«Θα τον συναντήσετε, κύριε Λάλα, την ερχόμενη Παρασκευή στο Μπαϊρόιτ της Γερμανίας». Αυτή ήταν η φράση που επιβεβαίωνε ότι το όνειρό μου κάποτε, θα γινόταν επιτέλους πραγματικότητα τώρα. Το όνειρο άρχισε να γίνεται πραγματικότητα όταν το αεροπλάνο προσγειώθηκε στο γερμανικό έδαφος! «Τι θα μπορούσα να πω με έναν μύθο;» σκεφτόμουν καθισμένος στο πίσω κάθισμα του αυτοκινήτου που οδηγούσε ο Κωστής, πηγαίνοντας προς Μπαϊρόιτ από το αεροδρόμιο. «Ραντεβού στις 3 το μεσημέρι στο πανέμορφο ξενοδοχείο Thiergarden που βρίσκεται στην κορυφή ενός λόφου!». Ο κήπος μοναδικός, η σαλάτα ώσπου να εμφανιστεί ο τενόρος υπέροχη, η αγωνία μεγάλη…
«Πώς να αρχίσω;». «Να του πω ότι δεν μου αρέσουν καθόλου αυτές οι κοινές εμφανίσεις των τριών τενόρων;». «Μήπως θυμώσει;». «Ηθελε αλήθεια να γίνει ταυρομάχος;». Εφθασε στην ώρα του. Φορούσε ένα σιέλ πουκάμισο αρκετά ανοιχτό, όπως τα φορούσε και ο Κωνσταντάρας στις ελληνικές ταινίες! Θεόρατος, γελαστός και κάθε λίγο να με ρωτάει: «Πολύ σοβαρά πράγματα λέμε… Μήπως πρέπει να πούμε κάτι που να ενδιαφέρει τον κόσμο;». Εγώ το βιολί μου… Πέρασε η ώρα και το αποτέλεσμα ήταν καλό! Γυρίζοντας στο αεροπλάνο σκεφτόμουν συνεχώς τον τρόπο με τον οποίο έπινε, με καλαμάκι, τον καφέ του. «Εναν φρέντο εγώ… Εσείς;». Είχε παραγγείλει για όλους, όπως κάνουν οι φίλοι στα καφέ! Τόσο οικείος! Γελαστός. Σαν να μην έχει περάσει ο χρόνος από πάνω του. Σαν να ξεκινάει τώρα το ταξίδι που έχει έχει πρώτό του σταθμό το Ηρώδειο! Την Τετάρτη θα είναι εδώ, να τραγουδήσει μπροστά στο αθηναϊκό κοινό πρώτη φορά. Το ραντεβού αυτό με τους Ελληνες το οφείλει στην Ελένη Μουσταΐρα της Αττικής Πολιτιστικής Εταιρείας και στην κυρία Μπελεζίνη του Φεστιβάλ Αθηνών. Αυτά τα δύο πρόσωπα επέμειναν και το ακατόρθωτο έγινε κατορθωτό με τη χορηγία της Eurobank.
Κυρίες και κύριοι, λίγες ώρες προτού ο Πλάθιντο Ντομίνγκο πατήσει σε ελληνικό έδαφος και λίγες ημέρες προτού λίγοι τυχεροί τον απολαύσετε στο Ηρώδειο στις 12 Ιουλίου, ημέρα Τετάρτη «Το Βήμα» τον φιλοξενεί στις σελίδες του. Διαβάστε και καλή απόλαυση!
Χαίρομαι που σας συναντώ…
«Και εγώ».
Υπέροχο μέρος το Μπαϊρόιτ και ιδιαίτερα αυτό το ξενοδοχείο…
«Γενικώς το Μπαϊρόιτ είναι μία πολύ όμορφη γερμανική πόλη. Οσο γι’ αυτό το ξενοδοχείο ειδικά, είναι σαν να χτίστηκε στην καρδιά της σιωπής. Υπάρχουν στιγμές, ειδικά το πρωί, που δεν ακούγεται τίποτε. Βγαίνω εδώ στον κήπο, για να πάρω το πρωινό μου, και το μόνο που ακούω κάτω από τα δέντρα είναι η ανάσα μου!».
Εχει ήχο η σιωπή;
(χαμογελάει) «Ναι, και μερικές φορές ο ήχος της σιωπής είναι ο ωραιότερος ήχος που μπορείς ν’ ακούσεις. Ειδικά σε μια εποχή σαν τη δική μας, που τα πάντα γύρω μας είναι μόνο θόρυβος».
Παρ’ όλα αυτά από όλους αυτούς τους καθημερινούς θορύβους υπάρχει για σας ένας αγαπημένος; Ενας θόρυβος που αποτελεί ένα είδος απόλαυσης όταν τον ακούτε;
«Η αλήθεια είναι ότι συμβαίνει και αυτό με μερικούς θορύβους. Εναν ήχο που οι άλλοι τον θεωρούν άγριο, ενοχλητικό και θορυβώδη για παράδειγμα τον ήχο που κάνουν τα αυτοκίνητα που τρέχουν στη Φόρμουλα 1 εμένα τυχαίνει να μου αρέσει μου αρέσει μάλιστα πολύ. Ο ήχος αυτός είναι πολύ κοντά στον ήχο της σιωπής».
Υπάρχουν σιωπές σε ένα μουσικό έργο;
«Ολες οι ανάσες είναι σιωπές. Οι ανάσες είναι από τις πιο μαγικές στιγμές μιας ερμηνείας. Ολοι οι μεγάλοι ερμηνευτές διακρίνονται για τις ανάσες τους, για τις στιγμές της σιωπής τους. (γέλια) Αλλά αυτό δεν συμβαίνει μόνο στη μουσική. Και στη ζωή το ίδιο ισχύει. Και οι ανάσες της ζωής είναι οι πιο σημαντικές. Δεν συμφωνείτε; Τρέχουμε όλη μέρα πάνω σε μια γραμμή και τελικώς για μία στιγμή πηδάμε στο κενό, αισθανόμαστε ότι πετάμε και αυτό μας κάνει να νιώθουμε πλήρεις, γεμίζει τα πνευμόνια μας με αέρα και το μυαλό μας με εικόνες. Αυτές είναι οι ανάσες της ζωής: οι στιγμές εκτός γραμμής που μαζεύουμε δυνάμεις για να συνεχίσουμε να ζούμε πάνω στη γραμμή που χαράξαμε».
