Αχ, αυτό το χαμόγελό της! Εκτοξεύονταν οι ερωτήσεις. Αυτή της άρπαζε με τα μάτια της, με τα αφτιά της, της έριχνε μέσα της και ύστερα από μερικά δευτερόλεπτα γεννιόνταν οι απαντήσεις. Πρώτη φορά συνάντησα άνθρωπο να καταπίνει τις ερωτήσεις, να τις αφήνει να κάνουν μια βόλτα μέσα του και μετά να απαντάει. Πίνα Μπάους. Ενα όνειρο που έγινε πραγματικότητα… Ή η πραγματικότητα μεταμορφωμένη σε μια θεία εικόνα, σε ένα υπέροχο πρόσωπο, σε μια σιγανή φωνή γεμάτη νόημα. Ηθελα πάντα να τη δω έστω και για λίγο από κοντά. Ούτε που το φανταζόμουν ότι θα μπορούσα κάποτε να την έχω μια ώρα περίπου απέναντί μου να καπνίζει το ένα τσιγάρο πίσω από το άλλο. Να χαμογελάει ακούγοντας τις απορίες μου, τις αφέλειές μου! Ηταν η πρώτη φορά που λίγο προτού πάω να συναντήσω έναν συνομιλητή μου ένιωθα μια παιδική αγωνία… Πόσο ψηλή θα ήταν; Τι θα σκεφτόταν μόλις θα με έβλεπε; Θα αρνιόταν να απαντήσει σε κάποιες από τις ερωτήσεις μου; Μήπως έπληττε μαζί μου; Μου άρεσαν τόσο πολύ όλα τα έργα της που είχα δει ως τώρα. Τα έβρισκα τόσο ιδιοφυή. Ισως το έργο ενός καλλιτέχνη να είναι ο καθρέφτης του. Ισως όμως και να μην είναι έτσι. Στην περίπτωση της Πίνα Μπάους ο καλλιτέχνης και το έργο ταυτίζονται. Μια εκκωφαντική σιωπή γεμίζει κάθε φράση της. Ο Κωστής που τη βιντεοσκοπεί νιώθει αμήχανα. Τον πιάνω με την άκρη του ματιού μου. Η Πίνα Μπάους είναι μια μοναδική περίπτωση που για 30 χρόνια διεκδικεί και κατέχει μια θέση _ ίσως την πρώτη _ στον χώρο της πρωτοπορίας στην τέχνη. Αυτή είναι η Πίνα Μπάους. Ο Νικηφόρος μετά το τέλος της συνέντευξης τη βάζει σε μια γωνιά του δωματίου για να τη φωτογραφίσει. Σκέφτομαι καθώς τη βλέπω να ποζάρει ότι αυτό είναι πρωτοπορία στην τέχνη: ότι μπορεί δηλαδή να ισορροπεί σε μία γωνία! Τα χέρια της αγγίζουν τα δικά μου. Σκύβω και της τα φιλώ… Προσκυνώ τις επιθυμίες μιας ζωής. Η Πίνα Μπάους μάς μεγάλωσε μαθαίνοντάς μας ότι ο κανόνας είναι η ανατροπή και η εξαίρεση, η συνέχιση μιας ζωής σαν αυτή που ζήσανε χιλιάδες άλλοι πριν από εμάς. Η Πίνα Μπάους χάρη στην Αλίνα Κρίτα βρίσκεται αυτές τις ημέρες ανάμεσά μας και ο αέρας στην πόλη των Αθηνών παίρνει μια αξία, ένα ειδικό βάρος… Οσοι από σας τυχεροί βρεθείτε σήμερα αλλά και αύριο το βράδυ στο Ηρώδειο, ξαφνικά με το που θα αρχίσει η παράσταση θα νιώσετε μπαλονάκι την ψυχή σας. Θα ανέβετε λίγο πιο ψηλά και θα χαρείτε την πτήση που σας επιφυλάσσει ένα μοναδικό μυαλό… Πολύ θα ήθελα αυτή η συνέντευξη να άρχιζε τώρα, ξανά και ξανά και να μην τέλειωνε ποτέ… Απολαύστε την!
Χαίρομαι που σας βλέπω ξανά στην Ελλάδα… Αλήθεια, εσείς πώς νιώθετε;
«Είμαι πάρα πολύ ευτυχισμένη που είμαι στην Ελλάδα…».
Τι σημαίνει για εσάς η Ελλάδα;
«Σημαίνει πολλά αλλά από πολλές και διαφορετικές πλευρές. Ο πολιτισμός αυτής της χώρας, το παρελθόν της… Είναι και οι φίλοι που έχω εδώ και συναντώ κάθε φορά και με τους οποίους δουλεύω. Τι να πω, είναι τόσα πολλά πράγματα για μένα η Ελλάδα… Ακόμη και οι ποιητές ακόμη και αυτοί που δεν ζουν πια που συνεχίζουν να ζουν ανάμεσά σας, πάνω από τα κεφάλια σας, βοηθούν να ειπωθούν και να κατανοηθούν πράγματα που είναι αδύνατον να μιλήσει κάποιος για αυτά με ευκολία. Πιστεύω ότι αν δεν υπήρχαν οι ποιητές ίσως να ζούσαμε ακόμη μέσα σε ένα σκοτάδι. Οι ποιητές βρίσκουν τον τρόπο πάντα να φωτίζουν το σκοτάδι. Αυτό δεν σημαίνει ότι το άγνωστο γίνεται γνωστό… Απλώς μέσω των ποιητών μιλάμε για το άγνωστο και αυτό είναι φως».
