Παράγουν το 50% του οξυγόνου που απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα και όμως οι περισσότεροι από εμάς τα αγνοούμε παντελώς! ‘H τα συγχέουμε με άλλα που τους μοιάζουν. Και πιθανότατα δεν γνωρίζουμε ότι αν δεν υπήρχαν αυτά δεν θα στερεοποιείτο ποτέ το ζελέ, όσο και να το κρατούσαμε στο ψυγείο! Ο λόγος για τα φύκη, τα σχετικώς απλά φυτά, που έχουν όμως ιστορία 3,1 δισεκατομμυρίων ετών και τα οποία συνέβαλαν στη διατήρηση των ατμοσφαιρικών συνθηκών που επέτρεψαν τη δική μας εμφάνιση (μόλις πριν από 100.000 χρόνια). Βέβαια, δεν είμαστε απολύτως υπεύθυνοι για την άγνοιά μας σχετικά με τα φύκη: οι επιστήμονες έχουν περιγράψει περί τα 25.000 είδη φυκών, ενώ ο αριθμός των ειδών που παραμένει να μελετηθεί υπολογίζεται ότι ξεπερνά τις 250.000! Και ενώ οι επιστήμονες πρέπει να κοπιάσουν πολύ ακόμη για να ολοκληρώσουν ένα έργο που είναι τιτάνιο, εμείς ζητήσαμε από τον κ. X. Κατσαρό, αναπληρωτή καθηγητή Βοτανικής στο Τμήμα Βιολογίας της Σχολής Θετικών Επιστημών του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, ο οποίος έχει αφιερωθεί στη μελέτη των φυκών τα τελευταία 25 χρόνια, να μας ξεναγήσει στον κόσμο τους. Και να μας εξηγήσει γιατί σήμερα έχουμε ανάγκη τα φύκη περισσότερο από ποτέ…


H απάντηση που πιθανότατα θα δίναμε οι περισσότεροι από εμάς στο ερώτημα «πού παράγεται το περισσότερο οξυγόνο της ατμόσφαιρας;» θα ήταν κάτι σαν «στα δάση του Αμαζονίου». Και όμως, όχι! Το περισσότερο οξυγόνο το οφείλουμε στη δράση των φυκών. Οπως μας πληροφορούν τα σχολικά εγχειρίδια, τα φύκη είναι οργανισμοί αυτότροφοι, μπορούν δηλαδή να φωτοσυνθέσουν, να αξιοποιήσουν την ηλιακή ενέργεια για να παράξουν υδατάνθρακες και να απελευθερώσουν οξυγόνο.


Πού είναι όμως τα φύκη; Και τι σχέση έχουν με τα φύκια; «Τα φύκη είναι παντού, σε θάλασσες, λίμνες, ποταμούς, αλλά και σε βράχους και κορμούς δένδρων που βρέχονται. Πρόκειται για υδρόβιους ή ημιυδρόβιους οργανισμούς με σχετικά απλή οργάνωση και μεγάλη ποικιλομορφία. Μπορούν να είναι τόσο μικρά, ώστε να μην φαίνονται παρά μόνο στο μικροσκόπιο, αλλά και τόσο μεγάλα που να σχηματίζουν στους ωκεανούς δάση ικανά να κάνουν έναν δύτη να χαθεί! Ανεξαρτήτως μεγέθους πάντως, τα φύκη στερούνται γνησίων ιστών και διαμόρφωσης σε ρίζα – βλαστό – φύλλα, παρ’ όλο που βλέποντάς τα μπορεί να πιστεύαμε το αντίθετο. Τέλος, τα είδη φυκών τα οποία σηκώνουν το μεγαλύτερο βάρος της παραγωγής οξυγόνου, είναι τα μικροσκοπικότερα εξ αυτών τα οποία συνολικά ονομάζουμε πλαγκτόν» λέει ο κ. Κατσαρός και προσθέτει: «Οσο για αυτά που στην καθομιλουμένη ονομάζουμε “φύκια” δεν είναι φύκη αλλά ανώτερα φυτά και ειδικότερα θαλάσσια φανερόγαμα των γενών Cymodocea, Zostera, Posidonia».


