Ενα από τα θεμελιώδη έργα του παγκόσμιου πολιτισμού που άσκησε και εξακολουθεί να ασκεί βαθύτατη επίδραση, τα Ανάλεκτα του Κομφούκιου, εκδίδεται για πρώτη φορά στα ελληνικά μεταφρασμένο από το κινεζικό πρωτότυπο. Είναι τόσο ισχνές οι γνώσεις μας για τον πολιτισμό της Κίνας, που αναμφισβήτητα η έκδοση των Αναλέκτων θα πρέπει να θεωρηθεί προσφορά στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό. Ο,τι γνωρίζουμε ως τώρα για τον Κομφούκιο έχει φτάσει σ’ εμάς μέσω των απόψεων δυτικών συγγραφέων. Τα τελευταία χρόνια οι γνώσεις μας για την Κίνα έχουν αυξηθεί σε αξιοσημείωτο βαθμό, βιβλία έχουν γραφεί για τη χώρα, άρθρα, κυρίως για τη σύγχρονη Κίνα, βλέπουν καθημερινά το φως της δημοσιότητας. Ωστόσο ο δρόμος που θα χρειαστεί να διανύσουμε είναι ακόμη μακρύς. Και ασφαλώς θα πρέπει να τον ανοίξουν οι μελλοντικοί σινολόγοι και αντιστοίχως οι κινέζοι ελληνιστές.


Ο Κομφούκιος έζησε και δίδαξε τον 5ο π.Χ. αιώνα. Τα Ανάλεκτα είναι το πιο διάσημο έργο του, ίσως το μοναδικό στην παγκόσμια σκέψη από το οποίο προκύπτει ολοκληρωμένο το πνευματικό πορτρέτο ενός ανθρώπου που επί 25 αιώνες παραμένει πρότυπο για όλους τους άλλους, και αυτό παρά το γεγονός ότι δεν είναι βέβαιο ποια από όσα λέγονται στα Ανάλεκτα είναι όντως ρήσεις του ίδιου. Η κάθε εποχή έχει τον δικό της Κομφούκιο πάνω στον οποίο εφαρμόστηκαν ποικίλες ερμηνείες. Οσον αφορά τα πραγματικά γεγονότα, εκείνο που γνωρίζουμε μετά βεβαιότητος είναι πως ο Κομφούκιος υπήρξε δάσκαλος που προετοίμαζε τους γόνους των ευγενών της εποχής για να ασκήσουν αποδοτικά την εξουσία όταν θα ερχόταν το πλήρωμα του χρόνου. Δεν ήταν δηλαδή φιλόσοφος όπως το εννοούμε στη Δύση. Το θρησκευτικό περιεχόμενο του έργου του είναι επίσης αμφίβολο. Ο Κομφούκιος ήταν αγνωστικιστής. Δεν έλεγε αν υπάρχει ή όχι μετά θάνατον ζωή, αλλά απλώς ότι δεν ξέρουμε τι υπάρχει μετά.


Στην πραγματικότητα, διαβάζοντάς τον συμπεραίνει κανείς πως δεν γνωρίζουμε τίποτε για τον θάνατο. Και, όπως τονίζει ο Κανέτι σε ένα ωραίο δοκίμιό του με τίτλο Ο Κομφούκιος στις συνομιλίες του, δεν μοιάζει να τον ενδιαφέρει τι γίνεται μετά θάνατον κι έτσι όλη η έμφαση δίνεται στη ζωή. Η σταδιοδρομία του δεν υπήρξε επιτυχής και η φήμη του, όσο ζούσε, περιοριζόταν στον στενό κύκλο των μαθητών του. Στα Ανάλεκτα, όπου διαλέγεται μαζί τους, μετράμε καμιά εικοσαριά από δαύτους, ενώ άλλες πηγές λένε πως είχε εβδομήντα δύο μαθητές.


Ο άρχοντας


Ο Κομφούκιος συνθέτει τα πρότυπά του ακολουθώντας τα αντίστοιχα των παλαιών αρχόντων και αντιπαραθέτοντάς τα στα αρνητικά πρότυπα, που τα συνιστούν όσοι από τους ηγεμόνες της εποχής αρνήθηκαν να ακολουθήσουν ή να εφαρμόσουν τη διδασκαλία του. Μολονότι δάσκαλος νεαρών πριγκίπων, επιδιώκει να τους δείξει τον τρόπο να κυβερνούν, χωρίς να τους κολακεύει. Εχει εμπιστοσύνη στους νέους γιατί, όπως λέει, κανείς δεν γνωρίζει τι μπορεί να πετύχει ένας νέος με ικανότητες και φιλομάθεια στην ηλικία της ωριμότητας. Για τον ίδιο η ζωή και ο θάνατος είναι δύο χωριστές περιοχές. Το πένθος της απώλειας των γονέων δεν πρέπει να συντρίβει τους νέους. Ο γιος ακολουθεί το πρότυπο του πατέρα του αλλά όχι με σχηματικό τρόπο. Διατηρώντας ακέραιη τη μνήμη των νεκρών στον τρόπο σκέψης και ζωής ο Κομφούκιος ισχυροποιεί την παράδοση. Μόνον έτσι ο κόσμος δεν χειροτερεύει.