Πώς γίνονται μουσική οι ήχοι που ακούμε γύρω μας;
«Η μουσική είναι το πάντρεμα των ήχων που ακούμε καθημερινά ας πούμε, ο ήχος των φωνών των ανθρώπων όταν μιλούν, ο ήχος του χτυπήματος μιας πόρτας ή ακόμη και ο ήχος που έχει η σιωπή. Ο κάθε ήχος κρύβει τη δική του μελωδία. Σιγά σιγά όμως οι άνθρωποι άρχισαν να αναπαράγουν αυτούς τους ήχους, να πειραματίζονται, και έτσι καταλήξαμε σε αυτό που ονομάζουμε σήμερα μουσική».
Οι μεγάλοι συνθέτες τι άνθρωποι είναι; Είναι δημιουργοί μουσικής ή είναι οι εκλεκτοί μέσα από τους οποίους περνάει η ήδη υπάρχουσα μουσική για να φτάσει στον κόσμο; Ο Μενουχίν μου είχε πει: «Η μουσική προϋπάρχει των μουσικών, των συνθετών. Οι συνθέτες το μόνο που κάνουν είναι να σηκώνουν το χέρι τους και να κόβουν ένα τσαμπί από την κληματαριά της σύνθεσης…».
«Οντως υπάρχουν άνθρωποι που γεννιούνται με αυτή την ευκολία. Νομίζω πάντως ότι είναι κάτι ακόμη βαθύτερο, που έχει να κάνει με τα πολύ έντονα συναισθήματα τα οποία ο συνθέτης αναγνωρίζει και τελικά επενδύει στη μουσική του. Σε μια όπερα, ας πούμε, βλέπεις να συνυπάρχουν διαφορετικές καταστάσεις και συναισθήματα, τα οποία ο συνθέτης έχει τη μαγική ικανότητα να διακρίνει, να “αρπάζει” την ουσία και τη δύναμη που κρύβουν και όλα αυτά να καταφέρνει να τα μεταφέρει. Εγώ πιστεύω ότι τέτοιοι άνθρωποι γεννιούνται έχοντας μια ευκολία σε σχέση με τη μουσική. Με άλλα λόγια ότι η ευκολία αυτή είναι γι’ αυτούς κάτι έμφυτο».
Ο μεγάλος συνθέτης, δηλαδή, γεννιέται;
«Σίγουρα. Και ευτυχώς έχουμε πολλά τέτοια παραδείγματα. Οταν υπάρχουν άνθρωποι σαν τον Μότσαρτ, ας πούμε, ικανοί να γράφουν μουσική από τόσο νεαρή ηλικία, καταλαβαίνεις αμέσως ότι πρόκειται για κάτι έμφυτο».
Μπορεί κάποιος να γεννηθεί με αυτό το χάρισμα και να το χάσει; Μπορεί δηλαδή να υπάρχει ταλέντο και να χαθεί;
«Οχι, δεν νομίζω ότι το ταλέντο είναι κάτι που χάνεται. Απλώς άλλοι “ασκούν” αυτή την ευκολία καλύτερα και άλλοι χειρότερα. Κάποιος μπορεί να έχει μεγαλύτερη έμπνευση και άλλος μικρότερη. Το χάρισμα όμως υπάρχει. Ο ταλαντούχος άνθρωπος, για να φτάσει στο ύψος του ταλέντου του, πρέπει να πειθαρχήσει, να δουλέψει. Αν δεν γίνουν αυτά, μπορεί να μην εξαφανιστεί το ταλέντο, αλλά πιθανόν δεν θα φανεί σε όλο του το μεγαλείο, δεν θα φθάσει δηλαδή κανείς στο ύψος του ταλέντου του».
Επομένως για εσάς δεν υπάρχουν χαμένα ταλέντα;
«Οχι. Αν έχεις το ταλέντο του συνθέτη, θα γίνεις μάλλον συνθέτης. Η διαφορά υφίσταται ως προς το αποτέλεσμα. Συνθέτης με συνθέτη διαφέρουν τελικά όσον αφορά τη μουσική που γράφουν. Με απλά λόγια, ο ταλαντούχος συνθέτης θα γίνει συνθέτης, αλλά αυτό δεν προϋποθέτει ότι θα γράφει και καλή μουσική. Γι’ αυτό και υπάρχουν πολλοί συνθέτες, εκ των οποίων άλλος γράφει καλύτερη και άλλος χειρότερη μουσική».
Εσείς πώς ανακαλύψατε ότι είχατε το χάρισμα του τραγουδιστή και όχι κάποιο άλλο χάρισμα;
«Οι γονείς μου ήταν και οι δύο τραγουδιστές και, επειδή από πολύ μικρή ηλικία μού άρεσε και εμένα η μουσική, ξεκίνησα μαθήματα πιάνου. Με το τραγούδι ασχολήθηκα επειδή ζήλευα που τους άκουγα να τραγουδούν και έτσι προσπάθησα να τους μιμηθώ. Κατά κάποιον τρόπο δηλαδή ήταν μοιραίο για εμένα να καταλήξω τραγουδιστής. Δεν ξέρω αν γεννήθηκα τραγουδιστής. Ξέρω όμως σίγουρα ότι κατέληξα».
Αν δηλαδή είχατε γεννηθεί και είχατε ζήσει σε ένα άλλο περιβάλλον, θα ήταν πιθανόν να μην είχατε γίνει τραγουδιστής;
«Οταν το έχεις μέσα σου, είναι δύσκολο να το κρύψεις, αλλά οπωσδήποτε το γεγονός ότι από παιδί είχα αυτά τα ερεθίσματα με βοήθησε πάρα πολύ να ανακαλύψω τι έχω μέσα μου και να τολμήσω να το ακολουθήσω».
