Τότε όπου ο Αγγελος Σικελιανός και η Εύα Πάλμερ, στις 8 Μαΐου του 1927, πραγματοποίησαν το επί σειρά ετών όραμά τους. Την αναβίωση της Αρχαίας Ελλάδας στους Δελφούς, με θεατρική παράσταση, έκθεση οικοτεχνίας και γυμναστικές επιδείξεις…
Το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο των Δελφών, που έχει δημιουργηθεί από το 1977, έχει προγραμματίσει στις 16 Ιουλίου την κορυφαία πολιτιστική του εκδήλωση που θα γίνει στους Δελφούς, λόγω των 70 χρόνων από τις πρώτες γιορτές. Θα πραγματοποιηθεί συμπόσιο με θέμα «70 χρόνια από τις Δελφικές γιορτές», θεατρική παράσταση από τον θίασο της Αννας Συνοδινού με το έργο του Σικελιανού «Ο Δαίδαλος στην Κρήτη », δρώμενα, αφιέρωμα στις Δελφικές γιορτές και στις σύγχρονες σχολές θεάτρου, έκθεση κειμηλίων του Αγγελου Σικελιανού στο Μουσείο Δελφικών Εορτών και συναυλία του Μίκη Θεοδωράκη με το Πνευματικό Εμβατήριο του Αγγελου Σικελιανού και μέρος από το «Κάντο Ολύμπικο». Επίσης θα γίνει η πρώτη παρουσίαση έξι τραγουδιών του Μάνου Χατζιδάκι που είχαν γραφεί από τον συνθέτη για το έργο του Σικελιανού «Ο θάνατος του Διγενή».
Οπως επισημαίνει ο κ. Βασίλης Καρασμάνης, διευθυντής του Κέτρου: «Ο Σικελιανός επέλεξε τους Δελφούς για την αναβίωση του αρχαίου ελληνικού δράματος, επειδή πίστευε ότι ο χώρος αυτός ως σύμβολο και ως μνήμη εγκλείει δυναμικά την ικανότητα μιας οικουμενικής ιδεολογικής ακτινοβολίας πάνω σε ολόκληρη τη γη. Στα 70 χρόνια που ακολούθησαν σημαντικότατοι άνθρωποι του θεάτρου, όπως ο Λ. Καρζής, ο Κ. Κουν, ο Δ. Ροντήρης, κατέγραψαν τις δικές τους ερμηνευτικές προσεγγίσεις στο αρχαίο θέατρο. Εμείς επιχειρούμε να αναδείξουμε την τεράστια συμβολή του Αγγελου και της Εύας Σικελιανού και να συνδέσουμε τις Δελφικές Εορτές με την προσφορά νεότερων δημιουργών καθώς και με τις σχολές ερμηνείας που καθιερώθηκαν».
* Το όνειρο έγινε πάθος
«Μετά τον ελληνικό κόσμο ορθώνεται γιγάντια και επιβλητικά μπροστά στους ξένους πνευματικούς λαούς με την δημιουργία των Δελφικών εορτών, ο Αγγελος Σικελιανός. Αρχίζει με μία νίκη γενικού πνευματικού ενδιαφέροντος και η νίκη αυτή προέρχεται από τα σπλάχνα και την καρδιά της ελληνικής γης. Το όνειρον των Δελφικών εορτών έγινε πάθος, έγινε συνείδησις και ιδεολογικός σκοπός, έγινε πραγματικότης…», απόσπασμα από κριτική του Μιχαήλ Ροδά στο «Ελεύθερον Βήμα», της 12ης Μαΐου 1927.
