“Χτίζουν με αίμα κράτος λαθρεμπόρων”
Αυτή την ατμόσφαιρα την έχω ξαναζήσει στη Βοσνία. Ηταν το 1991 ή το 1992. Μια χώρα που έτρεχε στον εμφύλιο χωρίς κανένας να ενδιαφέρεται να τη σταματήσει. Ισως και χωρίς κανένας να μπορεί να τη σταματήσει.
«Ο,τι κι αν συμβεί, τα πράγματα δεν θα ξαναγίνουν όπως πριν!». Αυτή τη διαπίστωση τη συναντάς σε κάθε γωνία του δρόμου. Τα Σκόπια αποσχίστηκαν από τη Γιουγκοσλαβία χωρίς να πέσει ούτε μία τουφεκιά. Τώρα οι τουφεκιές πέφτουν μαζεμένες. Οι Αλβανοί αναζητούν μια «μεγάλη Αλβανία»; Μπα, μάλλον ένα «μεγάλο Κόσοβο». Το πρότυπο βρίσκεται στην Πρίστινα, όχι στα Τίρανα. Το Κοσσυφοπέδιο έχει ανοικοδομηθεί με απίστευτους ρυθμούς, το χρήμα έχει πέσει με το τσουβάλι. Σχολεία, νοσοκομεία, ιατρεία, δημόσια έργα, παντού η επιγραφή «US AID» κυριαρχεί. Τίποτε δεν θυμίζει τα χαλάσματα που είχα συναντήσει το 1999.
Κέντρο όλων των λαθρεμπορίων, κράτος με εισαγόμενη δημόσια διοίκηση, επιχορηγούμενο γενναιόδωρα από τον ΟΗΕ και όποιον διεθνή οργανισμό μπορεί να βάλει το μυαλό του ανθρώπου, περιοχή υπό την απόλυτη προστασία των στρατευμάτων του ΝΑΤΟ και μιας διεθνούς αστυνομίας μισθοφόρων, χωρίς φόρους και με ελάχιστους περιορισμούς, το Κοσσυφοπέδιο είναι περίπου το «αμερικανικό όνειρο» όλων των Αλβανών της περιοχής. Η γη της ευημερίας και της ελευθερίας. Ισως το πιο δύσκολο να συλλάβει ο έλληνας αναγνώστης είναι ότι όλα τα γεγονότα των τελευταίων ημερών στριμώχνονται σ’ έναν απίστευτα μικρό χώρο. Το τετράγωνο που ορίζεται από το Τέτοβο δυτικά, την κοιλάδα του Πρέσεβο βορειοανατολικά, τα Σκόπια νοτιοανατολικά και τα πρώτα χωριά του Κοσσυφοπεδίου στον Βορρά είναι ίσως μικρότερο από την Αττική. Οι αποστάσεις δεν ξεπερνούν τα 40-50 χιλιόμετρα. Οι πλαγιές του ίδιου βουνού εξουσιάζουν τον χώρο του δράματος. Η Τσέρνα Γκόρα. Ενα βουνό που ενώνει ή χωρίζει (κατά περίπτωση) Αλβανούς της πΓΔΜ, Αλβανούς του Κοσσυφοπεδίου, Αλβανούς της Γιουγκοσλαβίας, Σέρβους και Σλαβομακεδόνες της πΓΔΜ.
Με όποιον κι αν μιλήσεις στο Τέτοβο, στο Πρέσεβο ή στα Σκόπια, οι Αλβανοί της Σερβίας και οι Αλβανοί της πΓΔΜ προτάσσουν τον σεβασμό των δικαιωμάτων τους, τα οποία (για να είμαστε δίκαιοι) έχουν συχνά στραπατσαριστεί στο παρελθόν. Δεν σου αφήνουν όμως καμία αυταπάτη για το βάθος της σκέψης τους. Αισθάνονται ισχυροί. Θέλουν να εξαργυρώσουν την ισχύ τους. Το Κοσσυφοπέδιο τους δείχνει τον δρόμο. Στο όνομα των δικαιωμάτων τους, χτίζουν με αίμα ένα κράτος λαθρεμπόρων.
Ο Μπόμπαν Λουτκόφσκι έχει βγει στο πλατύσκαλο του σπιτιού του με τις δύο κόρες και τον γιο του. Ο μικρός κοιτάζει μ’ ένα ζευγάρι κιάλια προς την πλαγιά που κατεβαίνει στο Τέτοβο. Οι πυροβολισμοί και οι εκρήξεις έρχονται όλο και κοντύτερα.
* Αλμπάνιαν, τέροριστ! μου εξηγεί ο πατέρας και φτύνει στο χώμα με αηδία.