Ενώ διάφοροι ερμηνευτές τραγουδούν την ίδια παρτιτούρα, πώς γίνεται και το αποτέλεσμα συχνά είναι πολύ διαφορετικό;
«Αυτό, κύριε Λάλα, είναι το μυστήριο της δημιουργίας. Ο λόγος για τον οποίο υπάρχουν πολλοί τρόποι να ερμηνεύσεις ένα έργο είναι επειδή ο κάθε ερμηνευτής βάζει σε αυτό που κάνει το δικό του συναίσθημα. Δεν εκτελούμε ένα έργο. Το ερμηνεύουμε. Με άλλα λόγια εικάζουμε τι θα ήθελε ο συνθέτης να πει ή να ακουστεί όταν έγραφε αυτό το έργο. Ερμηνεύουμε την παρτιτούρα με τη συμμετοχή της λογικής και του συναισθήματος. Ακούς κάτι και λες: “Αυτό έτσι πρέπει να γίνει” αλλά μετά έρχεται μία άλλη ερμηνεία και ανατρέπει αυτό που είχες ακούσει πιο πριν. Ακούγεται, όπως είπατε και εσείς, σαν κάτι εντελώς διαφορετικό. Για εμένα είναι σημαντικό να προσπαθεί κανείς, ψάχνοντας μέσα στην παρτιτούρα, να μαντέψει τι ήθελε να πει ο συνθέτης, τι προσπαθούσε να εκφράσει. Γι’ αυτό οι μεγάλοι μουσικοί ξεχωρίζουν από αυτούς που απλώς βασίζονται σε κάποιους ακαδημαϊκούς κανόνες για να ερμηνεύσουν ένα έργο».
Κάτω από τις νότες κρύβεται η ψυχή του συνθέτη;
«Βέβαια. Και το καλύτερο που έχει να κάνει ένας μουσικός είναι να ψάξει να τη βρει. Δεν έχει και τόσο νόημα η συνάντηση με το μυαλό του συνθέτη όσο μια συνάντηση με την ψυχή του… Η ψυχή είναι ο κήπος που ζητάει τη βοήθεια του μυαλού για να αξιοποιηθεί. Αν δεν υπάρχει κήπος, το μυαλό δεν μπορεί να κάνει τίποτε μόνο του. Οσοι επινόησαν με τη δύναμη του μυαλού τους ανύπαρκτους κήπους κάποια στιγμή ξεφούσκωσαν. Η πραγματική σημασία του μυαλού είναι να αξιοποιεί το συναίσθημα».
Οταν τραγουδάτε κατά τη διάρκεια μιας παράστασης δηλαδή , έχετε την αίσθηση ότι κάπου είναι κρυμμένο το αφτί του συνθέτη και σας ακούει; Λογοδοτείτε δηλαδή στον συνθέτη;
«Οπως σας είπα και προηγουμένως, προσπαθώ να μαντέψω τι κρύβεται κάτω από τις νότες και μετά βάζω όλα μου τα δυνατά για να μπορέσω αυτό το πράγμα να το εκφράσω».
Τι κάνει έναν μεγάλο ερμηνευτή να ξεχωρίζει από κάποιον που είναι μέτριος;
«Αυτό είναι κάτι που τις περισσότερες φορές ούτε ο ίδιος δεν το γνωρίζει. Και καλύτερα που δεν το γνωρίζει… Αν το γνώριζε, ίσως να έχανε και τη λαμπρότητά του. Η λαμπρότητα του μεγάλου ερμηνευτή κρύβεται στα μυστήρια αυτά… Ερμηνευτής που έχει λύσει αυτά τα μυστήρια είναι σαν ζωή χωρίς μυστικά. Το μόνο που κάνει κάθε φορά ο μεγάλος ερμηνευτής είναι να νιώθει κάτι και να τολμά να το εκφράζει. Αυτό γίνεται αυθόρμητα, βγαίνει από μέσα του και αποδεικνύεται πολύ διαφορετικό. Ο ίδιος όμως δεν ξέρει τι ακριβώς είναι αυτό που συγκινεί τους θεατές και τους κριτικούς. Για μένα αν προσπαθήσω να ερμηνεύσω όλα αυτά που συνιστούν τον μεγάλο ερμηνευτή το παν στην ερμηνεία είναι ο τρόπος ανάγνωσης μιας παρτιτούρας. Ο μεγάλος ερμηνευτής δεν είναι μεγάλος μόνο όταν τραγουδάει αλλά κυρίως όταν διαβάζει. Πιστεύω ότι πρέπει να μπορεί να διαβάζει σωστά την παρτιτούρα, να διακρίνει δηλαδή τι θέλει να πει ο συνθέτης και στη συνέχεια να είναι σε θέση να εκφράσει αυτό που καταλαβαίνει».
Υπάρχει κάτι μέσα σε όλη αυτή τη δόξα που δεν έχετε απολαύσει;
«Οχι, εγώ ο ίδιος απολαμβάνω πολύ τη μουσική μου και αυτό είναι κάτι που ο κόσμος το αντιλαμβάνεται. Να σας πω και κάτι που πιστεύω βαθιά; Προτού επιδιώξουμε να αρέσουμε στους άλλους πρέπει να καταφέρουμε να αρέσουμε στον εαυτό μας… Προτού να απολαύσουν οι άλλοι την ερμηνεία μου θα πρέπει να την έχω χαρεί εγώ… Για μένα η μέγιστη επιτυχία ενός ανθρώπου είναι να μπορεί να χαίρεται γι’ αυτό που είναι. Επιτυχία είναι η δικαίωση του εαυτού μας από τον εαυτό μας. Δεν ξέρω αν γίνομαι κατανοητός…».
Υπάρχουν στιγμές που η φήμη γίνεται αρρώστια;
«Οχι, νομίζω ότι αυτό είναι μια υπερβολή. Το ότι η φήμη κάποιες φορές εκτός από θετικά έχει και αρνητικά αυτό είναι γεγονός αυτονόητο. Τα πράγματα όμως είναι πιο απλά για μένα. Εγώ απλώς τραγουδάω και χαίρομαι επειδή αυτό που κάνω αρέσει και στον κόσμο. Αυτό είναι όλο».
Τόσο απλή είναι η ζωή;
«Δείχνει περίπλοκη, αλλά τελικά είναι πολύ απλή. Το γεγονός, ας πούμε, ότι για να φθάσω σε ένα καλό αποτέλεσμα ως προς την ερμηνεία μου πρέπει να αναλύσω ένα σωρό πράγματα, αυτό είναι κάτι που αφορά εμένα και μόνο εμένα. Το κοινό δεν ενδιαφέρεται γι’ αυτό, ενδιαφέρεται για το αποτέλεσμα. Θέλει αυτό που εισπράττει να είναι απλό, να μπορεί να το νιώθει χωρίς να το αναλύει».
