Στις 2 Φεβρουαρίου 1943, ολοκληρωνόταν η Μάχη του Στάλινγκραντ, η σύγκρουση που άλλαξε οριστικά την πορεία του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Η συντριβή των γερμανικών δυνάμεων στις όχθες του Βόλγα δεν σήμανε μόνο μια στρατιωτική ήττα, αλλά την ανατροπή της ισορροπίας δυνάμεων στην Ευρώπη.

Η μάχη που διεξήχθη από τον Αύγουστο του 1942 έως τις 2 Φεβρουαρίου 1943, αποτελεί ένα από τα καθοριστικότερα γεγονότα όχι μόνο του λεγόμενου Μεγάλου Πατριωτικού Πολέμου, αλλά και ολόκληρου του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. Στο Στάλινγκραντ κατέρρευσε οριστικά ο μύθος του αήττητου γερμανικού στρατού.

«ΤΑ ΝΕΑ», της 31ης Δεκεμβρίου 1982, με αφορμή τη συμπλήρωση 40 χρόνων από τη μεγάλη μάχη, φιλοξενούν την εκτενή συνέντευξη του σοβιετικού στρατηγού Πάβελ Μπατωφ – ο οποίος πολέμησε στο Στάλινγκραντ με τον βαθμό του αντιστράτηγου – στον ιστορικό Β. Μοροζόφ για το πρακτορείο “Νόβοστι”.

Επιχειρώντας την αποτίμηση της στρατηγικής και ιστορικής σημασίας της σύγκρουσης, ο Πάβελ Μπατωφ τόνιζε εξαρχής ότι:

«Η μάχη του Στάλινγκραντ πρέπει να τονίσουμε απ’ την αρχή ότι, ξεχωρίζει από τις διαστάσεις της και από τις συνέπειες που είχε για όλη την πορεία του πολέμου.

Οι κομβικές μάχες που λύγισαν τον γερμανικό στρατό

Στο  πλαίσιο της σοβιετικής πολεμικής ιστορίας του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου το Στάλινγκραντ εντάσσεται σε έναν περιορισμένο αριθμό κομβικών μαχών, οι οποίες συνδύαζαν αμυντικές και επιθετικές επιχειρήσεις μεγάλης κλίμακας, σε στρατηγικές κατευθύνσεις όπου κρίνονταν οι βασικές ισορροπίες του πολέμου.

» Το 1941, αυτές οι κατευθύνσεις ήταν: προς τη Μόσχα και το Λένινγκραντ. Το 1942, προς το Στάλινγκραντ και τον Καύκασο και το 1943 προς το Κουρσκ – Κίεβο. Και ακριβώς σ’ αυτές τις κατευθύνσεις σ’ αυτά τα στρατηγικά σημεία καταφέρθηκαν τα αποφασιστικά χτυπήματα στον εχθρό, υπέστη τις αποφασιστικές ήττες, οι οποίες σαν σύνολο, δημιούργησαν τη ριζική στροφή όχι μόνο στον αγώνα που διεξήγαγε ο σοβιετικός λαός, αλλά και για όλο το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο γιατί άλλαξαν την πορεία του υπέρ των λαών και των κρατών της αντιχιτλερικής συμμαχίας.

«Η Συντριβή του Φασισμού»

»Η μάχη του Στάλινγκραντ ήταν ο αποφασιστικός κρίκος σ’ αυτή την αλυσίδα. Υπενθυμίζουμε εδώ ότι στις μάχες της Μόσχας και του Καυκάσου, που διεξήχθησαν κατά το μεταβατικό στάδιο του πολέμου, από το Δεκέμβριο του 1941 μέχρι το Σεπτέμβριο του 1943, ο γερμανό – φασιστικός στρατός έχασε 3 εκατομμύρια περίπου στρατιώτες και αξιωματικούς. Από αυτά τα 3 εκατομμύρια, το 1,5 εκατομμύριο άντρες τους έχασαν οι φασίστες κατά τη διάρκεια των μαχών του Στάλινγκραντ (από 19 Νοεμβρίου 1942 μέχρι τις 2 Φεβρουαρίου 1943).

«ΤΑ ΝΕΑ», 31.12.1982, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»

“Σ’ αυτή τη μάχη – είχε δηλώσει ο Λ. Μπρέζνιεφ στις 15 Οκτωβρίου 1967 κατά τα αποκαλυπτήρια του επιβλητικού μνημειακού συγκροτήματος στην πόλη του Βόλγογκραντ (Στάλινγκραντ) – δεν συντρίφτηκαν μόνο εκλεχτές μονάδες των χιτλερικών στρατευμάτων. Εδώ εξέπνευσε ή επιθετική έξαρση, συντρίφθηκε το ηθικό του φασισμού… Μετά τη μάχη στο Βόλγα συνεχίστηκε ακόμα πάνω από δύο χρόνια. Έμεναν ακόμα πολλά να γίνουν. Η πορεία όμως των γεγονότων είχε ήδη καθοριστεί. Οι επόμενες μάχες ολοκλήρωσαν την συντριβή των δυνάμεων κρούσεως του ιμπεριαλισμού…”.