Αυτή είναι η σημασία των ποιητών: καταφέρνουν να πουν ό,τι δεν μπορούμε να πούμε όλοι εμείς οι κοινοί θνητοί…
«Οι ποιητές έχουν μια ιδιαίτερη ικανότητα στη γλώσσα, να λένε πράγματα τα οποία εμείς δεν μπορούμε να πούμε. Εμείς μπορεί να πούμε βλέποντας κάτι: “Αααα, αυτό είναι πολύ ωραίο!”. Αυτοί βρίσκουν έναν διαφορετικό τρόπο για να πουν αυτό που εμείς λέμε με έναν τόσο κοινό τρόπο. Στα ποιήματά τους η γλώσσα ανθίζει, το λεξιλόγιο, αν και ίδιο με αυτό που χρησιμοποιούμε και εμείς, είναι πιο πλούσιο. Αυτό το ίδιο λεξιλόγιο είναι ένα διαφορετικό λεξιλόγιο όταν το χρησιμοποιούν οι ποιητές».
Η προσπάθεια που κάνουμε για να μας κατανοήσει ο απέναντι η διάθεση που επιδεικνύουμε βοηθάει στην κατανόηση;
«Ναι, πολύ, γιατί υπάρχουν τόσο πολλά και διαφορετικά επίπεδα προσέγγισης που αναπτύσσουμε όταν πραγματικά κάνουμε προσπάθεια να επικοινωνήσουμε. Η διάθεση και η προσπάθεια είναι ο οδηγός της ποιότητας… Γιατί η ποιότητα είναι η δημιουργία πολλών επιπέδων ανάγνωσης του ίδιου θέματος. Ολοι οι άνθρωποι θέλουν να είναι κατανοητοί στους γύρω. Ισως αυτό να είναι η απόλυτη ευτυχία: να μας καταλάβουν οι διπλανοί μας. Το αποτέλεσμα πάντως θα συμφωνήσω μαζί σας έχει να κάνει εξαρτάται δηλαδή από το πόσο εμείς θέλουμε να προσπαθήσουμε να γίνουμε κατανοητοί στους γύρω. Προς αυτή την κατεύθυνση βοηθούν πολύ και τα συναισθήματά μας».
Μέσω των συναισθημάτων επικοινωνούν πιο εύκολα οι άνθρωποι;
«Τι μπορώ να ξέρω γι’ αυτό; Το συναίσθημα ως ενέργεια είναι ο πιο γρήγορος τρόπος επικοινωνίας μεταξύ των ανθρώπων. Αυτό μόνο μπορώ να πω».
Τελικώς αυτό που κάνετε ως σήμερα είναι αυτό που επιθυμούσατε να κάνετε στη ζωή σας;
«Δεν ξέρω… Το μόνο που ξέρω είναι ότι για μένα κάθε φορά που κάνω κάτι είναι σαν πρώτη φορά. Οταν αρχίζω να δουλεύω κάτι καινούργιο είναι σαν να αρχίζω από την αρχή, είναι σαν να κάνω ένα νέο ξεκίνημα, είναι και πάλι ένα ταξίδι στην άγνοια. Ποτέ δεν ένιωσα ότι κάπου φτάνω. Το συναίσθημα που έχω δουλεύοντας είναι το συναίσθημα της πρώτης φοράς. Επίσης έχω νιώσει μέσα από τη δουλειά μου τη χαρά τού να συναντάς ανθρώπους και να μαθαίνεις πράγματα. Είναι αυτή η χαρά που έχεις σε κάθε σου ξεκίνημα και σε κάθε σου γνωριμία».
Πάντως αυτό το αίσθημα της αιώνιας αρχής είναι ένας καλός τρόπος να γυρίζει κάποιος την πλάτη στο τέλος και στον θάνατο…
«Στην πραγματικότητα ναι. Ισως μάλιστα ο καλύτερος τρόπος».
Αλήθεια, γιατί να υπάρχει τέλος;
«Δεν ξέρω… Ισως να μην είμαι ο καταλληλότερος άνθρωπος να μιλήσω γι’ αυτό. Γιατί εγώ ποτέ δεν βλέπω κάποιο τέλος σε οτιδήποτε και αν κάνω. Δεν είμαι άνθρωπος που βλέπω το τέλος. Αλήθεια, πώς να είναι το τέλος; Ισως επειδή βρίσκομαι συνεχώς σε εγρήγορση και κάνω πολλά πράγματα να μην το δω ποτέ. Το τέλος φοβάμαι ότι δεν θα το δω ποτέ, θα με βρει μόνο του, είμαι σίγουρη…».