Πρέπει να είναι ταλαντούχο το κοινό για να γίνει κατανοητός ένας μεγάλος ερμηνευτής ή ένας μεγάλος συνθέτης;
«Το κοινό πρέπει απλώς να μπορεί να αισθάνεται. Μόνο να αισθάνεται. Δεν χρειάζεται να ξέρει γιατί αυτή η ερμηνεία είναι καλύτερη από την άλλη. Αρκεί μόνο να μπορεί να την απολαύσει».
Υπάρχει μια αντίληψη που λέει ότι η κλασική μουσική είναι υπόθεση ανθρώπων οι οποίοι γνωρίζουν από μουσική, ανθρώπων που έχουν μια μουσική παιδεία…
«Οχι, δεν συμφωνώ. Το κοινό δεν χρειάζεται να ξέρει. Πρέπει απλώς να μπορεί να νιώθει. Δεν χρειάζεται να είναι κανείς ειδήμονας για να πει: “Αυτό μου αρέσει… αυτό δεν μου αρέσει…”. Φυσικά υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι αγαπούν την όπερα ή μουσικοί που γνωρίζουν αρκετά πράγματα. Εγώ όμως, ως τραγουδιστής, θέλω το κοινό να μπορεί να με καταλάβει, να νιώσει αυτό που προσπαθώ να του δώσω μέσα από τη φωνή μου, μέσα από τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύω ή διευθύνω ένα έργο. Δεν με ενδιαφέρει να καταλαβαίνουν. Με ενδιαφέρει να νιώθουν το συναίσθημα και το δικό μου και του συνθέτη. Πάντα βέβαια ανάμεσα στο κοινό θα υπάρχουν και άνθρωποι οι οποίοι θα γνωρίζουν από μουσική. Γι’ αυτούς η απόλαυση είναι άλλη».
Εσείς πιστεύετε ότι υπάρχουν διάφορα είδη μουσικής ή ότι η μουσική είναι μία;
«Πιστεύω ότι υπάρχουν δύο είδη μουσικής η καλή και η κακή. Είναι ο μόνος διαχωρισμός που αποδέχομαι».
Ποια είναι η καλή μουσική;
«Αυτή που σε μια συγκεκριμένη στιγμή μπορεί να αγγίξει το κοινό… Δεν θέλω να πω ότι η ποπ μουσική δεν είναι καλή. Οχι. Αλλά, όπως και να το κάνουμε, η μουσική πρέπει να έχει ένα ενδιαφέρον, να έχει κάτι να σου πει, κάτι να εκφράσει και το κυριότερο να σε αγγίζει κατευθείαν στην καρδιά, για οποιονδήποτε λόγο».
Πώς εξηγείτε την προτίμηση των πολλών για την ποπ μουσική;
«Επειδή είναι εύκολη, ακούγεται εύκολα. Οπου κι αν πας, αυτή τη μουσική ακούς. Ενα παιδί από το σπίτι του ως το σχολείο ακόμη και μέσα στο σχολικό λεωφορείο ή οπουδήποτε αλλού και αν πάει, αυτό το είδος της μουσικής θα ακούσει. Αν η κλασική μουσική διδασκόταν στα σχολεία από ανθρώπους που θα είχαν την εξυπνάδα να την περάσουν στα παιδιά ως κάτι απλό και εύκολο, τότε όλα τα παιδιά θα μπορούσαν να ακούνε κλασική μουσική όχι επειδή έτσι πρέπει ή επειδή θεωρείται ανώτερο είδος, αλλά επειδή απλώς θα τους ήταν κάτι ιδιαίτερα ευχάριστο».
Γιατί οι άνθρωποι, ενώ η δυσκολία συνήθως είναι μια περιπέτεια με μεγάλο ενδιαφέρον, έχουν την τάση να επιλέγουν την ευκολία;
«Οσον αφορά τη μουσική, συνήθως οι άνθρωποι περιμένουν απ’ αυτήν να τους κάνει να περάσουν ευχάριστα και όχι να τους φέρει αντιμέτωπους με δυσκολίες ή προβλήματα. Οι άνθρωποι οι περισσότεροι αποστρέφονται τον προβληματισμό». (γέλια)
Για ποιον λόγο αξίζει να ζούμε κατά τη γνώμη σας; Πού βρίσκεται δηλαδή το ενδιαφέρον της ζωής;
«Κατ’ αρχάς, να πούμε ότι δύο είναι τα πιο σημαντικά πράγματα στη ζωή ενός ανθρώπου: η προσωπική του ζωή και η δουλειά του. Και στις δύο περιπτώσεις προσωπικά προσπαθώ να είμαι ευτυχισμένος, να ζω όσο μπορώ πιο όμορφα και να κάνω ευτυχισμένους και τους άλλους ανθρώπους. Θέλω να μπορώ να απολαμβάνω την προσωπική μου ζωή μαζί με τους ανθρώπους που αγαπάω και, όσον αφορά τα επαγγελματικά μου, η μουσική είναι κάτι που επίσης με κάνει πάρα πολύ ευτυχισμένο. Οταν νιώθω ευτυχισμένος εγώ, μπορώ να κάνω ευτυχισμένο και το κοινό. Για μένα αυτό είναι το νόημα της ζωής: το να προσπαθείς σε όλα τα πράγματα να βρεις την ευτυχία και να βοηθάς και τους άλλους να τη βρουν».
Τι είναι η ευτυχία δηλαδή;
«Δεν ξέρω τι είναι η ευτυχία, ξέρω όμως τι είναι να την αναζητάς. Ολοι αυτό ψάχνουμε στη ζωή, μόνο που για τον καθένα είναι κάτι διαφορετικό. Για μένα, ας πούμε, είναι το να κάνω καλά τη δουλειά μου και να νιώθω ότι αυτό που κάνω αρέσει και στους άλλους. Εμένα αυτό με κάνει ευτυχισμένο».
Υπήρξε μια στιγμή που κάνατε και άλλα πράγματα στη ζωή σας ή που προσπαθήσατε να κάνετε και άλλα πράγματα;
«Δεν υπήρξε ούτε μία στιγμή στη ζωή μου που να αμφέβαλα ότι αυτό που θέλω να κάνω είναι το να ασχοληθώ με τη μουσική. Ούτε για μία στιγμή δεν πίστεψα ότι δεν θα γίνω τραγουδιστής».
Κάποια στιγμή πάντως, απ’ ό,τι ξέρω, είχατε ασχοληθεί και με τις ταυρομαχίες.