Στην πόλη επικρατεί τεταμένη ηρεμία. Τα περισσότερα μαγαζιά είναι κλειστά. Οι κάτοικοι έχουν μαζευτεί εδώ κι εκεί, παρέες παρέες, και παρακολουθούν περισσότερο με τα αφτιά τους. Χαζεύουν ακούγοντας. Μιλούν λίγο.
* Γκόρα, γκόρα! Δείχνουν το βουνό σ’ εμάς, τους παρείσακτους ξένους.
Η αναμέτρηση μαίνεται στην πλαγιά που υπέρκειται της πόλης. Υπάρχουν στιγμές που κατεβαίνει στα πρώτα σπίτια και άλλες που απομακρύνεται. Προσφέρει περισσότερο ήχο παρά φως.
Ολων των ειδών τους πολεμικούς ήχους. Πυροβολισμοί, εκρήξεις, ομοβροντίες, ριπές από ελαφρά ή βαρύτερα αυτόματα όπλα. Οταν πυκνώνουν τα πυρά, ακούγονται και όλμοι. Είναι μια κανονική και πολύωρη μάχη που γενικεύεται σιγά σιγά και διεξάγεται με πείσμα και επιμονή.
Ο ήχος της μάχης πλησιάζει. Κάποιοι κάτοικοι και μερικοί δημοσιογράφοι που πρόλαβαν να φτάσουν κάνουν μια κίνηση οπισθοχώρησης. Ενας αστυνομικός τα βάζει με μια επίμονη κάμερα που αναζητεί εικόνα, πέρα από τους ήχους. Ενας άλλος μου φωνάζει να σκύψω αυτό τουλάχιστον συμπεραίνω από τις χειρονομίες του.
Αλλοτε πάλι οι ήχοι της μάχης απομακρύνονται. Ολοι μαζί ξεθαρρεύουμε και κάνουμε βήματα μπροστά. Οι αστυνομικοί ουρλιάζουν εντολές στις οποίες κανένας δεν φαίνεται να δίνει σημασία. Φέρνουν έναν τραυματία. Προσπαθώ να μάθω αν υπάρχουν κι άλλοι, αν υπάρχουν νεκροί.
* Ο παράξενος πόλεμος
Μάταιος κόπος. Κανένας δεν μιλάει άλλη γλώσσα από τη δική του. Μια έκρηξη ακούγεται πολύ κοντά, ίσως πίσω από το σπίτι που μας καλύπτει. Ενα κοριτσάκι βάζει τα κλάματα. Δυο-τρεις τρέχουν να κρυφτούν σε κάποια πόρτα. Ενας μεθυσμένος βλαστημάει και βρίζει χειρονομώντας προς έναν αθέατο εχθρό.
Η μάχη κοπάζει μόλις πέφτει το σκοτάδι, για να ξαναρχίσει τις πρώτες πρωινές ώρες της επομένης. Παράξενος πόλεμος, επισήμως σχεδόν χωρίς θύματα. Ενας αμερικανός δημοσιογράφος γκρινιάζει στα Σκόπια:
* Ποιος θα διαβάσει ένα ρεπορτάζ που λέει ότι κάποιοι πολεμούν δύο ημέρες αλλά δεν έχουν ούτε έναν νεκρό;
Η κυβέρνηση δεν βιάζεται να ενισχύσει την αξιοπιστία του αμερικανικού Τύπου. Θα περάσουν δεκαοκτώ ώρες συγκρούσεων για να ανακοινώσει τελικά ότι υπάρχει ένας νεκρός (σκοτώθηκε από αδέσποτη σφαίρα μπροστά στο σπίτι του) και είκοσι τραυματίες δεκαπέντε αστυνομικοί ή στρατιώτες και πέντε πολίτες.
Λένε την αλήθεια; Τοπικοί παράγοντες (όπως, ας πούμε, ο διευθυντής του νοσοκομείου) δεν δίνουν διαφορετική εικόνα. Κανένας βεβαίως δεν ξέρει πόσες απώλειες έχουν οι αντάρτες. «Θάβουν τους νεκρούς και παίρνουν μαζί τους τραυματίες» είναι η επίσημη εκδοχή.
Στο Τέτοβο όλα ξεκίνησαν όπως ξεκινούν οι εμφύλιες συγκρούσεις. Αιφνιδιαστικά και απρόσμενα. Σαν το επόμενο στάδιο μιας συγκρουσιακής δυναμικής που μοιάζει κεκτημένη, χωρίς περιθώρια αναχαίτισης.