Οι φόβοι μας είναι οι οδηγοί της ζωής μας;
«Κάποιες φορές ίσως είναι ο φόβος οδηγός μας. Κάποιες άλλες όμως είναι και η χαρά, που για μένα προσωπικά είναι πολύ πιο δυνατό συναίσθημα από τον φόβο. Γεγονός είναι ότι όποιος και να είναι ο οδηγός στη ζωή ουσιαστικά ποτέ δεν βρίσκεις αυτό που ακριβώς αναζητείς. Γι’ αυτό και προχωράς και ψάχνεις συνεχώς και αναζητείς όλο και περισσότερα πράγματα αλλά ποτέ δεν φτάνεις, ποτέ δεν κατακτάς την αναζήτησή σου. Αυτό είναι το διαρκές ενδιαφέρον της ζωής».
Αν κατάλαβα καλά, το συνεχές ψάξιμο είναι η ουσία της ζωής;
«Δεν ξέρω γενικώς για όλους ποια είναι η ουσία της ζωής. Εγώ μιλάω μόνο για τον εαυτό μου».
Για εσάς ποια είναι η ουσία της ζωής;
«Δεν ξέρω ποια είναι η ουσία της ζωής. Αυτό που ξέρω είναι ότι απολαμβάνω την κάθε στιγμή της ζωής, ζω το παρόν και κάποιες φορές είναι πραγματικά υπέροχο ακόμη και όταν το συνειδητοποιείς αυτό που έζησες εκ των υστέρων. Για να μην πω ότι αυτή η εκ των υστέρων συνειδητοποίηση είναι και ο πιο ασφαλής τρόπος για να μη χάνεις τη ζωή σου. Συχνά όταν τη στιγμή που ζεις τη σκέφτεσαι και την αναλύεις ενώ τη ζεις, τη χάνεις. Προσπαθώντας να την αναλύσεις, η στιγμή έχει ήδη φύγει. Εγώ μια ζωή ψάχνω για κάτι, αλλά δεν ξέρω τι είναι αυτό το κάτι. Είναι όμως πάντα εκεί, το βλέπω αλλά ποτέ δεν το πλησιάζω τόσο κοντά που να διακρίνω τι είναι αυτό το κάτι που με τραβάει προς το μέρος του. Ισως αυτή η αδυναμία μου να αποκαλύψω αυτό το κάτι να είναι και η πηγή τής συνεχιζόμενης επιθυμίας μου. Η ουσία της ζωής είναι να συνεχίσει κάποιος να επιθυμεί».
Θα αποφασίζατε ένα ταξίδι στο Νησί των Επιθυμιών με την πιθανότητα της μη επιστροφής από τις επιθυμίες σας;
«Ισως όχι. Αλλωστε το χαρακτηριστικό των επιθυμιών είναι η αδυναμία να τις εκπληρώσεις. Αν εκπληρωθεί μια επιθυμία παύει να είναι επιθυμία. Νομίζω ότι συμφωνείτε και εσείς με αυτό που λέω».
Οι επιθυμίες είναι γεννήματα της φαντασίας ή η πραγματικότητα η ίδια δημιουργεί τις επιθυμίες;
«Δεν ξέρω τι με κάνει να επιθυμώ αυτό και όχι εκείνο… Ξέρω όμως ότι προσωπικώς αγαπώ την ανάμειξη της φαντασίας με την πραγματικότητα. Θέλω να ζω μια φυσιολογική ζωή. Θέλω να βρίσκομαι ανάμεσα σε ανθρώπους. Δεν θα ήθελα να βρίσκομαι σε έναν κόσμο που κυριαρχεί η μία πλευρά. Δεν μπορώ να φανταστώ τον εαυτό μου στη μέση των επιθυμιών μου. Μου αρέσει συχνά και η άρνηση των επιθυμιών μου. Αυτό με κάνει να νιώθω πιο ανθρώπινα. Γινόμαστε όλοι περισσότερο άνθρωποι όταν νιώθουμε ηττημένοι. Οι νικητές χάνουν την ανθρωπιά τους. Η ήττα είναι η βάση της πραγματικότητας, της αλήθειας».
Είναι δύο διαφορετικοί κόσμοι αυτός της πραγματικότητας και αυτός της φαντασίας;
«Ισως η φαντασία και η πραγματικότητα μαζί να είναι ένας κόσμος… Ο κόσμος μας».
Υπάρχουν άνθρωποι χωρίς φαντασία;
«Οχι, δεν νομίζω. Ισως κάποιοι άνθρωποι δεν προσπαθούν να ενεργοποιήσουν τη φαντασία τους. Ισως δεν έχουν αυτή τη δύναμη στη ζωή τους. Ισως να θέλει δύναμη να βάλεις τη φαντασία στη ζωή σου».