«Αυτές ήταν νεανικές τρέλες… Για μένα οι ταυρομαχίες ήταν ό,τι είναι για τα υπόλοιπα παιδιά το ποδόσφαιρο. Δεν ασχολήθηκα ποτέ σοβαρά με τις ταυρομαχίες. Απλώς προσπάθησα κάποια στιγμή, όταν ήμουν πολύ νέος, αλλά σταμάτησα πολύ γρήγορα».
Η τέχνη είναι ένας τρόπος να ζήσει κανείς περισσότερο; Ενας τρόπος να κερδίσουμε τον χρόνο;
«Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι όλοι οι καλλιτέχνες νιώθουν αυτή την επιθυμία να αφήσουν πίσω τους ένα όνομα που θα μείνει ως μαρτυρία της καλλιτεχνικής προσφοράς τους. Σήμερα, με όλες αυτές τις δυνατότητες που μας παρέχουν η δισκογραφία, το βίντεο, ο κινηματογράφος, είναι πολύ πιο εύκολο να αφήσεις κάτι που θα μείνει στο μέλλον απ’ ό,τι ήταν παλαιότερα. Σίγουρα η υστεροφημία είναι κάτι που απασχολεί όλους τους καλλιτέχνες… Βέβαια είναι και λίγο μάταια όλα αυτά».
Τι είναι αυτό που αντέχει τελικά στον χρόνο; Τι κάνει έναν μεγάλο συνθέτη να κερδίζει με το έργο του τον χρόνο;
«Οχι μόνον οι μεγάλοι συνθέτες αλλά και οι μεγάλοι ζωγράφοι ή οι μεγάλοι συγγραφείς κατάφεραν να δημιουργήσουν έργα, τα οποία, όσο και αν οι προτιμήσεις αλλάζουν από γενιά σε γενιά, ήταν τόσο μεγαλειώδη που παρέμειναν κοινής αποδοχής και συνέχισαν να μιλάνε στις ψυχές των ανθρώπων».
Υπάρχουν πράγματα που θα αλλάζατε στην ερμηνεία σας αν είχατε τη δυνατότητα να συναντήσετε τον Βέρντι;
«Ακούστε, το έχω σκεφθεί πολλές φορές αυτό… Δεν θα υπήρχε για μένα τίποτε καλύτερο από το να μπορούσα να συναντήσω από κοντά κάποιους μεγάλους συνθέτες. Είναι κάτι που από τη μία θα με ευχαριστούσε όσο τίποτε άλλο, από την άλλη όμως θα με φόβιζε. Ενώ θα την περίμενα πώς και πώς μια τέτοια στιγμή, θα φοβόμουν πάρα πολύ να ακούσω αυτά που θα είχε ο συνθέτης να μου πει. Ονειρεύομαι βέβαια το να μου έλεγε: “Ναι, Πλάσιντο, μου αρέσει αυτό που κάνεις… Είσαι μέσα στο μυαλό και στην ψυχή μου!”». (γέλια)
Υπήρξαν στιγμές που είχατε ερωτήματα για ρόλους που έχετε ερμηνεύσει και στα οποία δεν πήρατε ποτέ απάντηση;
«Οχι. Χαίρομαι που μέσα από τη μελέτη μπορώ κάθε φορά να ανακαλύπτω καινούργια πράγματα, να βλέπω πόσο βαθιά μπορούσε να φθάσει ο συνθέτης τη στιγμή που έγραφε την παρτιτούρα. Ως άνθρωπος δεν θέλω να αφήνω αναπάντητα ερωτήματα, έστω και αν κάποιες από τις απαντήσεις που έχω δώσει κατά καιρούς αποδείχθηκαν λανθασμένες… Για μένα είναι λύση η απάντηση, όποια και αν είναι. Ο προορισμός μας είναι μέσα από τις απαντήσεις μας στα ερωτήματα που μας τίθενται στη ζωή να ορίσουμε τη ζωή μας. Οι απαντήσεις μας είναι η υπογραφή μας!».
Συχνά σας αρέσει να διευθύνετε την ορχήστρα… Υπάρχει διαφορά στην αντιμετώπιση ενός μουσικού έργου από έναν διευθυντή ορχήστρας και από έναν ερμηνευτή; Εσείς, ας πούμε, διαφορετικά αντιμετωπίζετε ένα έργο όταν πρόκειται να το διευθύνετε και διαφορετικά όταν πρόκειται να το ερμηνεύσετε;
«Ως μουσικός ξεκινάς πάντοτε από το πώς θα διηύθυνες ένα έργο. Βλέπεις τα πάντα μέσα από αυτή τη ματιά και μετά τα αντιμετωπίζεις ως ερμηνευτής».
Γιατί;
«Διότι τη μουσική πρέπει να τη δεις πρώτα ως μουσικός, να δεις τι είναι αυτό που ήθελε να πει ο συνθέτης συνολικά και όχι από τη μεριά του ρόλου σου μόνο. Ο ερμηνευτής έπεται. Ο τραγουδιστής είναι μέρος του έργου… Το ίδιο κάνω και στη ζωή μου. Η δική μου άποψη πρέπει να λαμβάνει πάντοτε υπόψη της όχι τι συμφέρει ή τι ικανοποιεί εμένα αλλά τι θα ήταν καλό και για το σύνολο. Αλίμονο αν στη ζωή προβάλλαμε τα συμφέροντά μας… Η ζωή και ο κόσμος μας θα ήταν μια κόλαση».
Δεν ήταν λιγάκι ρίσκο για εσάς, ενώ ήσασταν ήδη ένας διάσημος τραγουδιστής, να περάσετε στη διεύθυνση ορχήστρας;
«Από τη στιγμή που είσαι εκτεθειμένος στην κριτική εύκολα δηλαδή αναρωτιέται κάποιος γιατί το έκανα το ρίσκο υπάρχει. Η απάντηση είναι ότι το έκανα επειδή εκτός από τραγουδιστής είμαι και διευθυντής ορχήστρας. Είναι απλό νομίζω. Δεν υπάρχει κανένας άλλος λόγος. Μάλιστα μερικές φορές νιώθω καλύτερος διευθυντής ορχήστρας από τραγουδιστής».
