Νίκος Μπακουνάκης: «Η ανάπτυξη στο βιβλίο απαιτεί συναινέσεις»

^_«Η Βουλγαρία βρίσκεται σε ένα λογοτεχνικό momentum αυτή τη στιγμή, ιδιαίτερα μετά την απονομή του Διεθνούς Βραβείου Βooker το 2023 στον Γκεόργκι Γκοσποντίνοφ, γεγονός που άνοιξε ένα παράθυρο στη λογοτεχνία της.

Αυτό φάνηκε και φέτος στη βραχεία λίστα του ίδιου βραβείου, στην οποία περιλαμβάνεται και η Βουλγάρα Ρενέ Καραμπάς, που θα έρθει στη Θεσσαλονίκη. Θέλαμε λοιπόν να γνωρίσουμε την αγορά βιβλίου της Βουλγαρίας και τους μηχανισμούς της. Να σημειωθεί, επίσης, ότι η Βουλγαρία έχει ένα από τα παλαιότερα φεστιβάλ λογοτεχνίας στην Ευρώπη, το πολύ ενδιαφέρον Λογοτεχνικό Φεστιβάλ της Σόφιας, που αποτελεί μελέτη περίπτωσης (case study) για όσους εξετάζουν τις στρατηγικές προώθησης του βιβλίου» λέει ο Νίκος Μπακουνάκης, πρόεδρος του Ελληνικού Ιδρύματος Βιβλίου και Πολιτισμού (ΕΛΙΒΙΠ), εξηγώντας το σκεπτικό της επιλογής της Βουλγαρίας ως τιμώμενης χώρας στη φετινή Διεθνή Εκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης (ΔΕΒΘ).

Το Σπίτι του Βιβλίου

Η συνάντησή μας, με αφορμή την 22η ΔΕΒΘ που ανοίγει τις πύλες της στο κοινό την ερχόμενη Πέμπτη 7 Μαΐου, γίνεται ένα μεσημέρι στη μελλοντική έδρα του ΕΛΙΒΙΠ, στην οδό Ερμού 134-136. Μια ανάσα από τον σταθμό μετρό του Θησείου, στην καρδιά του ιστορικού κέντρου, δίπλα στο Μνημείο Ολοκαυτώματος, δυο βήματα από τον αρχαιολογικό χώρο του Κεραμεικού και το Μουσείο – Κέντρο Μελέτης Νεότερης Κεραμικής, το εμπορικό κτίριο του 1900, προσφάτως ανακαινισμένο και αποκατεστημένο στη νεοκλασική του χάρη, θα στεγάσει μέσα στο καλοκαίρι τις λειτουργίες του ΕΛΙΒΙΠ. Ο θαλερός κήπος του θα φιλοξενεί ένα καφέ, εκδηλώσεις βιβλίου και προβολές ταινιών. Και όταν χειμωνιάζει, αυτές θα μεταφέρονται στο ευρύχωρο ισόγειο, πλάι στη Βιβλιολογική Βιβλιοθήκη του πάλαι ποτέ Εθνικού Κέντρου Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ), που επιτέλους θα βγει από τα κουτιά της ύστερα από 12 χρόνια. Οι βρωμοκαρυδιές που έχουν κατακτήσει την περιοχή πλαισιώνουν με το φύλλωμά τους το κτίριο, ενώ η υπέροχη ταράτσα προσφέρει απρόσκοπτη θέα στην Ακρόπολη και στον Λυκαβηττό. Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη ανταποκρίθηκε άμεσα στο αίτημα του προέδρου του ΕΛΙΒΙΠ για ένα εύκολα προσβάσιμο κτίριο στο κέντρο της πόλης και κοντά στους άξονες περιήγησης των ξένων επισκεπτών της, το οποίο θα δίνει ορατότητα στο ελληνικό βιβλίο. Η μετακίνηση αυτή έχει οπωσδήποτε και τη συμβολική της σημασία, υπογραμμίζοντας την ενεργό υποστήριξη του υπουργείου Πολιτισμού στο βιβλίο.