Μολονότι όλη του η προσπάθεια είναι να πείσει τους ηγεμόνες της εποχής για τις απόψεις του όσον αφορά τη συμπεριφορά τους και τη διακυβέρνηση, ο Κομφούκιος δεν αναλύει στο έργο του τη βαθύτερη φύση και το περιεχόμενο της εξουσίας. Εκείνο που τον ενδιαφέρει είναι να την ασκούν οι ηγεμόνες κατά τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Η άσκηση της εξουσίας έχει χαρακτήρα τελετουργικό και μοιάζει με τη μουσική και τον χορό, τέχνες για τις οποίες αυτός ο μέγας πολιτειολόγος, θα λέγαμε, έτρεφε ανυπόκριτο θαυμασμό. Το μεγάλο του πρότυπο είναι ο άρχοντας των Τσόου που έζησε πεντακόσια χρόνια πριν από αυτόν. Ο Κομφούκιος εξετάζει προσεκτικά τι συνέβη μετά: γεγονότα, τελετουργίες, τραγούδια. Βλέπει τον άρχοντα στον ύπνο του. Ο τρόπος που οικειοποιείται το παρελθόν ο Κομφούκιος είναι αναμφισβήτητα ανεπανάληπτος.


Ο κομφουκιανισμός δεν υπήρξε θρησκεία μολονότι εξελήφθη ως θρησκεία μια εποχή. Είναι απολύτως βέβαιο πως αλλιώς διαβάζει τον Κομφούκιο ένας Κινέζος και αλλιώς ένας Δυτικός, αν και η επίδρασή του, από την εποχή που τον ανακάλυψε η Δύση ως τις μέρες μας, παραμένει τεράστια. Πολλοί θα ισχυρίζονταν, λ.χ., ότι οι θεωρίες περί ανεκτικότητας, που είναι τώρα της μόδας, συγκρινόμενες με όσα λέει επί του θέματος ο Κομφούκιος φαντάζουν ρηχές. Η επίδρασή του σε μορφές της δυτικής σκέψης, στον Λάιμπνιτς, τον Ρουσό και τον Μαξ Βέμπερ για παράδειγμα, υπήρξε αναμφισβήτητη. Αλλά και πιο πρόσφατα: στον Πάουντ και τον Κανέτι – για να μείνω στους επιφανέστερους.


Ο έλληνας εκδότης αποφάσισε να προβεί σε πολυτελή δίτομη έκδοση των Αναλέκτων. Δεν αντιλαμβάνομαι γιατί η ελληνική έκδοση θα πρέπει να υπερβαίνει τις 560 σελίδες μεγάλου σχήματος, όταν λ.χ. η κλασική αγγλική μετάφραση του κορυφαίου σινολόγου Arthur Walley με τις σημειώσεις, τα ευρετήρια, την εισαγωγή, τα ερμηνευτικά σχόλια και τον πίνακα ονομάτων περιορίζεται στις 270 σελίδες μεσαίου σχήματος και οι μεταφράσεις του Πάουντ όχι μόνο των Αναλέκτων αλλά και του Αμετάθετου Αξονα και του Μεγάλου Πανδέκτη, όλων μαζί σε έναν τόμο, στις 288 σελίδες.


Απορίες


Στον μεταφραστή Σωτήρη Χαλικιά οφείλουμε χάρη που μετέφερε από το πρωτότυπο στα ελληνικά αυτό το μεγάλο έργο. Εχω όμως τεράστιες αντιρρήσεις για ορισμένα από όσα λέει στην εισαγωγή του. Πριν από όλα, πόθεν τεκμαίρεται ότι ο πολιτισμός της Κίνας και γενικότερα της Απω Ανατολής «ταυτίστηκε με ένα μόνο ιστορικό πρόσωπο, τον Κομφούκιο»; Και ο Λάο Τσε; Επειτα, τι εννοεί λέγοντας δυτική και κινεζική «πνευματικότητα»; Δεν του αρέσει η λέξη πνεύμα και την προτιμά πιο «χριστιανική», ας πούμε;


Πώς συμπεραίνει ότι στην κομμουνιστική Κίνα επικράτησε «ένα πνεύμα απόρριψης των βασικών αξιών της σύγχρονης βιομηχανικής κοινωνίας», όταν το μαοϊκό καθεστώς έκτιζε εργοστάσια μέσα στις πόλεις, και μάλιστα δίπλα στα πανεπιστήμια, με αποτέλεσμα η χώρα να χρειάζεται σήμερα να δαπανήσει ασύλληπτα ποσά προκειμένου να επιλύσει τα τεράστια περιβαλλοντικά της προβλήματα; Οσο για την «επίδραση των ιδεών του Κομφούκιου στους ηγετικούς κύκλους της κομμουνιστικής Κίνας», να θυμίσω μόνο πως οι ερυθροφρουροί εξεπέλυσαν τον καιρό της μορφωτικής επανάστασης τεράστια ιδεολογική εκστρατεία «εναντίον του Κομφούκιου και του Λιν Μπιάο»! Τα όσα λέει περί «δυτικής Νεωτερικότητας» τα έχουμε ξανακούσει. Είναι απορριπτικά του δυτικού πολιτισμού (και με όσους τα υποστηρίζουν μας χωρίζει χάος) – αλλά πότε αρχίζει αυτή η περιβόητη νεωτερικότητα; Την εποχή του Βαζάρι; Την εποχή του Μποντλέρ;


Οποιος τιμά τη γλώσσα του και προσπαθεί να αποδώσει στα ελληνικά κάθε ξένη λέξη είναι ασφαλώς αξιέπαινος, αλλά δεν νομιμοποιείται να μεταφράζει τον προτεσταντισμό σε Διαμαρτύρηση, όπως κάνει ο Σωτήρης Χαλικιάς, διότι τότε προκύπτει το αμείλικτο ερώτημα: ποιος θα μεταφράσει τα μεταφρασμένα; Ο μεταφραστής μάς δίνει μια καλή εικόνα της υποδοχής των Αναλέκτων στη Δύση. Την επιλογή του, βεβαίως, να αποδώσει το Divine Sage του Arthur Walley ως Πανάγιος Σοφός τη βρίσκω απλώς εξωφρενική.


Ο κ. Αναστάσης Βιστωνίτης είναι συγγραφέας.