Μόνο παίρνοντας ρίσκα φθάνουμε κάπου στη ζωή;
«Νομίζω ότι θα ήταν πολύ πληκτικό αν κάναμε μόνο τα απλά, τα εύκολα… και αυτά που ο καθένας μπορεί να κάνει. Συνήθως τα δύσκολα είναι αυτά που κρύβουν το μεγαλύτερο ενδιαφέρον».
Γιατί;
«Μάλλον στα δύσκολα ανακαλύπτουμε τα όριά μας… Παλεύοντας με τα δύσκολα βγαίνουμε από τον κόσμο του αυτονόητου και μπαίνουμε στον κήπο τού “όλα είναι πιθανόν να συμβούν”, στον κήπο με τις συνεχείς εκπλήξεις».
Για εσάς μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχει η διαδικασία ή το αποτέλεσμα;
«Σε πολλές περιπτώσεις εκείνο που μετράει είναι το αποτέλεσμα. Συνήθως όμως η διαδικασία είναι αυτή που σε πλουτίζει με εμπειρίες. Στη διαδικασία αναπτύσσονται οι ισχυρές σχέσεις, οι συγγένειες… Η διαδικασία είναι θάλασσα, το αποτέλεσμα μια ξέρα».
Ποια είναι η διαφορά μεταξύ πρόβας και παράστασης; Μπορεί κατά τη διάρκεια μιας πρόβας να είστε καλύτερος απ’ ό,τι στην παράσταση;
«Στην πρόβα προετοιμάζεσαι, ξεσκαρτάρεις, αλλάζεις, αυτοσχεδιάζεις…».
Υπάρχουν μεγάλες στιγμές κατά τη διάρκεια των προβών;
«Βέβαια. Ολες οι στιγμές που ανακαλύπτεις καινούργια πράγματα είναι μεγάλες. Αν δεν προετοιμαστείς κάνοντας πρόβες, είναι αδύνατον να διευθύνεις μια ορχήστρα, να τραγουδήσεις».
Το λάθος είναι πηγή γνώσης;
«Δεν ξέρω… Αυτό που ξέρω είναι ότι πολλές φορές το λάθος είναι εκείνο που σου δίνει τη δυνατότητα να κάνεις κάτι καλύτερα. Το λάθος ενώ φαίνεται καταστροφικό έχει ανοιχτό διάλογο με τη μέγιστη επιτυχία. Οποιος δεν έχει κάνει λάθη δεν έχει δοξαστεί. Τα λάθη είναι τα σκαλοπάτια που οδηγούν στη δόξα».
Εχει τύχει να κάνετε λάθος σε παράσταση και να το καταλάβει το κοινό;
«Πάντοτε ανάμεσα στο κοινό θα υπάρχουν και άνθρωποι οι οποίοι γνωρίζουν πολύ καλά ένα κομμάτι, οπότε αν κάνεις ένα λάθος είναι σίγουρο ότι θα το προσέξουν. Αυτό όμως δεν με τρομάζει… Αυτοί που μπορούν να διακρίνουν ένα λάθος μπορούν να διακρίνουν και τη μέγιστη προσπάθεια για τελειότητα».
Για εσάς υπάρχουν διαφορές από παράσταση σε παράσταση;
«Ποτέ μια παράσταση δεν μπορεί να είναι ίδια με μια προηγούμενη, και αυτό ακριβώς είναι το σημαντικό. Για μένα αυτός είναι και ο λόγος που το θέατρο, ό,τι και να γίνει, δεν θα πάψει ποτέ να υπάρχει. Αυτή ακριβώς η διαφορά από παράσταση σε παράσταση είναι που το κρατάει ζωντανό και θα του δίνει πάντοτε λόγο ύπαρξης, ανεξάρτητα από το αν θα εξακολουθήσουν να υπάρχουν στη ζωή μας η τηλεόραση και ο κινηματογράφος».
Υπάρχουν στιγμές που μια παράσταση σας έκανε να νιώσετε ότι αγγίξατε τις φτέρνες του Θεού;
«Οχι, προσπαθώ να είμαι ταπεινός! Δεν σκέφτομαι ότι πάνω στη σκηνή συναγωνίζομαι τον Θεό! Ποτέ δεν το σκέφτηκα!». (γέλια).
Γιατί; Πιστεύετε στον Θεό;
«Πιστεύω. Αν δεν ήμουν θρησκευόμενος, δεν θα σας έλεγα αυτά που σας λέω… Απλώς δεν πιστεύω ότι εμείς μπορούμε να γίνουμε θεοί».
Δεν πιστεύετε ότι αυτό που κάνει τους ανθρώπους να δημιουργούν είναι η τάση τους να αγγίξουν το θείο, να φθάσουν τον Θεό;
«Δεν είμαι αρμόδιος να απαντήσω σε μια τέτοια ερώτηση. Ειδικά εσείς οι Ελληνες έχετε και πολλούς θεούς, οπότε εκ των πραγμάτων θα ήταν δύσκολο να επιλέξετε σε ποιον θεό από όλους να μοιάσετε». (γέλια)
Εσείς που έχετε ζήσει και την προ υψηλής τεχνολογίας εποχή, τότε που σε μια ηχογράφηση ακουγόταν ακόμη και η ανάσα του τραγουδιστή, τι λέτε για τη σημερινή εποχή, που είναι όλα τέλεια στις ηχογραφήσεις; Ακούω, ας πούμε, παλαιές ηχογραφήσεις της Κάλλας και βγάζουν μια τρομερή δραματικότητα, ακριβώς επειδή ακούγεται ακόμη και η ανάσα της που λέει ο λόγος…
«Κοιτάξτε, αυτά τα πράγματα για να γίνουν αντιληπτά πρέπει να είναι σε θέση και ο άλλος να τα διακρίνει. Εννοείται φυσικά ότι όταν μιλάμε για ζωντανές παραστάσεις, εκεί τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά».
Εσείς την Κάλλας την είχατε γνωρίσει, έτσι δεν είναι;
«Φυσικά. Δυστυχώς όμως δεν έχω τραγουδήσει ποτέ μαζί της».
Τι ήταν αυτό που την έκανε τόσο μεγάλη;
«Υπήρξε ίσως η πρώτη τραγουδίστρια αυτού του αιώνα που διέθετε τόσο τεράστιες δραματικές ικανότητες. Επάνω στη σκηνή είχε τη δύναμη να σε πείθει απόλυτα».
