Πώς οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή επηρεάζουν την ψυχική υγεία των Ελλήνων

^_«Φαίνεται πως η δίψα μας για απεικονίσεις σωμάτων που υποφέρουν πλησιάζει σε ένταση τη λαχτάρα που νιώθουμε για εικόνες γυμνού» έγραφε η Σούζαν Σόνταγκ στο δοκίμιο «Αντιμέτωποι με τον πόνο των άλλων» (εκδ. Gutenberg). Βέβαια, με τα κοινωνικά δίκτυα πλέον στη ζωή μας, ακόμα και να μη διψάει κανείς, ο αλγόριθμος κάνει τον λαιμό του να ξεραίνεται.

Οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, αν και χιλιόμετρα μακριά, τρυπώνουν στην καθημερινότητα των Ελλήνων, με τη στοχοποίηση της βρετανικής βάσης στην Κύπρο να ηχεί σαν καμπάνα σε ερημωμένο τόπο και να τραντάζει τα θεμέλια της ψυχικής τους υγείας. Το πακέτο του πολέμου, όλοι αυτοί οι βομβαρδισμοί και οι θάνατοι, ανοίγεται πλέον και στις συνεδρίες τους με ειδικούς. Είναι, όμως, λογικό;

«Εχουμε και στα γραφεία μας εξάρσεις ανησυχιών και ανάπτυξη της φοβικότητας» λέει στο «Βήμα» ο κλινικός ψυχολόγος Εμμανουήλ Καργάκης. «Αλλά είναι εξαιρετικά λογικό να προκαλούνται διάφορες μορφές συναισθηματικής σύγχυσης. Οποιαδήποτε συνθήκη αλλάζει την αντίληψή μας περί ισορροπίας και ρουτίνας πυροδοτεί στοιχεία στρες. Το περιστατικό στην Κύπρο έγινε πιο βιωματικό επειδή μιλάμε για ελληνικό πληθυσμό, για ανθρώπους που αλληλεπιδρούμε».

Η προσπάθεια να είμαστε συνεχώς ενημερωμένοι ονομάζεται «FOMO» (Fear of Missing Out) και σύμφωνα με τον κ. Καργάκη υπερενεργοποιεί τα συστήματα φόβου και ανησυχίας. Οι άνθρωποι λοιπόν που βρίσκονται ήδη σε κάποια συνθήκη παθολογικού άγχους επηρεάζονται περισσότερο. «Δεν υπάρχει ραντεβού στο οποίο – έστω και για λίγο – δεν θα αναφέρει κάποιος τον πόλεμο. Ανήκει στο πλαίσιο των προβληματισμών».

Ακυρώσεις ταξιδιών

Unsplash

Υπάρχουν ωστόσο και άτομα που επηρεάζονται άμεσα από τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, όπως οι επαγγελματίες του τουρισμού. «Ανθρωπος του κλάδου, ο οποίος είχε υποτροπή σε σχέση με τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή, δεν μπορεί να πιστέψει ότι μέσα σε λίγα χρόνια ενδέχεται να ανατραπεί ξανά η οικονομική του ισορροπία λόγω των πολεμικών συρράξεων». Ο κ. Καργάκης παρατηρεί επίσης πως «αρκετοί έχουν ακυρώσει ταξίδια προς την Ευρώπη γιατί φοβούνται κάποιο χτύπημα ή αναβάλλουν μια επαγγελματική κίνηση μέχρι να σταθεροποιηθεί η κατάσταση. Αρα βλέπουμε ότι ακόμη και σε πτυχές που δεν το περιμένουμε, οι άνθρωποι επηρεάζονται έμμεσα από αυτή τη συνθήκη».

Το ίδιο διαπιστώνει και η κλινική ψυχολόγος Ηρώ Ανυφαντή. Αν και οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή δεν κυριαρχούν στις συνεδρίες, γίνεται συχνή αναφορά. «Εκφράζονται ανησυχίες σχετικά με την εξέλιξη της οικονομίας και με την αίσθηση ασφάλειας. Είναι αρκετοί εκείνοι που νιώθουν ένα άγχος πριν από ένα επικείμενο ταξίδι αυτή την περίοδο και σκέφτονται μήπως πρέπει να το ακυρώσουν. Ενας πόλεμος, ακόμα κι αν δεν εκτυλίσσεται στη χώρα όπου ζει κάποιος, αφήνει αποτύπωμα στην ψυχική υγεία ακόμα και μη φανερό κάποιες φορές».

Συναισθήματα ενοχής

Για την κλινική ψυχολόγο Λένα Μαυρουκλή, είναι απόλυτα λογικό να δίνεται χώρος και χρόνος στο ζήτημα της Μέσης Ανατολής καθώς οι άνθρωποι είμαστε βιοψυχοκοινωνικά όντα. «Πλέον μιλούν γι’ αυτό στην ψυχοθεραπεία τους» λέει. «Αλλοτε εκφράζουν την αγωνία τους σχετικά με το πόσο κοντινή και πραγματική είναι η απειλή και άλλοτε μπορεί να εκφραστούν ακόμα και συναισθήματα ενοχής που οι ίδιοι βρίσκονται σε μια σχετικά ασφαλή θέση, ενώ συνάνθρωποί τους βρίσκονται υπό άμεση απειλή. Αναρωτιούνται πώς μπορούν εκείνοι να συνεχίζουν τη ζωή τους όταν άλλοι υποφέρουν».