Εκθέτες, εκδηλώσεις και «ισπανικό φαινόμενο»

Εννέα συγγραφείς και 10 επαγγελματίες του βιβλίου από τη Βουλγαρία, 318 εκθέτες, μεταξύ των οποίων 30 εκδότες που συμμετέχουν για πρώτη φορά, 330 εκδηλώσεις για ενηλίκους και 106 εκδηλώσεις για παιδιά και εφήβους, με προσκεκλημένους 25 ξένους συγγραφείς, είναι οι αριθμοί που περιγράφουν τη φετινή ΔΕΒΘ. Στο διευρυμένο fellowship programme, που λειτουργεί για τέταρτη χρονιά, συμμετέχουν 40 καταξιωμένοι επαγγελματίες σημαντικών εκδοτικών οίκων, μεταξύ των οποίων ο γαλλικός Gallimard και ο διεθνής κολοσσός Penguin Random House, «που θα ανταλλάξουν ιδέες και γνώσεις σχετικά με τον τομέα της αγοράς και πώλησης δικαιωμάτων, της τεχνητής νοημοσύνης, της ανάπτυξης της φιλαναγνωσίας, των χρηματοδοτικών μοντέλων μετάφρασης. Ξεχωριστά θα συζητηθεί το “ισπανικό φαινόμενο”, η επί 11 χρόνια συνεχής ανάπτυξη της αγοράς του βιβλίου στην Ισπανία, αλλά και η σχέση του βιβλίου με τον αθλητισμό, με τον κινηματογράφο και με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπως για παράδειγμα η κοινότητα BookTok του TikTok» προσθέτει ο πρόεδρος του ΕΛΙΒΙΠ, ενώ συγγραφείς που έχουν τιμηθεί με Ευρωπαϊκό Βραβείο Λογοτεχνίας (EUPL) θα πάρουν μέρος σε συζητήσεις για αυτόν τον σημαντικό θεσμό για τις ευρωπαϊκές λογοτεχνίες.

Ο ίδιος είχε χαρακτηρίσει την περυσινή, πρώτη ΔΕΒΘ που διοργάνωνε το ΕΛΙΒΙΠ ως «μεταβατική». Για τη φετινή τονίζει ότι διαφέρει διότι «στηρίζεται σε επαγγελματική οργάνωση, με διεύθυνση, διοικητική δομή και καταμερισμό εργασιών, που δείχνει ότι η ΔΕΒΘ αντιμετωπίζεται δομικά και συλλογικά. Το ΕΛΙΠΙΒ την προίκισε με δύο ιστοσελίδες, το https://thessalonikibookfair.gr, όπου έχει ήδη αναρτηθεί το πρόγραμμα για το κοινό, και την πλατφόρμα TBF.CONNECT για τους επαγγελματίες. Παράλληλα, έγινε προσπάθεια για την ανασύσταση της ιστορίας της διοργάνωσης». Ενα φυλλάδιο με την ιστορία της ΔΕΒΘ θα μοιραστεί στη Θεσσαλονίκη, στο πλαίσιο της ενημερωτικής εκδοτικής δραστηριότητας του ΕΛΙΒΙΠ για το βιβλίο.

Η ΔΕΒΘ στο κάδρο του βιβλίου

Η 22η ΔΕΒΘ εστιάζει στη φιλαναγνωσία, η ανάπτυξη της οποίας αποτελεί κεντρικό μέλημα των δράσεων του ΕΛΙΒΙΠ. Ηδη ξεκίνησε από τον Μάρτιο συνεργασία με τα σχολεία της πρωτοβάθμιας και της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Κεντρική Μακεδονία προκειμένου να καλλιεργηθεί η νέα GeneReaders (Γενιά αναγνωστών). Με το σύνθημα «Γενιά αναγνωστών / Δημιουργοί βιβλίων (GeneReaders/Book generators)», η ΔΕΒΘ θα απλωθεί σε τέσσερα περίπτερα (12-15) αλλά και στα μουσεία του MOMUS και στη Δημοτική Βιβλιοθήκη της Θεσσαλονίκης. Φαίνεται πως η ΔΕΒΘ δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως αυτόνομη διοργάνωση, αλλά στο πλαίσιο μιας γενικότερης στρατηγικής για το βιβλίο. «H φιλοσοφία μας είναι μια φιλοσοφία συνεργειών» τονίζει ο πρόεδρος του ΕΛΙΒΙΠ. «Δεν είμαστε μόνοι μας και πετυχαίνουμε περισσότερα, και καλύτερα αν συνεργαζόμαστε με άλλους, γι’ αυτό υπογράψαμε σύμφωνα συνεργασίας με πολλούς ελληνικούς και ξένους φορείς, τα οποία δεν είναι νεκρά κείμενα αλλά υλοποιούνται, όπως η συνεργασία με τη ΣΤΑΣΥ, με το Ιταλικό Μορφωτικό Ινστιτούτο, με την Ταινιοθήκη της Ελλάδος, το Megaron Plus, την Εθνική Βιβλιοθήκη».

