«Σιγή Σφιγγός» αντικαθιστά το τελευταίο διάστημα την πολυετή «σιγήν ιχθύος» των επιστημόνων για το εσχάτως πολυθρύλητο εύρημα της Αμφίπολης. Λαλίστατοι, αντίθετα, οι τοπικοί παράγοντες και οραματιστές της ανάπτυξης και προσωπικής προβολής (η Βεργίνα της Ημαθίας και οι βασιλικοί τάφοι της απέχουν περί τα 200 χιλιόμετρα και 37 χρόνια από την «ξεχασμένη» και εγκαταλειμμένη επί δεκαετίες στο έλεος των υπερδραστήριων αρχαιοκαπήλων Αμφίπολη), εναγκαλισμένοι τα τοπικά και ηλεκτρονικά μέσα και τους εκπροσώπους τους, επιχειρούν από τον ακριτικό νομό βίαια σχεδόν εν μέσω κλιματικού καύσωνος και πολιτικού ψύχους την αναστήλωση του πάσχοντος ήθους και σθένους ενός ολόκληρου έθνους…
Προηγήθηκε προ έτους σχεδόν παραληρηματικού τύπου στοχευμένη δημοσιότητα η οποία αν μη τι άλλο εξασφάλισε ισχνά μεν, ικανά δε για την εποχή κονδύλια για τη συνέχιση της ανασκαφής και μια «ενδιαφέρουσα» αλλά χαμηλών τόνων και επιστημονικών συμπερασμάτων ανακοίνωση από την επικεφαλής της ανασκαφής της ΚΗ’ Εφορείας Κλασικών Αρχαιοτήτων κυρία Κατερίνα Περιστέρη τον περασμένο Μάρτιο στο συνέδριο για το αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία που διοργανώνει το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Terra incognita της Σερραϊκής Ακτής


Το παραμύθι ξεκινά από τον 6ο –τουλάχιστον –αιώνα π.Χ. Η περιοχή ανήκε στους Εδωνίτες της Θράκης, αρχικά ονομαζόταν «Εννέα Οδοί», επειδή σύμφωνα με τον Ηρόδοτο (ζ’, 114) ο Ξέρξης καθώς περνούσε τις γέφυρες του Στρυμόνα έθαψε εκεί ζωντανά εννέα νεαρά αγόρια και εννέα νεαρά κορίτσια.
Τον 5ο αιώνα π.Χ. οι Αθηναίοι επιχείρησαν να αποικίσουν την περιοχή που είχε άμεση πρόσβαση σε σημαντικές πρώτες ύλες, όπως ο χρυσός και ο άργυρος του Παγγαίου αλλά και η ξυλεία των πυκνών δασών της περιοχής.
Στη συνέχεια η Αμφίπολη έγινε η κύρια βάση των Αθηναίων στη Θράκη και στόχος των Σπαρτιατών που κατέλαβαν την πόλη στη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου. Για τη σωτηρία της μάλιστα στάλθηκε από τους Αθηναίους μια αποστολή υπό την ηγεσία του Θουκυδίδη (ναι, του ιστορικού, ο οποίος βρισκόταν στη Θάσο όπου επιστατούσε τις οικογενειακές επιχειρήσεις εξόρυξης μετάλλων). Η αποστολή απέτυχε, γεγονός που οδήγησε τον Θουκυδίδη στην εξορία. Στη συνέχεια στάλθηκε ο Κλέων, ο οποίος σκοτώθηκε κατά τη μάχη της Αμφίπολης, όπως και ο σπαρτιάτης στρατηγός Βρασίδας. Με τη γνωστή Ειρήνη του Νικία (Νικίειο ειρήνη) η Σπάρτη δεσμευόταν να αποδώσει την Αμφίπολη στην Αθήνα, κάτι που δεν έγινε και αποτέλεσε σημείο νέων τριβών και μία από τις αιτίες να παραβιαστεί η ειρήνη και να ξαναρχίσει ο Πελοποννησιακός Πόλεμος. Οι Αθηναίοι δεν κατάφεραν να ανακαταλάβουν την πόλη…
Στα 358 π.Χ. η πόλη καταλήφθηκε από τον Φίλιππο και έγινε μέρος του Βασιλείου των Μακεδόνων. Ο Φίλιππος φρόντισε να μεταφέρει εκεί μεγάλο αριθμό υπηκόων του για να αλλάξει τη σύσταση του πληθυσμού προς όφελός του. Ο Φίλιππος καταδίκασε μάλιστα σε «αειφυγία» (συνεχή εξορία) όσους κατοίκους της Αμφίπολης ήταν εναντίον του. Ετσι εξασφάλισε μια θέση μοναδικής στρατηγικής σημασίας και έκτοτε η Αμφίπολη αποτελούσε τμήμα της μακεδονικής κυριαρχίας, κέντρο του μακεδονικού εμπορίου και ένα από τα κυριότερα βασιλικά νομισματοκοπεία του μακεδονικού κράτους.
Η γενέτειρα των τριών ναυάρχων