Πώς καταλήξατε να επιλέξετε τον χορό για να εκφραστείτε; Γιατί δεν γίνατε ζωγράφος ή συγγραφέας;
«Νομίζω, για μένα προσωπικά, το τι τελικώς κάνεις καθορίζεται από το τι ήθελες πάντα. Εγώ ήθελα από παιδί να κινούμαι. Πάντα μου άρεσε η κίνηση. Να εκφράζομαι δηλαδή με το σώμα μου στον χώρο και στον χρόνο. Είναι πολλά πράγματα που συμπεριλαμβάνονται στον χορό. Το σώμα, ο χώρος, ο χρόνος, η μουσική, τα πάντα… Μπορεί να είναι πολύ διαφορετικά μεταξύ τους όλα αυτά αλλά δεν μπορούν να αποσπαστούν στον χορό το ένα από το άλλο. Στον χορό υπάρχει και κάτι επιπλέον. Χορεύεις και με άλλους ανθρώπους και σε κάποιες περιπτώσεις δεν μπορείς να κάνεις τίποτε χωρίς τους άλλους. Στη ζωγραφική όμως δεν ισχύει κάτι τέτοιο. Στη ζωγραφική κάνεις κάτι μόνος σου, κάνεις τη δουλειά σου μόνος. Εγώ δεν μπορώ να λειτουργήσω μόνη μου. Εγώ για να νιώσω μόνη μου πρέπει να είμαι ανάμεσα σε άλλους… αυτός είναι ο μόνος τρόπος να είμαι μόνη μου και να εκφράζομαι. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να βρίσκω τον δρόμο μου. Ψάχνω για κάτι που είναι δύσκολο να βρω αλλά οι άλλοι με βοηθούν σαν παρουσίες να ψάχνω. Εγώ σε ένα έρημο νησί θα πέθαινα από αδυναμία να βρω τον δρόμο μου. Οι άλλοι γύρω είναι σαν ένα ποτάμι που με παρασύρει και εγώ μέσα σε αυτή την κατάσταση βρίσκω τον εαυτό μου, τον δρόμο μου».
Υπήρξε μία στιγμή ανακάλυψης; Υπήρξε μία στιγμή που είπατε ότι ο χορός είναι το μέσο που θα χρησιμοποιήσω για να επικοινωνήσω;
«Κοιτάξτε, πάντα ήθελα να γίνω χορεύτρια. Αλλά όταν έκανα την πρώτη μου χορογραφία διαπίστωσα ότι αυτό ήταν που ήθελα να κάνω. Απλώς συνέβη και ένιωσα ότι μέσα από τον χορό και τη χορογραφία μπορούσα να είμαι ο εαυτός μου. Δεν σας κρύβω ότι μερικές φορές ήθελα πολύ να χορέψω τις χορογραφίες μου η ίδια, αλλά πάντα βρίσκονταν κάποιοι χορευτές που μου έλεγαν: “Θέλω τόσο πολύ να χορέψω αυτή τη χορογραφία…”. Τελικώς στην εκδήλωση και μόνο αυτής της επιθυμίας τους υποχωρούσα και έτσι ποτέ δεν κατάφερα να χορέψω η ίδια μια χορογραφία μου. Απλώς συνέβη λοιπόν να γίνω χορογράφος. Δεν ήταν μια στιγμή επιλογής. Με βρήκε αυτό το κακό και εγώ υποτάχτηκα στη μοίρα μου».
Γεννηθήκατε με αυτή την προδιάθεση στον χορό ή το περιβάλλον σάς άνοιξε την πόρτα;
«Δεν ξέρω αν γεννήθηκα με αυτή την προδιάθεση. Το σίγουρο είναι ότι δεν μεγάλωσα σε περιβάλλον χορευτών. Θέλω να πω ότι δεν είχα επιρροές από το περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσα. Απλώς, ο χορός ήταν καθαρά μία δική μου ανάγκη έκφρασης».
Σαν παιδί πώς ήσασταν;
«Σαν άτομο ήμουν πολύ ντροπαλή και ο χορός ήταν το μόνο μέσο για να εκφράσω τα συναισθήματα και ό,τι άλλο ένιωθα. Αυτό ήταν το μόνο λεξιλόγιό μου: ο χορός».