Ο τρόπος με τον οποίο εσείς και άλλοι δύο τενόροι βάλατε την κλασική μουσική μέσα στον κόσμο πιστεύετε ότι εκτός από καλό έκανε και κακό; Μήπως δηλαδή η κλασική μουσική έχασε κάτι από την αίγλη που είχε παλαιότερα, προτού συμβεί αυτό;
«Γιατί το λέτε αυτό;».
Υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι που το πιστεύουν. Το έχω ακούσει…
«Τα ίδια πράγματα που θα τραγουδήσω τώρα στην Αθήνα, τα ίδια τραγουδάμε και όταν είμαστε οι τρεις μας. Για ποιον λόγο δηλαδή όταν σμίγουμε κάνουμε κακό σε αυτό το είδος της μουσικής;».
Πιάνετε τον εαυτό σας να λειτουργεί ανταγωνιστικά κάθε φορά που ετοιμάζεστε να βγείτε και οι τρεις μαζί στη σκηνή;
«Φυσικά. Υπάρχει μεταξύ μας ένα είδος φιλικού ανταγωνισμού, ο οποίος λειτουργεί απόλυτα θετικά».
Τσακώνεστε ποτέ;
«Οχι, νιώθουμε πολύ κοντά ο ένας στον άλλον».
Επάνω στη σκηνή η υποκριτική έχει την ίδια αξία με την τελειότητα της φωνής;
«Ο καλός ερμηνευτής θα επικοινωνήσει με το κοινό, ακόμη και χωρίς σκηνικά ή και χωρίς κοστούμια. Και μόνο που ερμηνεύει τον ρόλο, αρκεί για να γίνει ο χαρακτήρας τον οποίο υποδύεται. Η παράσταση φυσικά σε βοηθάει ακόμη περισσότερο, διότι όταν είσαι σε ένα κάστρο υποτίθεται και νιώθεις να κρυώνεις, η αίσθηση αυτή σε βοηθάει να αποδώσεις τον ρόλο ακόμη καλύτερα. Το ίδιο αίσθημα όμως πρέπει να είσαι σε θέση να το μεταφέρεις στον κόσμο, ακόμη και όταν δεν σε βλέπουν μπροστά τους επάνω στη σκηνή».
Τι σημαίνει καλή φωνή;
«Για τον κάθε άνθρωπο η καλή φωνή είναι κάτι διαφορετικό».
Για εσάς;
«Συνήθως καλή φωνή θεωρώ αυτή που μπορεί να συγκινήσει, να ξυπνήσει μέσα στους ακροατές συναισθήματα…».
Είχατε πει κάποτε ότι στο τραγούδι μπαίνει κανείς ως τραγουδιστής και βγαίνει ως προσωπικότητα. Πώς γίνεται αυτό;
«Κάθε φορά που ερμηνεύω έναν ρόλο γίνομαι ο χαρακτήρας που υποδύομαι. Και όταν δεν υπάρχει ρόλος, εγώ πάλι μπορώ να σας κάνω να καταλάβετε και να πιστέψετε αυτό που σας λέω μέσα από ένα τραγούδι. Επομένως ξεκινάμε για να γίνουμε τραγουδιστές με μόνο μας εφόδιο τη φυσιολογία της φωνής μας και καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι δεν φθάνει η φωνή για να τραγουδήσουμε. Χρειάζεται προσωπικότητα ικανή να καταλάβει την περιέργεια και τη λεπτομέρεια του κάθε ρόλου…».
Υπάρχουν άνθρωποι που σας έχουν επηρεάσει;
«Σε αυτό λειτουργώ σαν χαμαιλέων· μου αρέσει να μαθαίνω από τους πάντες και από τα πάντα. Κάθε φορά που βλέπω έναν ερμηνευτή, έχω τα μάτια μου ανοιχτά και την αντίληψή μου σε ετοιμότητα για να μπορέσω να μάθω από αυτόν πράγματα. Από τον καθένα μπορείς να μάθεις κάτι από μαέστρους, από τραγουδιστές, από ηθοποιούς… γενικά από τους ανθρώπους. Πιστεύω ότι το μεγαλύτερο σχολείο είναι η ίδια η ζωή, οι ίδιοι οι άνθρωποι. Προχωράς λοιπόν μες στη ζωή και κάθε μέρα μαθαίνεις και κάτι καινούργιο. Αλλες φορές απλώς προσαρμόζεσαι και μαθαίνεις, και άλλες φορές τα πράγματα μπαίνουν βαθιά μέσα σου και λειτουργούν σαν προβολείς που σε φωτίζουν. Για μένα οι συναντήσεις με τους ανθρώπους ήταν πάντοτε φώτα, τα φώτα της ζωής μου».
Οταν αισθάνεστε ερωτευμένος, επηρεάζει αυτό τον τρόπο που θα ερμηνεύσετε έναν ρόλο;
«Από τη στιγμή που θα μελετήσεις έναν ρόλο, θα πρέπει να τον ερμηνεύσεις με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Τα προσωπικά κατά τη γνώμη μου δεν πρέπει να παρεισφρέουν. Στο κάτω κάτω όλοι κάποια στιγμή της ζωής μας είμαστε ερωτευμένοι. Τι σημαίνει αυτό; (γέλια) Δυστυχώς λέγεται ότι μερικοί από τους μεγαλύτερους συνθέτες έγραψαν τα πιο σημαντικά έργα τους σε περιόδους που υπέφεραν. Ακούγεται λυπηρό, αλλά είναι αλήθεια. Το ίδιο πράγμα μπορεί να ισχύει και για έναν ερμηνευτή. Σε περιόδους μεγάλης θλίψης ή μεγάλης ευτυχίας, ο τρόπος με τον οποίο θα ερμηνεύσεις έναν ρόλο μπορεί να είναι λιγάκι διαφορετικός. Σε κάθε περίπτωση όμως ένας σωστός επαγγελματίας πρέπει να γνωρίζει ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος για να αποδώσει έναν ρόλο, ανεξάρτητα απ’ αυτά που συμβαίνουν στην προσωπική του ζωή».
Πηγαίνετε ποτέ διακοπές; Κάθε φορά που διαβάζω το πρόγραμμά σας με πιάνει πανικός… Δεν ξεκουράζεστε ποτέ;
«Αν πω θα ξεκουραστώ, νιώθω ότι θα σκουριάσω. Το να κάνεις αυτό που σου αρέσει είναι ένας είδος μόνιμων διακοπών… Οι περισσότεροι άνθρωποι πηγαίνουν διακοπές για να κάνουν αυτό που τους αρέσει, επειδή όλο τον υπόλοιπο χρόνο κάνουν πράγματα που δεν τους ευχαριστούν. Για μένα οι ευχαριστημένοι της ζωής δεν κάνουν ποτέ διακοπές».