Την περίοδο του Μεγάλου Αλεξάνδρου η Αμφίπολη και το επίνειό της στο Αιγαίο είχαν εξελιχθεί σε πολύ σημαντική ναυτική βάση των Μακεδόνων και γενέτειρα τριών σημαντικών ναυάρχων, προσωπικών στενών φίλων του Μεγάλου Αλεξάνδρου: του Νέαρχου, του Ανδροσθένη και του Λαομέδοντα. Από εκεί μάλιστα ξεκίνησε και ο στόλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου για την Ασία.
Στην ελληνιστική μάλιστα εποχή άποικοι από την πόλη ίδρυσαν –με προτροπή του Σέλευκου –μια ομώνυμη πόλη στις όχθες του Ευφράτη…
Με την πτώση του Μακεδονικού Βασιλείου από τους Ρωμαίους η Αμφίπολη εντάχθηκε στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Η πόλη ορίστηκε πρωτεύουσα μιας από τις τέσσερις διοικητικές περιφέρειες (μερίδες) στις οποία χώρισαν οι Ρωμαίοι τη Μακεδονία.
Η μερίδα της Αμφίπολης στη συνέχεια ενσωματώθηκε στην επαρχία της Θράκης. Από την πόλη διερχόταν πάντα, εκτός από την πλωτή δίοδο (Στρυμόνα) προς τα ενδότερα Βαλκάνια και στη συνέχεια τη ρωσική χαώδη ενδοχώρα, και η περίφημη Εγνατία οδός. Ο μύθος του ξεχασμένου κλέους υφάνθηκε σιωπηλά με πολύ χρυσάφι και πολέμους και δοξασίες και θεούς χθόνιους και ανθρωποδαίμονες (εδώ –και στην Τροία –διαδραματίζεται και η αμφισβητούμενη τραγωδία του Ευριπίδη «Ρήσσος», με τον ομώνυμο θράκα ήρωα, γιο της Μούσας και του ποταμού Στρυμόνα) και νομισματοκοπεία και χρυσό και άργυρο και αρχαιοκάπηλους.
Οι αρχαιολογικές αναζητήσεις


Οι πρώτες ανασκαφές στην περιοχή έγιναν από τον καθηγητή Στρ. Πελεκίδη το 1918-19. Στους χώρους αποκαλύφθηκαν μεγάλο μέρος της βασιλικής Α’, ένα μικρό τμήμα τείχους και οικίες.
Η νέα ανασκαφική περίοδος πραγματοποιήθηκε την 30ετία 1956-1985 υπό τη διεύθυνση του Δημητρίου Λαζαρίδη. Αρχικά οι ανασκαφές είχαν σωστικό χαρακτήρα, κυρίως ενός μεγάλου νεκροταφείου. Κατά τη διάρκεια της ανασκαφής ήρθαν στο φως περίπου 400 τάφοι (υπόγειοι λαξευτοί μακεδονικού τύπου, κιβωτιόσχημοι, κεραμοσκεπείς ή απλές, λακκοειδείς ταφές). Το 1960 βρέθηκε ο σημαντικότερος τάφος, ασύλητος, κάτω από τύμβο, σε ύψωμα που βρίσκεται απέναντι από την ανατολική πλευρά της πόλης. Νοτιότερα, το 1961, βρέθηκε ακόμη ένας μακεδονικός τάφος, που ήταν όμως συλημένος.
Από τα γνωστότερα «προϊόντα» των νομισματοκοπείων της Αμφίπολης είναι τα νομίσματα με τη μορφή της Αρτέμιδος Ταυροπόλου (η Αρτεμις η Ταυροπόλος συνηθίζεται να εμφανίζεται πάνω σε έναν ταύρο και να κρατάει ένα πέπλο πάνω από το κεφάλι της ή όρθια να κρατάει με το ένα χέρι δάδα και με το άλλο κλαδί ελιάς, ή να το ακουμπάει στην ασπίδα της).
Μέσα στα όρια του Μακρού Τείχους αποκαλύφθηκαν το Ιερό της Κλειούς (4ος αι. π.Χ.), στο βορειοδυτικό άκρο του χωριού, καθώς και το Ιερό του Αττιος (θρακική θεότητα του ύπνου), στο οποίο βρέθηκαν σειρά από βάθρα αναθημάτων, από τμήματα ειδωλίων, μεγάλες πήλινες προτομές και χάλκινα νομίσματα άριστης διατήρησης.
Ο εμβληματικός Λέων της Μακεδονίας