Αναρωτιέμαι, τελικώς γεννιόμαστε με αυτό που πρόκειται να κάνουμε στη ζωή μας; Αν γεννιόμαστε, γεννιόμαστε όλοι με κάποια προδιάθεση για κάτι; Και αν δεν γεννιόμαστε όλοι με αυτή την προδιάθεση, μήπως αυτό είναι μια θεϊκή αδικία;
«Οχι, δεν είναι θεϊκή αδικία. Νομίζω ότι όλοι γεννιόμαστε με κάποιες δυνατότητες. Αν βρεθούν το ερέθισμα και η πρόκληση, τότε εκφράζουμε αυτό που θέλουμε να κάνουμε μέσω των δυνατοτήτων μας. Είναι εν πολλοίς και θέμα τύχης. Είναι πολύ πιο σύνθετο όμως να μην ανακαλύπτουμε τις δυνατότητές μας και να ζούμε μια ζωή χωρίς αυτές. Γι’ αυτό και βλέπετε γύρω μας χιλιάδες ανθρώπους με ειδικές ανάγκες… Το να μην ανακαλύπτεις τις κρυμμένες σου δυνατότητες είναι μια μορφή αναπηρίας. Χρειάζονται πολλά στοιχεία για να σταθείς στο ύψος των δυνατοτήτων σου. Μεγάλο ρόλο παίζει και η μάθηση. Αλλά ειδικά ως προς αυτό, υπάρχουν αρκετά εμπόδια. Αν δεν διδαχθείς χορό, τότε είναι πιθανό να μην ανακαλύψεις αν μπορείς να γίνεις χορευτής ή χορεύτρια. Είναι συνδυασμός λοιπόν πολλών πραγμάτων να βρεις και να ζήσεις με τις δυνατότητες που έχεις όταν γεννιέσαι».
Οταν πάτε να περάσετε το όραμά σας μέσα από τα σώματα των χορευτών, ποια είναι η μεγαλύτερη δυσκολία που συναντάτε; Υπάρχουν σώματα που αντιστέκονται στο δικό σας όραμα;
«Οταν αρχίζω μια νέα δουλειά, ποτέ δεν ξέρω τι ακριβώς πρόκειται να κάνω. Εμπνέομαι από τη ζωή και τον χορό ταυτοχρόνως. Ξέρω σχεδόν πάντα ότι δεν έχω πολύ χρόνο στη διάθεσή μου. Οι χορευτές εξάλλου δεν είναι πάντα οι ίδιοι. Ο καθένας έχει διαφορετική προσωπικότητα, άλλη ποιότητα στην κίνησή του. Εχω πολλές ιδέες αλλά στην ουσία δεν έχω καμία ιδέα. Είναι δύσκολο από μόνο του να πραγματοποιηθεί αυτό που ψάχνεις. Πριν από χρόνια βέβαια ήταν πολύ πιο δύσκολο να δουλέψεις με αυτόν τον τρόπο. Οι χορευτές είχαν μάθει να έχουν κατά νου όμορφες ιστορίες και απλώς να προσπαθούν να τις εκτελούν. Τώρα όμως μέσα από πολλές παραστάσεις μου έμαθαν τι να κάνουν για να ανοίγουν τον εαυτό τους, να εκφράζονται και αυτοί μέσα από τη χορογραφία. Σήμερα οι χορευτές ανακαλύπτουν νέους τρόπους στη δουλειά».
Πόσο σας επηρεάζει ένας χορευτής τη στιγμή που εσείς προσπαθείτε να τον επηρεάσετε;
«Οχι πολύ. Δεν επηρεάζει τις ιδέες μου, απλώς τις εμπλουτίζει. Δεν νομίζω ότι ξεφεύγω από αυτό που έχω στον νου μου».
Θα με διευκόλυνε να σας κατανοήσω αν μου περιγράφατε τον τρόπο με τον οποίο δημιουργείτε μια χορογραφία βήμα βήμα… Σας δυσκολεύω;
«Καθόλου. Απλώς δεν είναι τόσο απλό και σαφές. Οταν αρχίζω να σκέφτομαι ότι θα φτιάξω μια χορογραφία δεν κρατώ ποτέ σημειώσεις. Αποφεύγω να κάνω πρόγραμμα. Υπάρχω εγώ, οι χορευτές μου και η ζωή. Αρχίζω να θέτω στους χορευτές μου ερωτήσεις. Για τα συναισθήματα, τις εικόνες, τις σκέψεις. Από εκεί αρχίζει η αναζήτηση. Με τον ίδιο τρόπο λειτουργούν και οι χορευτές. Για κάθε ερώτημά μου η απάντηση δεν είναι φυσικά γραπτή. Σηκώνονται, κάνουν φιγούρες, χορεύουν, τραγουδούν και εκφράζονται μόνο με κινήσεις, δίχως λόγια και δίχως γραπτά. Ακολουθεί η αναζήτηση του υλικού. Διαμορφώνουμε μια χορογραφία πάντα σύγχρονη , δουλεύουμε μαζί και προτείνουμε τι άλλο θα πρέπει να περιέχεται μέσα στη χορογραφία. Ακολουθεί ο συνδυασμός και η κατανομή των αισθημάτων και των κινήσεων. Στο μόνο για το οποίο αποφασίζω μόνη μου είναι η μουσική. Και αυτό δεν το κάνω στην αρχή αλλά κάπου στη μέση. Πρέπει να καταλάβετε ότι αναζητούμε την πεμπτουσία της έκφρασης, γι’ αυτό και βάζουμε αρκετά αργά τη μουσική η οποία έρχεται για να ενώσει τα θέματα. Βλέπω τον εαυτό μου ως κοινό και ως θεατή που συναποφασίζει όταν χορογραφώ. Αφού παρουσιάσω τη δουλειά μου μετά αποφεύγω να μπω στη διαδικασία να ερμηνεύσω το αποτέλεσμα. Αλλωστε ο χορός είναι ο μοναδικός τρόπος για να εκφραστώ όπως σας είπα. Είναι το προσωπικό μου λεξιλόγιο και το λεξιλόγιο που χρησιμοποιούν οι χορευτές μου. Αρα όποιο και αν είναι το αποτέλεσμα είμαι εγώ…».