Μπορεί εμείς να μπερδεύουμε τα φύκη με τα φύκια, αλλά ίσως αυτό να μην είναι και τόσο σημαντικό! Το σημαντικό είναι τα φύκη να συνεχίσουν να κάνουν την δουλειά τους ανενόχλητα και να παράγουν το οξυγόνο που χρειάζεται για την ισορροπία των οικοσυστημάτων. Σε αυτό ακριβώς το σημείο μπορούμε όλοι να βοηθήσουμε. Οπως εξηγεί ο κ. Κατσαρός, «ένα ισορροπημένο οικοσύστημα επιτρέπει στα φύκη να επιτελέσουν τον ρόλο τους. Επειδή όμως οι ισορροπίες των οικοσυστημάτων είναι ευαίσθητες και ανατρέπονται εύκολα από την ανθρώπινη παρέμβαση, τα φύκη μπορούν από φίλος να γίνουν εχθρός μας συμμετέχοντας στο φαινόμενο του ευτροφισμού. Με τον όρο αυτόν περιγράφεται η εκρηκτική αύξηση ορισμένων ειδών φυκών η οποία λαμβάνει χώρα όταν σε κλειστά οικοσυστήματα, όπως λίμνες ή κλειστές θάλασσες, παρατηρείται μεγάλη αύξηση θρεπτικών ουσιών».


Απλουστευμένα, ένα σενάριο ευτροφισμού αρχίζει με τη συσσώρευση αστικών και βιομηχανικών αποβλήτων σε ένα κλειστό υδατικό οικοσύστημα. Αξίζει να σημειωθεί ότι ακόμη και από τις χωματερές μπορεί να φτάσουν απόβλητα στη θάλασσα με έκπλυση από τις βροχές. Οι αυξημένες ποσότητες βαρέων μετάλλων (όπως υδράργυρος, κάδμιο, αρσενικό, μόλυβδος, ψευδάργυρος) καθώς και ανόργανων θρεπτικών ουσιών (όπως τα νιτρικά, φωσφωτικά και αμμωνιακά άλατα) έχουν ως αποτέλεσμα ορισμένα είδη πλαγκτονικών οργανισμών να αναπτύσσονται τόσο πολύ ώστε να περιορίζουν την ανάπτυξη των υπολοίπων οργανισμών και σε επόμενο στάδιο και τη δική τους! Είναι χαρακτηριστικό ότι η υπέρμετρη αύξηση κάποιων οργανισμών στην επιφάνεια της θάλασσας δημιουργεί σκιά ικανή να εμποδίσει τη φωτοσύνθεση όσων ζουν σε μεγαλύτερα βάθη. Περιττό να πούμε ότι σε τέτοιες συνθήκες είναι αδύνατον να ζήσουν οι οργανισμοί που βρίσκονται σε επόμενες βαθμίδες της τροφικής αλυσίδας και πως ο ευτροφισμός έχει ως συνέπεια τη μείωση των πληθυσμών ψαριών που ζουν στα συγκεκριμένα οικοσυστήματα.


Περιττό επίσης να πούμε ότι ορισμένα από αυτά τα απόβλητα φτάνουν σε εμάς μέσω της τροφικής αλυσίδας και μάλιστα σε επίπεδα που είναι τοξικά. Για παράδειγμα, ο μόλυβδος (από μπαταρίες, καύσιμα, χρωστικές) επηρεάζει την ανάπτυξη των εμβρύων, μειώνει τη σύνθεση αιμοσφαιρίνης και προκαλεί βλάβες στο νευρικό σύστημα. Αντίστοιχα έχει βρεθεί ότι το κάδμιο (από μπαταρίες, ηλεκτρονικές συσκευές) συνδέεται με νεφρικές δυσλειτουργίες και με την ανάπτυξη καρκίνου των πνευμόνων.