Για να κατανοήσουμε το πνεύμα της εποχής αυτής και τη φιλοσοφία που ώθησε τον Σικελιανό, κάτω από την επιβολή της Εύας, να προχωρήσει στην οργάνωση των Δελφικών εορτών, «πρέπει να ξεκινήσουμε πολύ πιο πριν, περίπου το 1904», όπως μας λέει ο κ. Κώστας Γεωργουσόπουλος, κριτικός θεάτρου και καθηγητής Θεατρολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. «Είναι η εποχή που η Εύα Πάλμερ γνωρίζεται με την Ισιδώρα Ντάνκαν, η οποία εκφράζει μία ολόκληρη εποχή και μία ολόκληρη άποψη. Εκφράζει μια στροφή του αμερικανικού πνεύματος, που ξεκίνησε από τα αμερικανικά πανεπιστήμια, προς τον όψιμο φιλελληνισμό. Δεν είναι δηλαδή τυχαία ούτε η επιλογή της ούτε η αισθητική της Ντάνκαν, η οποία φέρνει στην Ευρώπη ένα πνεύμα νεοκλασικισμού. Είναι μία ολόκληρη νοοτροπία, η οποία αντιμετωπίστηκε από πάρα πολλούς διανοούμενους στην Ελλάδα άλλοτε ως γραφική, άλλοτε ως ιδιόληπτη και άλλοτε ως εθνικιστική και φασιστική. Ας μην ξεχνάμε ότι την εποχή εκείνη ανεβαίνουν ορισμένα εθνικιστικά κινήματα στην Ευρώπη. Στον Σικελιανό κολλήσανε πολύ γρήγορα την ταμπέλα ότι μιμείται έναν ανάλογο ποιητή της Ιταλίας, τον Ντ’ Ανούτσιο, ο οποίος εξέφραζε καλλιτεχνικά, πνευματικά και λογοτεχνικά, πρωίμως, το κίνημα του Μουσολίνι…».
«Ο Σικελιανός», συνεχίζει ο κ. Γεωργουσόπουλος, «έχοντας και μία πνευματική συγγένεια με τον κατ’ εξοχήν έλληνα θεωρητικό του εθνικισμού, τον Περικλή Γιαννόπουλο, όπου μέσα από τα βιβλία του καταργεί την Ευρώπη και την επαφή της με την Ελλάδα και προσπαθεί να βρει πάλι τους αρχαίους ρυθμούς, χαρακτηρίζεται εθνικιστής και ρατσιστής από το Κομμουνιστικό κόμμα και την Αριστερά και αντιμετωπίζεται χυδαία, χωρίς επιχειρήματα, απλώς σαν ιδεολογικός τους αντίπαλος».
* Χριστός και Διόνυσος
Η θεατρική έκφραση που εμφανίστηκε το ’27 ήταν μόνο ένας παράγοντας του ιδανικού της Δελφικής Ιδέας. «Σκοπός του», επισημαίνει ο κ. Γεωργουσόπουλος, «ήταν μία πνευματική προβολή του ελληνικού ιδεώδους, συνδυασμένη με τα στοιχεία ενός παγανιστικού χριστιανισμού. Ηθελε να συνδυάσει με ιδιότυπο τρόπο τον Χριστό με τον Διόνυσο. Γι’ αυτό και κατά καιρούς κυνηγήθηκε από την επίσημη Εκκλησία».
Ενας πιστός του Σικελιανού, με κριτική βέβαια διάθεση, ήταν ο Μιχαήλ Ροδάς, κριτικός του «Ελευθέρου Βήματος», που έβλεπε μεν τα λάθη αλλά αντιμετώπιζε θετικά ολόκληρη τη Δελφική Ιδέα. «Και είναι γεγονός αναμφισβήτητο ότι η πνευματική κατεύθυνσίς του ενεκρίθη με ζητωκραυγές και δάκρυα από τους αντιπροσώπους των λαών που παρηκολούθησαν το Δελφικόν όραμα… Ο κ. Σικελιανός με την δημιουργία των Δελφικών εορτών μπορεί δίκαια να υπερηφανεύεται ότι έπραξε το καθήκον του ως Ελλην και ως πνευματικός άνθρωπος. Εκαμε βέβαια για τον τόπο, την ιστορία και τον λαό μας ανώτερο έργο από ένα πρωθυπουργό ή ένα δικτάτορα και μία Βουλή», απόσπασμα κριτικής του στο «Ελεύθερον Βήμα» της 12ης Μαΐου 1927.