Ποια είναι η σχέση του νέου φορέα με τους έλληνες εκδότες στη διάρκεια του ενός έτους της λειτουργίας του; «Η στάση τους είναι πολύ υποστηρικτική», απαντά, «αναγνωρίζουν το ΕΛΙΒΙΠ και έχει αρχίσει να αναπτύσσεται μια επικοινωνία και μέσα από τις ψηφιακές πλατφόρμες μας. Παραμένει ένα πρόβλημα ότι το εκδοτικό τοπίο είναι ένας πολυδιασπασμένος χώρος, έχουμε δηλαδή απέναντί μας οκτώ, αντί ενός, σωματεία εκδοτών με τα οποία πρέπει να συνομιλήσουμε και αυτό, θέλουμε δεν θέλουμε, δημιουργεί προβλήματα». Δύσκολη, για παράδειγμα, θα ήταν η συναίνεση «για την επένδυση σε έναν-δυο συγγραφείς που έχουν παγκόσμια δυναμική και τους οποίους θα μπορούσαμε να προωθήσουμε σε λογοτεχνικά φεστιβάλ και σε βραβεία, ανοίγοντας έτσι τον δρόμο για τους υπόλοιπους, όπως έγινε στη Βουλγαρία με τον Γκοσποντίνοφ» λέει.

Η διεθνή μας παρουσία χρειάζεται στόχευση, διευκρινίζει, θυμίζοντας παλαιότερες προσπάθειες που έπεσαν στο κενό: «Το 2001, όταν η Ελλάδα ήταν τιμώμενη χώρα στη Διεθνή Εκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης, είχε γίνει τεράστια επένδυση σε σχεδόν ογδόντα συγγραφείς. Κανένα από αυτά τα βιβλία και οι συγγραφείς τους δεν βρήκαν έναν δρόμο στη διεθνή αγορά». Ιδιαίτερη πάντοτε είναι η περίπτωση του Πέτρου Μάρκαρη. Υπάρχουν νέοι, σύγχρονοι συγγραφείς με ανάλογη δυναμική; Υπάρχουν, λέει, και «θα μπορούσαμε να βγούμε στη διεθνή αγορά με έναν-δύο συγγραφείς, αλλά αυτό απαιτεί συναίνεση από όλους τους έλληνες stakeholders».

Προβλήματα του ελληνικού βιβλίου

Βασικά προβλήματα που αντιμετωπίζει το ελληνικό βιβλίο είναι, σχολιάζει, η ασυνέχεια και η έλλειψη πληροφορίας για τον χώρο – «είμαστε η μοναδική χώρα που δεν ξέρουμε τι πωλήσεις έχουμε στο βιβλίο» –, η εσωστρέφεια, οι δυσκολίες συνεργασίας. Το ΕΛΙΒΙΠ, έχοντας ήδη έναν θεσπισμένο κανονισμό λειτουργίας και οργανόγραμμα θέσεων για τη μεθοδική στελέχωσή του, βασική μέριμνα έχει την εξασφάλιση της βιωσιμότητας της πληροφορίας μέσα από την ψηφιοποίηση και την ανάπτυξη των ψηφιακών του υποδομών και των εργαλείων υποστήριξης του ελληνικού βιβλίου καθώς και τη σύναψη συνεργασιών με όλους τους συγγενικούς φορείς. Βασικότατη θεωρεί ο πρόεδρός του την επανεκκίνηση του προγράμματος χρηματοδότησης μεταφράσεων GreekLit, καθώς «σήμερα όλες οι γλώσσες είναι κυριαρχούμενες από την αγγλική και χρειάζονται τη βοήθεια χρηματοδοτικών εργαλείων για τη μετάφρασή τους σε άλλες γλώσσες». Πλέον, με δύο περιόδους αιτήσεων κατ’ έτος και έναν ιστότοπο όπου με διαφάνεια παρουσιάζονται τα αποτελέσματα του προγράμματος, το GreekLit αποτελεί βασικό εργαλείο του ΕΛΙΒΙΠ, «το οποίο θα υποστηριχθεί επιπλέον με το Πρόγραμμα Φιλοξενίας GreekLit στη Βίτσα, ένα πρόγραμμα φιλοξενίας μεταφραστών, που ξεκινά τον Ιούνιο, στη λογική ότι οι μεταφραστές, αποκτώντας έτσι πιο βιωματική σχέση με μια γλώσσα, λειτουργούν συνήθως ως πρεσβευτές και λογοτεχνικοί πράκτορες». Αυτή η δραστηριότητα, του μεταφραστή ως ατζέντη, θα απασχολήσει και ειδική στρογγυλή τράπεζα στην 22η ΔΕΒΘ. Η σταθεροποίηση, η στερέωση και η διεύρυνση του GreekLit είναι κομβικής σημασίας, σχολιάζει και προσθέτει: «Μέσα από το GreekLit ονειρεύομαι ένα μικρό φεστιβάλ ελληνικής λογοτεχνίας που μπορεί να γίνει στις πρεσβείες μας στο Λονδίνο και στο Βερολίνο, καλώντας μεταφραστές, εκδότες και επαγγελματίες του βιβλίου».