Τι σημαίνουν τα λάθη για εσάς; Το λάθος είναι γνώση;
«Εγώ τα περισσότερα λάθη που κάνω οφείλονται κυρίως στο ότι δεν ακολουθώ πάντα αυτό που οραματίζομαι. Θέλω να είμαι αληθινή και κοντά στα πιστεύω μου στη ζωή, αλλά πολλές φορές από μια έμφυτη ευγένεια αναγκάζομαι και κάνω υποχωρήσεις για να μη στενοχωρήσω κάποιον που δουλεύω μαζί του. Εγώ δεν κάνω λάθη μη γνωρίζοντας το σωστό. Ολες τις φορές συνειδητοποιώ τα λάθη μου προτού τα κάνω. Ξέρω τα λάθη μου όταν τα κάνω. Είναι επώδυνο να διαπιστώνεις το λάθος προτού το κάνεις. Αλλά καμιά φορά χρειάζεται να κάνεις και συμβιβασμούς. Είμαι άνθρωπος ευγενής. Δεν είναι εύκολο να πατάς πάνω σε ψυχές ανθρώπων για να κάνεις το σωστό. Ποιότητα για μένα είναι σεβασμός στις αδυναμίες των άλλων. Αλίμονο αν στην προσπάθεια να είμαστε αλάνθαστοι γινόμασταν ανελέητοι. Γι’ αυτό και η γνώση ενός λάθους δεν θα με κάνει ποτέ να μην το επαναλάβω. Φυσικά τα λάθη βοηθούν και να μαθαίνεις και να βρίσκεις και λύσεις σε ό,τι αφορά τη δουλειά σου… αλλά αυτό δεν μπορεί να είναι ζητούμενο. Κανένας δεν κάνει λάθη για να ανακαλύψει κάτι στη δουλειά του».
Η τέχνη είναι ένας τρόπος να κερδίσει ο άνθρωπος τον χρόνο; Βέβαια, θα μου πείτε, έτσι κι αλλιώς ηττημένοι είμαστε…
«Ισως σε κάποια διάσταση να βοηθάει η τέχνη να κερδίσουμε τον χρόνο. Αν σκεφτούμε τελικώς τι είναι αυτό που μένει και ποια είναι τα απομεινάρια του παρελθόντος θα διαπιστώσουμε ότι κυρίως αυτό που μένει είναι η τέχνη. Εξαρτάται βέβαια από ποια οπτική βλέπουμε την έννοια του χρόνου. Μια άλλη οπτική είναι ότι η ζωή μας κάποια στιγμή αρχίζει και κάποια στιγμή τελειώνει. Ακόμη και οι παραστάσεις που κάνουμε πεθαίνουν όταν κλείνει η αυλαία και από ένα σημείο και μετά τα έργα ξεχνιούνται. Αυτή είναι όντως μια άλλη οπτική. Η διαφορετική οπτική οδηγεί και σε έναν άλλον ορισμό του χρόνου».
Γερνάει ένα σώμα;
«Οπως άλλωστε γερνάει και ένα δέντρο. Αλλά είναι τόσο όμορφο ένα γηρασμένο σώμα όσο και συναρπαστικό. Οπως το δέντρο σε όλες του τις φάσεις έχει μια διαφορετική ομορφιά το ίδιο ισχύει και με το σώμα. Δεν είναι ποτέ άσχημο ένα σώμα. Είναι απόλυτα φυσικό και φυσιολογικό να γερνάει, όπως το να είναι κάποιος χοντρός ή πολύ αδύνατος. Κάθε σώμα είναι γοητευτικό όταν κινείται ελεύθερα. Οταν κινείται και λέει αυτό που θέλει να πει».
Τι είναι αυτό που χάνει ένας άνθρωπος όταν εγκαταλείπει για πάντα την παιδική ηλικία του; Και τι κερδίζει ο άνθρωπος με την ενηλικίωση;
«Δεν ξέρω τι χάνει ένας άνθρωπος μεγαλώνοντας. Νομίζω ότι χάνει πολλά και κερδίζει εξίσου πολλά. Αλλά είναι τόσο πολλά για να αρχίσω να τα απαριθμώ. Το πώς χρησιμοποιείς τη φωνή, το σώμα σου, τη σκέψη σου. Ολα αλλάζουν… Υπάρχει μια αθωότητα πολύ σημαντική όταν είσαι παιδί που κάποιοι άνθρωποι φροντίζουν να μην τη χάσουν όταν μεγαλώνουν. Οπως και μια άλλη αίσθηση ελευθερίας… Ως παιδιά οι φόβοι μάς οδηγούν στην ελευθερία. Ως μεγάλους οι φόβοι μάς σκλαβώνουν. Ενα παιδί καβαλάει τους φόβους του, τους κάνει άλογο και τρέχει πάνω σε αυτούς. Αυτό είναι πολύ σημαντικό για μένα. Αυτό είναι η αποθέωση της ελευθερίας. Γι’ αυτό η ελευθερία των παιδιών είναι μεγαλύτερη από ό,τι των μεγάλων…».