Στο δυτικό άκρο της Ακρόπολης αποκαλύφθηκε κλασική οικία στην οποία βρέθηκε ο χρυσός στατήρας του Μεγάλου Αλεξάνδρου από το νομισματοκοπείο της Αμφίπολης με την επιγραφή «ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ». Νοτιοανατολικά της ελληνιστικής οικίας ένα μονοπάτι οδηγεί στο Γυμνάσιο, το πρώτο μεγάλο δημόσιο κτίριο, που ήρθε στο φως το 1982.
Εξω από τα τείχη εντοπίστηκε προϊστορικός οικισμός, αλλά και η Νεκρόπολη με το ελληνιστικό νεκροταφείο και τους τρεις μακεδονικούς τάφους, καθώς και έναν τέταρτο ρωμαϊκό (μακεδονικού τύπου) ως ο τάφος του γιατρού Σέξτου Ιουλίου Χαρίτωνος. Η διαδρομή στην περιοχή της Νεκρόπολης καταλήγει στο πλέον γνωστό μνημείο της Αμφίπολης, τον Λέοντα της Αμφιπόλεως (4ος αι. π.Χ.). Αποκαλύφθηκε τυχαία από έλληνες στρατιώτες κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Τα μεγάλα μεγέθη του μνημείου


Ο Λέων είναι ένα από τα πιο εμβληματικά μνημεία ολόκληρης της Μακεδονίας, κατασκευασμένος την ίδια περίπου εποχή με τον τύμβο στον Καστά (τέλη 4ου – αρχές 3ου αι. π.Χ.). Το ύψος του φτάνει τα 5,37 μ., είναι και αυτό φτιαγμένο από μάρμαρο και εικονίζει ένα αρσενικό λιοντάρι να κάθεται στα δύο πίσω πόδια του, σε στάση επιφυλακής, προτάσσοντας το ρωμαλέο στήθος του. Ο Λέων της Αμφίπολης συναρμολογήθηκε το 1936 και τοποθετήθηκε κοντά στο σημείο όπου εντοπίστηκε, στις δυτικές όχθες του Στρυμόνα. Αρχικά εκτιμήθηκε ότι είχε στηθεί προς τιμήν του Λεοσθένους, ναυάρχου του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ενώ κατά μία άλλη εκδοχή στήθηκε προς τιμήν ενός άλλου ναυάρχου, του Λαομέδοντα.
Οι αρχαιολογικές ανασκαφές συνεχίστηκαν οργανωμένα από το 2009, οπότε και ανέλαβε η κυρία Περιστέρη. Σήμερα, μετά τις νέες ανακαλύψεις, πιστεύεται πως η αρχική θέση του Λέοντα ήταν στην κορυφή του τύμβου, όπου υπάρχει και το βάθρο του αγάλματος.
Σύμφωνα με τα ως τώρα στοιχεία που παρουσιάστηκαν από την ανασκαφέα τον περασμένο Μάρτιο –στην 27η αρχαιολογική επιστημονική συνάντηση, που διεξήχθη στη Φιλοσοφική Σχολή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου -, τα τελευταία τρία χρόνια κατά τη διεξαγωγή των ανασκαφών στον λόφο Καστά αποκαλύπτεται ένας μοναδικός (λόγω των διαστάσεών του –497 μέτρα μήκος και τρία μέτρα ύψος) ταφικός περίβολος στον κόσμο. Χρονολογείται στο τελευταίο τέταρτο του 4ου αι. π.Χ.
Οι επιστήμονες αρνούνται σθεναρά να αναφερθούν σε ονόματα και να προβούν σε πρόωρες ταυτίσεις, αν και οι διαστάσεις του ταφικού μνημείου και η παρουσία των Σφιγγών στην είσοδο του προαναγγέλλουν μεγάλα «μεγέθη».

«Είμαστε πολύ χαρούμενοι γιατί αυτή τη στιγμή βρισκόμαστε εσωτερικά του περιβόλου, μπροστά σε έναν τάφο καταπληκτικό» δήλωσε μόλις χθες η υπεύθυνη της ανασκαφής στην αρχαία Αμφίπολη, η κυρία Περιστέρη, συμπληρώνοντας: «Στην είσοδο του τάφου δύο Σφίγγες ολόγλυφες, ύψους δύο μέτρων. Ο ταφικός περίβολος των 497 μέτρων, με τον λέοντα στην κορυφή, ύψους 30 μέτρων, μας αθροίζει την ύπαρξη ενός θεαματικού ταφικού μνημείου που έχει στην πρόσοψη δύο Σφίγγες, που χρονολογούνται από το 325 έως το 300 π.Χ. Μας ενδιαφέρει άμεσα να προχωρήσουμε στο εσωτερικό του τάφου. Επειδή η αρχαιολογική σκαπάνη έχει το δικό της χρονοδιάγραμμα, δεν μπορούμε να ξέρουμε ακριβώς πότε θα εισέλθουμε στον τάφο».

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