Δεν είναι λίγες οι φορές, μάλιστα, που κατά την ώρα της ψυχοθεραπείας, αρκετοί έρχονται σε επαφή και με μια υπαρξιακή αγωνία. «Ξέρετε, είναι πολύ σημαντικό να ξέρουμε ότι ο κόσμος που μας περιβάλλει έχει νόημα, είναι προβλέψιμος και ασφαλής. Η εμπειρία της βίας και του παραλόγου σε έναν πόλεμο κλυδωνίζει την αίσθηση νοήματος. Συχνά οι άνθρωποι αναρωτιούνται αν έχει νόημα να συνεχίσουν να δημιουργούν και να ελπίζουν». Μια μερίδα των θεραπευομένων, όπως τονίζει η κυρία Μαυρουκλή, μέσα από τις εικόνες του πολέμου «ξυπνούν τραύματα του παρελθόντος, είτε της δικής τους ατομικής ιστορίας είτε αυτής της ευρύτερης οικογένειάς τους. Επαναδιαπραγματεύονται αφηγήσεις και βιώματα σχετικά με τη μετανάστευση, τη βία, τους αποχωρισμούς».

«Προβολική αβοηθησία»

Unsplash

«Απέναντι στον ανθρώπινο πόνο υπάρχει η ενσυναίσθηση που συνυπάρχει με την επιθυμία να αντιδράσουμε στην αδικία» προσθέτει στη συζήτηση η κλινική ψυχολόγος Ελπινίκη Πομόνη. «Από την άλλη, βιώνεται η πλήρης αδυναμία να παρέμβουμε πραγματικά. Μιλάμε για μια προβολική αβοηθησία».

Το άτομο, με λίγα λόγια, «είναι ανίκανο να αναγνωρίσει και να διαχειριστεί την εσωτερική του αβοηθησία και τη μεταφέρει σε αυτό που παρατηρεί έξω. Η οθόνη με το τραυματισμένο παιδί και την απελπισμένη μητέρα, για παράδειγμα, μπορεί να γίνει η σκηνή πάνω στην οποία επανενεργοποιούνται, έμμεσα, ίχνη μνήμης μιας προσωπικής εμπειρίας αδυναμίας». Η συνεχής έκθεση στον ανθρώπινο πόνο και στην καταστροφή δεν είναι κάτι ουδέτερο ούτε παραμένει έξω από την ψυχή μας. Και οι συνέπειες μπορεί να μην είναι ορατές, αλλά υπάρχουν.

«O ρόλος των social media είναι σημαντικός στην αναπαραγωγή της φρίκης καθώς επίσης και η ατομική ευθύνη να προστατέψουμε τον εαυτό μας. Δεν μπορούμε να γινόμαστε θεατές ενός βομβαρδισμού χωρίς να επηρεαζόμαστε» αναφέρει η κυρία Πομόνη. Οι νευροεπιστήμες, άλλωστε, επιβεβαιώνουν ότι ο εγκέφαλος είναι προγραμματισμένος να ανταποκρίνεται με ενσυναίσθηση στον πόνο των άλλων.

Πώς επηρεάζονται τα παιδιά

Δεν είναι όμως μόνο οι ενήλικες αυτοί που λαμβάνουν φοβικά ερεθίσματα μέσα από τις εικόνες βομβαρδισμών, καταστροφών και πυραυλικών επιθέσεων το τελευταίο – μεγάλο – διάστημα. Είναι και τα παιδιά. Η εικόνα που έχει από το παιδοψυχολογικό του τμήμα ο Εμμανουήλ Καργάκης είναι πως τα παιδιά μπορεί να μη συνειδητοποιούν άμεσα τη φοβικότητα, αλλά η συνεχής έκθεση σε φορτικά στοιχεία ενισχύει το άγχος τους. Σε άσχετες συνθήκες, ενώ πριν δεν το δηλώνουν, μπορεί να φοβούνται ότι οι γονείς τους θα πάνε στον πόλεμο και θα πεθάνουν.

«Το παρατηρούμε σε περιόδους όπως αυτή, που ένα παιδί έχει εκτεθεί σε υψηλά επίπεδα βίας και σε συζητήσεις γύρω από τον πόλεμο». Οσο πιο πολύ εκτεθειμένα είναι τα παιδιά στα ερεθίσματα αυτά, τόσο πιο πιθανό να νιώσουν ανασφάλεια. «Υπάρχουν πολλές πηγές πληροφόρησης, γι’ αυτό πρέπει να μην εκτίθενται σε αυτές τις συνθήκες» τονίζει ο κ. Καργάκης. «Και αν εκτεθούν, με ψυχραιμία, οι γονείς να συζητήσουν με τα παιδιά τους και με λογικά επιχειρήματα να τους εξηγήσουν πού βρισκόμαστε, πόσο ασφαλείς είμαστε και πόσο μακριά είναι όλο αυτό από εμάς».