Πιστεύω ότι η ενηλικίωση σημαίνει και την είσοδο στην αβεβαιότητα… Τι λέτε;
«Μάλλον θα συμφωνήσω μαζί σας. Υπάρχουν όμως και κάποιοι άνθρωποι που τελικώς τα καταφέρνουν και επιβιώνει μέσα τους η παιδική βεβαιότητα για τα πράγματα και τις πράξεις τους».
Τι άνθρωποι είναι αυτοί που τα καταφέρνουν;
«Είναι οι σοφοί. Ολοι θα θέλαμε να καταφέρναμε να διατηρήσουμε την παιδική μας βεβαιότητα και ως μεγάλοι αλλά δυστυχώς δεν είμαστε σοφοί. Καταλαβαίνετε τι εννοώ;».
Απολύτως… Πέστε μου έναν σοφό.
«Σοφός είναι κάθε άνθρωπος που μπορεί, αν και μεγάλος, να σκέφτεται και να δρα σαν παιδί. Πρώτη φορά δίνω μια τέτοια συνέντευξη. Με κάνατε να πω πράγματα που σε άλλη περίπτωση δεν θα έλεγα ποτέ».
Χαίρομαι γι’ αυτό… Κατά τη γνώμη σας τι είναι αυτό που κάνει το κοινό να ξεχωρίζει μια χορογραφία της Πίνα Μπάους ανάμεσα σε χιλιάδες άλλες χορογραφίες;
«Δεν ξέρω… δεν το έχω σκεφτεί. Το μόνο που ξέρω είναι ότι είμαι μάλλον τυχερή που δεν το έχω σκεφτεί, που δεν μου έχει περάσει από το μυαλό αυτό». (γέλια)
Γιατί είστε τυχερή;
«Αλίμονο αν τους ανθρώπους τούς απασχολούσε η υπογραφή τους. Υπογράφουμε όπως μπορούμε και αυτό φτάνει. Οι υπογραφές δεν υπάρχουν για να αναγνωρίζουμε εμείς τον εαυτό μας αλλά για να μας αναγνωρίζουν οι άλλοι».
Πώς γίνετε να είστε 30 χρόνια στον χώρο της πρωτοπορίας; Ακόμη και σήμερα ύστερα από κάθε νέα δημιουργία σας πολλοί λένε: «Η Πίνα Μπάους είναι πρωτοπορία»… Καταλαβαίνετε τι είναι αυτό που ερμηνεύουν στο έργο σας οι άλλοι ως πρωτοπορία;
«Ερμηνεύουν ίσως το ενδιαφέρον μου γι’ αυτή τη δουλειά, δουλεύω έντονα και με πάθος. Ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζω τις ιδέες που θέλω να πραγματοποιήσω νομίζω ότι συνιστά τη διαφορά από άλλους δημιουργούς. Η δουλειά μου είναι ανοιχτή για όλους, για όλο το κοινό. Σημασία στην τέχνη έχει ο τρόπος με τον οποίο το κοινό σε προσλαμβάνει. Πρέπει να νιώθει το κοινό ότι μπορεί να συμμετέχει σε αυτό που κάνεις, ότι δεν αποκλείεις κανέναν με αυτό που κάνεις, δεν δημιουργείς ένα φράγμα ανάμεσα στο έργο σου και στο κοινό. Δουλεύω με έναν πολύ διαφορετικό τρόπο κάθε έργο μου, κάθε χορογραφία μου».
Τι είναι για εσάς πρωτοπορία;
«Η προσπάθεια κάθε καλλιτέχνη κάθε στιγμή να μιλήσει για τη ζωή που τον περιβάλλει με έναν τρόπο που θα γίνει κατανοητός σε όλους. Το καινούργιο στην τέχνη κατοικεί στη ζωή, στην πραγματικότητα που ζούμε. Γι’ αυτό και δεν αλλάζει τη ζωή η τέχνη, αλλά η ζωή την τέχνη. Οι περισσότεροι καλλιτέχνες που δεν ανακαλύπτουν τίποτε το νέο μέσα από την τέχνη τους έχουν ξεκοπεί από τη ζωή. Η ζωή είναι η έμπνευση, η ζωή περιέχει την επανάσταση και την πρωτοπορία. Γι’ αυτό συχνά εγώ λέω ότι μιλάω μέσα από την τέχνη μου για τη ζωή που μας περιβάλλει, για την ύπαρξη, για εμάς τους ίδιους. Το ουσιώδες πρόβλημα είναι ότι μπορεί στη ζωή πάντα να χορεύουμε αλλά όχι πάντα με τις παραδοσιακές φόρμες γιατί η ίδια η παράδοση δεν είναι πια ίδια».