H ικανότητα κάποιων φυκών να μην επηρεάζονται από την παρουσία στο νερό ουσιών οι οποίες για άλλους οργανισμούς είναι τοξικές ακόμη και σε μικρές ποσότητες, έκανε τους επιστήμονες να διερωτηθούν αν αυτά τα είδη δεν θα ήταν κατάλληλα να χρησιμοποιηθούν στην απομάκρυνση των τοξικών αποβλήτων. Οπως εξηγεί ο κ. Κατσαρός, «πολλές μελέτες έχουν δείξει την ικανότητα κάποιων φυκών να καθαρίζουν το νερό από τα τοξικά απόβλητα. Για παράδειγμα, υπάρχουν είδη φυκών που έχουν την ικανότητα να αποθηκεύουν τεράστιες ποσότητες βαρέων μετάλλων χωρίς πρόβλημα. Τέτοια είδη αποτελούν τη βάση για τη δημιουργία βιοφίλτρων τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν στον βιολογικό καθαρισμό λυμάτων και ειδικότερα στο τρίτο και τελευταίο στάδιό του».


Συνήθως ο βιολογικός καθαρισμός περιλαμβάνει δύο στάδια: στο πρώτο γίνεται φιλτράρισμα και απομάκρυνση ευμεγέθων αντικειμένων, προκαθίζηση και απομάκρυνση χώματος, άμμου και άλλων μικρότερων στερεών, καθίζηση και απομάκρυνση του ιζήματος για περαιτέρω επεξεργασία (απολύμανση), ενώ δεν απομακρύνεται παρά το 30%-40% των επικίνδυνων ουσιών. Το δεύτερο στάδιο λαμβάνει χώρα σε αεριζόμενες λίμνες με βακτήρια τα οποία διασπούν οργανικές ενώσεις. Το τελικό ίζημα μπορεί να υποστεί περαιτέρω επεξεργασία με απολύμανση και εκροή του υπερκειμένου. Δυστυχώς, τα δύο αυτά στάδια δεν είναι πάντοτε αρκετά για να καθαρίσουν πλήρως το νερό το οποίο καταλήγει στη θάλασσα. Φωσφορικά και νιτρικά άλατα παραμένουν και μπορεί να οδηγήσουν σε ευτροφισμό. Εδώ μπορούν να χρησιμοποιηθούν τα φύκη ως βιοφίλτρα τριτογενούς καθαρισμού των αστικών λυμάτων, πράγμα το οποίο γίνεται από την ερευνητική ομάδα του κ. Κατσαρού στο νησί της Ιου. Οι έλληνες ερευνητές σε συνεργασία με τον Δήμο Ιητών και την ΤΑΔΕΠΙ (Τουριστική Αναπτυξιακή Δημοτική Επιχείρηση Δήμου Ιητών) έχουν ξεκινήσει εδώ και έναν χρόνο την πειραματική χρήση των φυκών στον τριτογενή καθαρισμό λυμάτων.


Ταυτόχρονα, μελετάται στο εργαστήριο η χρήση μακροφυκών για τον καθαρισμό του νερού από βαρέα μέταλλα και ανόργανα θρεπτικά προκειμένου να διερευνηθούν όλες οι παράμετροι που πρέπει να ισχύουν για να τιθασευτούν οι ικανότητες των φυκών για χάρη μας. Τα οφέλη από την επιτυχία της πειραματικής αυτής προσπάθειας (η οποία προς το παρόν στηρίζεται οικονομικά από τον Δήμο Ιητών, εν αναμονή χρηματοδότησης από προγράμματα της Γενικής Γραμματείας Ερευνας και Τεχνολογίας) θα είναι διπλά: εκτός από τον καθαρισμό του νερού θα παράγεται και μια οργανική βιομάζα (θα προκύπτει από την αύξηση των φυκών) η οποία θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί ποικιλοτρόπως. Ο τρόπος χρήσης της θα υπαγορευθεί από το είδος του φύκους που θα αποδειχθεί αποτελεσματικότερο στον καθαρισμό των συγκεκριμένων λυμάτων.


Οπως έχει δείξει η πείρα από ερευνητικές ομάδες του εξωτερικού, η χρήση φυκών ως βιοφίλτρων είναι προσαρμόσιμη σε διαφορετικά δεδομένα. Σε κάθε περίπτωση αναζητούνται τα κατάλληλα είδη τα οποία πρέπει να προέρχονται από την τοπική χλωρίδα. Και επειδή η χλωρίδα και η πανίδα της χώρα μας είναι πολύ πλούσια, δεν θα ήταν κακή ιδέα να την αξιοποιήσουμε. Για το καλό του περιβάλλοντος που είναι και δικό μας καλό…