«Συνέβη όμως και το εξής καταπληκτικό», συμπληρώνει ο κ. Γεωργουσόπουλος. «Τρεις από τους σημαντικότερους κριτικούς δεν πήγαν στους Δελφούς. Ούτε ο Λέων Κουκούλας, ούτε ο Κώστας Οικονομίδης ούτε και ο Φώτος Πολίτης, ο οποίος ήταν αντίθετος, διόρθωνε και είχε αντιρρήσεις σε πράγματα που δεν είχε άμεση εποπτεία, αφού δεν παρακολούθησε την παράσταση».
* Το όραμα και ο τουρισμός
Η κυρία Αννα Σικελιανού, δεύτερη σύζυγος του ποιητή, παρ’ όλο που τον γνώρισε πολύ αργότερα από τις δεύτερες Δελφικές γιορτές, θυμάται συζητήσεις της μαζί του, όταν εκείνος της διηγείτο γιατί δεν ευδοκίμησε η Δελφική Ιδέα: «Ο Αγγελος είχε απογοητευθεί. Ενα μεγάλο όραμα, στο οποίο πίστεψε, δεν συνεχίστηκε. Μπορεί να έγιναν κάποια λάθη στην οργάνωση. Ομως το κράτος δεν βοήθησε καθόλου. Δεν είδε το όραμα του Αγγελου. Είδε μόνο το τουριστικό μέρος, πώς να κάνουμε Δελφικές γιορτές για να μαζεύουμε τουρίστες. Ο Αγγελος αυτό δεν το δέχτηκε. Πάλεψε χρόνια και έχει μια μεγάλη αλληλογραφία με τον τότε υπουργό Παιδείας, κ. Μακρόπουλο, για αυτό το θέμα. Ολοι όμως επιμένανε στα τουριστικά οφέλη. Και αυτό δεν είχε καμιά σχέση με τη Δελφική Ιδέα». Ας μην ξεχνάμε όμως και τη μικρή προσέλευση θεατών που είχαν οι πρώτες γιορτές και την ακόμη μικρότερη οι δεύτερες. Από μαρτυρίες, υπολογίζεται ότι πήγαν γύρω στους 800 θεατές, εκ των οποίων, αν εξαιρέσουμε τους καλεσμένους, οι ντόπιοι ήταν ελάχιστοι.
Απόρροια των Δελφικών εορτών η κυρία Σικελιανού θεωρεί το άνοιγμα των αρχαίων θεάτρων. Ποτέ ως τότε δεν είχε γίνει παράσταση σε αρχαίο θέατρο. Οχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στη Γαλλία. Σήμερα έχουμε ως δεδομένο ότι η αρχαία τραγωδία ανεβαίνει σε αρχαίο θέατρο. Πριν από το ’27 όμως δεν ήταν έτσι…
Ποια μπορεί να είναι η «τύχη» της προσπάθειας του Σικελιανού, σήμερα; Θα έπρεπε ίσως να συνεχιστεί το όραμά του; «Οι σημερινές συνθήκες είναι πολύ διαφορετικές», τονίζει ο κ. Θεόδωρος Γραμματάς, καθηγητής Θεατρολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. «Το θεατρικό κοινό έχει καλά συνειδητοποιήσει ότι “θέατρο” σημαίνει παράσταση και όχι δραματικό κείμενο. Παράσταση που να διέπεται από αξίες και αρχές θεατρολογικά και όχι φιλολογικά ερμηνεύσιμες. Που να περιλαμβάνει και να εννοεί κάθε μορφής μοντερνισμό, πειραματισμό, πρωτοπορία στη σύλληψη και στη σκηνική ερμηνεία του αρχαίου δράματος με τρόπο όχι “μουσειακό” αλλά “βιωματικό”».
«Οι Δελφοί», συνεχίζει ο κ. Γραμματάς, «μπορούν να αποτελέσουν το οριακό σημείο αναφοράς της σύγχρονης θεατρικής δημιουργίας, περισσότερο από ό,τι η Ολυμπία για τον χώρο του αθλητικού ιδεώδους. Να είναι το σταυροδρόμι σε μια νέα διαπολιτισμική προσέγγιση του αρχαίου δράματος που θα αναδείξει την αξία του κλασικού. Ετσι δεν θα μιλήσουμε για “αναβίωση” αλλά για “ανάδυση” των ιδανικών της κλασικής αρχαιότητας διά του θεάτρου».