Η αμυντική περίοδος

Ιδιαίτερη έμφαση έδινε ο Μπατωφ στην αμυντική φάση της μάχης, η οποία διήρκεσε πάνω από δύο μήνες μέσα στην κατεστραμμένη πόλη:

» Οι χιτλερικοί είχαν μεγάλη υπεροχή σε άντρες και τεχνικά μέσα. Στην κύρια κατεύθυνση της επίθεσης, που διεξήγαγαν, είχαν διπλάσια δύναμη σε έμψυχο υλικό και πενταπλάσιο αριθμό τανκς. Οι αμυντικές μάχες συνεχίζονταν πάνω από δύο μήνες μέσα στο Στάλινγκραντ. Τα σοβιετικά στρατεύματα απόκρουσαν πάνω από 700 επιθέσεις των υπέρτερων δυνάμεων του εχθρού, αλλά κράτησαν το Στάλινγκραντ. Τα φασιστικά στρατεύματα καταπονήθηκαν και εξαντλήθηκαν, υπέστησαν τεράστιες απώλειες και δεν πέτυχαν το σκοπό τους».

Μάχη του Στάλινγκραντ, 1943.

Η εξάντληση των γερμανικών δυνάμεων σε αυτό το στάδιο δημιούργησε, όπως υπογράμμιζε, τις προϋποθέσεις για τη μετάβαση στην αντεπίθεση, ενώ ταυτόχρονα διευκόλυνε τη δράση των συμμάχων σε άλλα μέτωπα, και ειδικά στη βορειοαφρικανική εκστρατεία των αγγλοαμερικανικών στρατευμάτων.

Η αντεπίθεση των Σοβιετικών

Η σοβιετική αντεπίθεση ξεκίνησε στις 19–20 Νοεμβρίου 1942. Όπως περιέγραφε ο Μπατωφ:

»Ήδη κατά την πέμπτη ημέρα των επιχειρήσεων έκλεισε ο κλοιός γύρω από την 6η κι ενός τμήματος των δυνάμεων της 4ης τεθωρακισμένης γερμανικής στρατιάς. Στον κλοιό βρέθηκε μια μεγάλη ομάδα των χιτλερικών στρατευμάτων: 22 μεραρχίες και 160 άλλα στρατιωτικά τμήματα, συνολικής δύναμης πάνω από 300 χιλιάδες άντρες.

»Κατά τις τελευταίες μέρες του Νοέμβρη τα σοβιετικά στρατεύματα συνέχισαν να περισφίγγουν τον κλοιό και ταυτόχρονα απομάκρυναν το εξωτερικό μέτωπο ασφαλείας από τις κυκλωμένες δυνάμεις.

«ΤΑ ΝΕΑ», 31.12.1982, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» | «ΤΑ ΝΕΑ»

»Ο Χίτλερ απαγόρευσε στα στρατεύματα του που είχαν περικυκλωθεί να παραδοθούν. Και απέστειλε εσπευσμένα σε βοήθειά τους την ομάδα στρατιών “ΝΤΟΝ” όπως και μεταφορικά και μαχητικά αεροπλάνα. Τα σοβιετικά όμως στρατεύματα σύντριψαν όλες τις προσπάθειες για την διάσπαση του κλοιού […] Αργότερα υπολογίστηκε ότι τα στρατεύματα του μετώπου του Ντον αιχμαλώτισαν 91 χιλιάδες στρατιώτες και αξιωματικούς του εχθρού και μάζεψαν και έθαψαν στο πεδίο των μαχών 147.200 πτώματα χιτλερικών».

Ο γερμανικός στρατός έχασε το ¼ των δυνάμεων που διέθετε τότε στο σοβιετογερμανικό μέτωπο.

Το μέγεθος της ήττας αποτυπώθηκε και στις μεταγενέστερες μαρτυρίες της ίδιας της γερμανικής πλευράς. Ο πρώην στρατιωτικός ηγέτης Βέστφαλ έγραφε:

“Η ήττα στο Στάλινγκραντ προκάλεσε φρίκη τόσο στο γερμανικό λαό, όσο και στο στρατό του. Ποτέ προηγούμενα σ’ όλη την ιστορία της Γερμανίας δεν υπήρξε περίπτωση μιας τόσο φοβερής καταστροφής ενός τόσο μεγάλου αριθμού στρατευμάτων”…

Η ανάπτυξη της σοβιετικής πολεμικής τεχνικής

Στο τελευταίο μέρος της συνέντευξης, ο Μπατωφ ερωτώμενος για την ανάπτυξη της σοβιετικής πολεμικής τεχνικής, σημείωνε ότι το Στάλινγκραντ αποτέλεσε σκληρή αλλά καθοριστική δοκιμασία:

“[…] Η σοβιετική πολεμική τεχνική πέρασε εδώ μια σκληρή δοκιμασία και έδειξε πλήρως την υπεροχή της απέναντι στην πολεμική τεχνική του γερμανο – φασιστικού στρατού. Αυτό δεν ήταν δυνατό να μην το αναγνωρίσουν και οι ρεαλιστικά σκεπτόμενοι ιστορικοί της Δύσης.

“Η σοβιετική νίκη ήταν του νου, της ψυχραιμίας και της πρωτοβουλίας των σοβιετικών στρατηγών σε όλους τους κρίκους” έγραφε στην εφημερίδα “Φίγκαρο”, στις 28 Αυγούστου 1972, ο πρόεδρος της Γαλλικής Επιτροπής για την στρατιωτική ιστορία και πρόεδρος της Διεθνούς Επιτροπής της Συγκριτικής Ιστορίας, στρατηγός Φ. Γκαμπιέ».

Η επιτυχής περικύκλωση, ο αιφνιδιασμός, η προσεκτική προετοιμασία και η αντοχή σε συνθήκες ακραίου χειμώνα ανέδειξαν, όπως κατέληγε ο Μπατωφ, το υψηλό επίπεδο της σοβιετικής στρατηγικής σκέψης.