Φοβηθήκατε ποτέ για τη φωνή σας;
«Παλαιότερα ζοριζόμουν πολύ. Στις υψηλές νότες δεν ένιωθα καθόλου ασφαλής. Δούλεψα όμως πολύ και σιγά σιγά άρχισα να εξουσιάζω εγώ τον ήχο και όχι το αντίθετο. Τώρα αν πρέπει να θυσιάσω μια μακριά, υψηλή νότα για να δώσω μεγαλύτερη έμφαση σε ένα μέτριο κομμάτι από μια άρια, δεν διστάζω να το κάνω, γιατί όταν τραγουδάω προσπαθώ και την παραμικρή λέξη από το λιμπρέτο να την εννοώ».
Θα θέλατε να είστε τόσο γνωστός όσο οι Μπιτλς;
«Ναι, θα ήθελα πολύ να είμαι διεθνής σταρ, ποιος δεν θα το ήθελε; Αλλά είναι πολύ δύσκολο πράγμα. Να σας πω ποιος είναι ο μεγαλύτερος καλλιτέχνης που έχω δει ποτέ; Ο Ζιλμπέρ Μπεκό. Τι ένταση, Θεέ μου… Τον είχα δει στη Μασσαλία και δεν έχω δει ποτέ άνθρωπο να καταστρέφει τόσο απόλυτα τον εαυτό του κατά την ώρα της ερμηνείας».
Υπήρξε μια στιγμή που να είπατε: «Τέλος η όπερα για μένα»;
«Οχι… Εχω ακόμη τον ίδιο ενθουσιασμό που είχα και όταν ξεκινούσα».
Και πώς καταφέρνετε να τον διατηρείτε;
«Τα καταφέρνω επειδή η φλόγα που με κάνει να θέλω να ανακαλύπτω καινούργιους χαρακτήρες, να κάνω καινούργια πράγματα, καίει μέσα μου ακόμη. Διατηρώ την περιέργειά μου, τον ίδιο ενθουσιασμό που είχα όταν ξεκινούσα, παρ’ όλο που ο κόσμος έχει απαιτήσεις, ζητάει όλο και περισσότερα, και μερικές φορές είναι και εναντίον σου».
Ο κόσμος ή οι κριτικοί;
«Ο κόσμος. Δεν με νοιάζουν οι κριτικοί… Δεν με ενοχλούν καν. Με τους κριτικούς το μόνο πράγμα που με ενοχλεί είναι η κακή πρόθεση. Δεν μπορούν να με επηρεάσουν· απλώς με απογοητεύουν. Λέω: “Τι έχω κάνει τώρα σε αυτόν τον άνθρωπο για να χαίρεται που με βασανίζει έτσι; Εχω αφιερώσει πολύ χρόνο σε αυτό το επάγγελμα, έχω αφοσιωθεί εντελώς”. Ετσι είναι όμως. Αυτοί έχουν την εξουσία της πένας και εσύ απλώς πρέπει να υποταχθείς».
Εχετε σκεφθεί καθόλου για το πότε είναι η κατάλληλη στιγμή να αποσυρθείτε;
«Δεν ξέρω ακριβώς, αλλά φαντάζομαι ότι πλησιάζει. Το 2001 θα είμαι 60 ετών. Θα ήθελα να τραγουδάω ως τα 62-63. Παραπάνω δεν νομίζω να μείνω, ειδικά στην όπερα. Πιθανόν να δίνω κάποιες συναυλίες ενώ έχω και κάποιες προτάσεις για θέατρο και για ταινίες».
Σας εκπλήσσει ακόμη η ζωή σας;
«Καθημερινά με εκπλήσσει. Η έκπληξη είναι η τροφή της ζωής μου. Αλίμονο αν σηκωνόμασταν από το κρεβάτι μας το πρωί ξέροντας ότι θα ζήσουμε μια από τα ίδια».
Σας ευχαριστώ πολύ.
«Κι εγώ».
* Γεννήθηκε τον Ιανουάριο του 1941 στη Μαδρίτη. * Οι γονείς του ήταν τραγουδιστές της θαρθουέλα, οπότε ο μικρός Πλάθιντο μεγάλωσε στα παρασκήνια, στην Ισπανία αλλά και στο Μεξικό όπου έζησε αρκετά χρόνια η οικογένειά του. * Από τα οκτώ του χρόνια τραγουδούσε μικρούς ρόλους στη σκηνή. * Σπούδασε στο Ωδείο της Πόλης του Μεξικού. * Ο πρώτος μεγάλος ρόλος του ήταν του Αλφρέντο στην «Τραβιάτα» του Βέρντι το 1961. * Το 1962 παντρεύτηκε τη Μάρτα Ορνέλας, με την οποία μοιράζεται τη ζωή του ως σήμερα. * Το 1968 έκανε το ντεμπούτο του στη Μητροπολιτική Οπερα της Νέας Υόρκης, αφού προηγουμένως είχε ερμηνεύσει πολλούς πρωταγωνιστικούς ρόλους στη New York City Opera. * Ακολούθησαν εμφανίσεις του στα μεγαλύτερα θέατρα του κόσμου, τη Σκάλα του Μιλάνου, το Κόβεντ Γκάρντεν, την Οπερα της Βιέννης, την Οπερα των Παρισίων, την Οπερα της Ρώμης κ.α. * Το ευρύτατο ρεπερτόριό του, που ξεκινά από τον Χέντελ και φθάνει ως τον Βάγκνερ, τον Ρ. Στράους αλλά και τον Αντριου Λόιντ Γουέμπερ, περιλαμβάνει σήμερα περισσότερους από 80 πρωταγωνιστικούς ρόλους! * Ανάμεσά τους ξεχωρίζει ο «Οθέλλος» του Βέρντι, με τον οποίο ο καλλιτέχνης έχει γνωρίσει μερικούς από τους μεγαλύτερους θριάμβους του. * Παράλληλα με το τραγούδι ο Πλάθιντο Ντομίνγκο ασχολείται και με τη διεύθυνση ορχήστρας. lalas@dolnet.gr