Υπάρχουν άλλοι δημιουργοί σήμερα όχι μόνο στον χορό που να διακρίνετε στο έργο τους αυτά τα στοιχεία που περιγράφετε;
«Ειδικά εμένα που ρωτάτε δεν μπορώ να σας μιλήσω γι’ αυτά. Εννοώ ότι πετύχατε έναν άνθρωπο ο οποίος είναι πολύ εύκολος θεατής. Μπορώ να διασκεδάσω τόσο εύκολα! Τα συναισθήματά μου είναι τόσο ανοικτά, ακόμη και ως θεατής, όχι μόνο ως δημιουργός. Δεν θα μπορούσα να σας πω ονόματα γιατί γίνονται τόσο πολλά πράγματα ανά τον κόσμο και είναι βέβαιο ότι χάνω πάρα πολλά που συμβαίνουν. Θα ήταν αδικία να μιλήσω για κάποιους αφού δεν έχω δει αρκετούς άλλους. Βέβαια ένα γεγονός για να θεωρείται διαφορετικό θα πρέπει να συνδυάζει πολλά πράγματα και από την πλευρά τού θεατή και από αυτή του δημιουργού. Υπάρχουν τόσο πολλές διαφορετικά εκφραζόμενες ενέργειες. Καθημερινά γύρω μας γίνονται απίστευτα πράγματα. Γράφεται τόσο πολύ καλή μουσική ανά τον κόσμο, υπάρχουν παραστάσεις που παίζονται και είναι πάρα πολύ καλές, οπότε καταλαβαίνετε ότι οι δημιουργοί είναι πολλοί, πάρα πολλοί».
Υπάρχει ταλαντούχο κοινό;
«Ταλαντούχο κοινό; Πολύ ενδιαφέρουσα ερώτηση… Νομίζω ότι πάντα το κοινό είναι ταλαντούχο. Εγώ είμαι και δημιουργός και θεατής, γι’ αυτό δεν θα μπορούσα να απαντήσω εύκολα σε αυτή την ερώτηση». (γέλια)
Η γνώση βοηθάει το κοινό να καταλάβει καλύτερα την τέχνη;
«Ναι, σίγουρα η γνώση είναι σε κάποιον βαθμό ένα βοηθητικό στοιχείο. Κάποιοι άνθρωποι που δεν έχουν δει κάτι άλλο δεν μπορούν να αξιολογήσουν ένα καλλιτεχνικό γεγονός πάντα με τον τρόπο που εννοούμε. Οπωσδήποτε όμως ακόμη και όταν μιλάμε για γνώση θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι υπάρχουν διαφορετικά επίπεδα γνώσης τα οποία εξαρτώνται από πολλά πράγματα. Και όταν μιλάμε για γνώση, σε ό,τι αφορά την πρόσληψη μιας παράστασης ή ενός καλλιτεχνικού γεγονότος, δεν εννοώ αποκλειστικά το να έχεις διαβάσει ωραία βιβλία ή να γνωρίζεις διάφορες θεωρίες. Κάποιοι έχουν δει πολλές παραστάσεις, κάποιοι άλλοι καμία. Δεν μπορούμε να βασιστούμε στη γνώση αποκλειστικά για την ανακάλυψη της ποιότητας ενός έργου τέχνης. Η ευαισθησία και το ένστικτο συχνά αποδεικνύονται πιο ισχυρά από την καθιερωμένη γνώση».
Πιστεύετε ότι οι γονείς σας αυτό που γίνατε ονειρεύονταν για εσάς;
«Οι γονείς μου πάντα με αγαπούσαν πολύ ό,τι και αν έκανα. Ασχετα με το τι ήταν αυτό. Και είχαν και πολύ κατανόηση. Αλλωστε οι γονείς το πολυτιμότερο που προσφέρουν στα παιδιά τους είναι η αγάπη. Τίποτε άλλο. Οι κακοί γονείς είναι αυτοί που προσπαθούν να δώσουν στα παιδιά τους και κάτι ακόμη εκτός από αγάπη». (γέλια)
Σας ευχαριστώ και ελπίζω να μη σας κούρασα…
«Καθόλου, πέρασα πολύ καλά γιατί ήταν πολύ διαφορετικά αυτή τη φορά. Σας είπα άλλωστε όσα θα έλεγα κάτω από φυσιολογικές συνθήκες σε έξι μήνες».
Σας ευχαριστώ πολύ.
«Κι εγώ».
Το Χοροθέατρο του Βούπερταλ της Πίνα Μπάους στα πλαίσια του Φεστιβάλ Αθηνών παρουσιάζει σήμερα και αύριο στο Ηρώδειο το έργο της «1980: Α piece by Pina Bausch»