Η Γενιά Ζ και τα αισιόδοξα μηνύματα

Η απάντηση σε όποιες δυσκολίες είναι, εξηγεί, «η συστηματική δουλειά και η προβολή της αναγκαιότητας ότι το βιβλίο πρέπει να στηριχθεί, όπως και η ελληνική γλώσσα και η ανάγνωση ως δράση του ελεύθερου χρόνου όχι ως προϊόν καταναγκασμού ή σχολική δραστηριότητα. Είναι ζήτημα δημοκρατίας και πλουραλισμού, ειδικά στις μέρες μας που διαπιστώνονται ανισότητες». Τα ευρήματα διεθνών ερευνών καταδεικνύουν ότι οι σημερινοί δεκαπεντάχρονοι παρουσιάζουν αδυναμία κατανόησης κειμένων, και αυτή είναι «μια νέα μορφή αναλφαβητισμού». Σπεύδει όμως να συμπληρώσει ότι «από την άλλη πλευρά, έχουμε πάρα πολύ αισιόδοξα μηνύματα ότι η Γενιά Ζ διαβάζει πολύ. Είμαι υπέρ της ανάγνωσης των ειδών που διαβάζει αυτή η γενιά, του romantasy, των κόμικς κ.λπ. γιατί είναι μια πύλη προς τη φιλαναγνωσία. Εχει μεγάλη διαφορά το scrolling από την ανάγνωση ενός βιβλίου με αρχή, μέση και τέλος· το ένα είναι αποσπασματικό, το άλλο προσφέρει την αίσθηση ενός συνόλου». Κείμενα που ενδιαφέρουν αυτή τη γενιά «προβάλλονται στην 22η ΔΕΒΘ, μέσα από τις δράσεις φιλαναγνωσίας μας, αλλά θα ενισχυθούν περισσότερο μέσα από την 1η Διεθνή Εκθεση Παιδικού και Εφηβικού Βιβλίου (ΔΕΠΕΒ) που δημιουργούμε στην Πάτρα με τη χρηματοδότηση της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας, με προγραμματική σύμβαση τριετίας».

Φαίνεται πως τα πράγματα στον χώρο του βιβλίου μπαίνουν σε μια σειρά, οργανώνονται και αποκτούν προοπτική. Στο πλαίσιο αυτό, η Ελλάδα θα συμμετέχει σε 13 διεθνείς εκθέσεις βιβλίου, τις οποίες μοιράζονται και για τις οποίες θα συνεργάζονται το ΕΛΙΒΙΠ και η Διεύθυνση Γραμμάτων του ΥΠΠΟ. Το ΕΛΙΒΙΠ θα διοργανώνει την παρουσία μας στη Φρανκφούρτη και στις εκθέσεις στα Βαλκάνια, με σκοπό να λειτουργήσει «ως μοχλός soft power στην περιοχή». Ισως, 22 χρόνια μετά την έναρξή της, η ΔΕΒΘ και το ελληνικό βιβλίο να αρχίζουν να κατευθύνονται συνειδητά και μεθοδικά προς τη λογική που ήταν η αφορμή της σύστασής της: τη λογική μιας συνεργασίας των χωρών της Νοτιοανατολικής Ευρώπης και των Βαλκανίων και μιας συμμαχίας τους στον χώρο του βιβλίου, όχι άμοιρης της γεωπολιτικής σημασίας τους στη διεθνή ατζέντα.