Λίγο νωρίτερα, το μεσημέρι της Τετάρτης, η αίθουσα του καθημερινού μπρίφινγκ, στον πρώτο όροφο του κτιρίου της Βουλής των Σκοπίων, άδειασε ξαφνικά. Ολοι, τοπικοί δημοσιογράφοι και ξένοι ανταποκριτές, στριμώχτηκαν μπροστά σε έναν μικρό τηλεοπτικό δέκτη που έμοιαζε ξεχασμένος πάνω σ’ ένα κουτσό τραπέζι.
Διακοπή προγράμματος. Εκτακτο δελτίο ειδήσεων. Ακούστηκαν πυροβολισμοί στο Τέτοβο έπειτα από μια διαδήλωση Αλβανών στη διαδήλωση καλούσαν δύο αλβανικές οργανώσεις που θεωρείται ότι πρόσκεινται στον (παλαιό) UCK.
Εκτός από τους πυροβολισμούς, υπήρξαν και επεισόδια. Οι διαδηλωτές κυνήγησαν και κακοποίησαν δύο δημοσιογράφους της τοπικής τηλεόρασης. Εσπασαν τις κάμερες. Η εκφωνήτρια μιλάει με ένταση. Ο ανταποκριτής από το Τέτοβο μεταδίδει στα όρια του πανικού.
Πυροβολισμοί στο Τέτοβο; Αν είναι έτσι, το σκηνικό αλλάζει. Τα πράγματα χοντραίνουν. Το τελευταίο δίμηνο οι αλβανοί αντάρτες αρκούνταν σε μικρά ορεινά χωριά κατά μήκος και πολύ κοντά στη μεθοριακή γραμμή με το Κοσσυφοπέδιο. Τανούσεβτσι, Μπρεστ, Μαλίνο…
* Αναταραχή χωρίς… θύματα
Η τακτική τους είναι επαναλαμβανόμενη. Καταλαμβάνουν ένα χωριό για μερικές ημέρες. Οταν οι κυβερνητικοί επιχειρούν την ανακατάληψή του, οχυρώνονται όπου μπορούν και ανοίγουν πυρ ώσπου να αισθανθούν ότι κάμπτονται ή ότι δεν έχουν λόγο να επιμείνουν άλλο. Στη συνέχεια διαφεύγουν στα βουνά.
Πού πάνε; Πιθανώς επιστρέφουν στο Κοσσυφοπέδιο, πίσω από τα σύνορα, για να ξαναπεράσουν τη μεθοριακή γραμμή λίγο πιο κάτω, να κτυπήσουν κάποιο άλλο χωριό. Αυτή η ιδιότυπη πολεμική δραστηριότητα συντηρεί ένα κλίμα αναταραχής αλλά χωρίς ιδιαίτερες απώλειες από τη μία ή την άλλη πλευρά.
Από τις 22 Ιανουαρίου, όταν άρχισαν οι συγκρούσεις, καταμετρώνται με το ζόρι τρεις νεκροί και καμιά δεκαριά τραυματίες στο κυβερνητικό στρατόπεδο. Οι απώλειες των ανταρτών παραμένουν άγνωστες αλλά σίγουρα δεν είναι μεγαλύτερες. Αυτά ως την περασμένη Τετάρτη. Το Τέτοβο όμως δεν είναι κανένα παραμεθόριο χωριό. Είναι μεγάλη πόλη, 80.000 κάτοικοι, όπου η συντριπτική πλειονότητα είναι Αλβανοί.
Δεν είναι τυχαίο ότι μία ημέρα νωρίτερα, την Τρίτη, ένας δημοσιογράφος είχε ρωτήσει τον κυβερνητικό εκπρόσωπο χωρίς κάποια συγκεκριμένη αφορμή:
* Πώς έχει η κατάσταση στο Τέτοβο;
* Ας πούμε ότι η κατάσταση είναι ομαλή, πήρε μια απάντηση της οποίας την υπεκφυγή αντιληφθήκαμε μόλις την επομένη.
Η υπεκφυγή δεν ήταν συμπτωματική. Στο μπρίφινγκ της Τετάρτης, αμέσως μετά το τηλεοπτικό δελτίο, ο εκπρόσωπος του υπουργείου Εσωτερικών Στέβο Πενταρόβσκι μιλάει για «σποραδικούς πυροβολισμούς». «Η κατάσταση βρίσκεται υπό έλεγχο» διαβεβαιώνει. Αναφέρεται όμως σε ανταλλαγές πυροβολισμών σε τρία νέα χωριά, το Τζέρμο, το Σέλσε και το Γκάιρε. Μια ματιά στον χάρτη είναι αρκετή: και τα τρία αυτά χωριά βρίσκονται γύρω από το Τέτοβο.
Φεύγουμε αμέσως για το Τέτοβο με την επιφύλαξη των θυμάτων μιας τηλεοπτικής υπερβολής. Μια επιφύλαξη που περιέργως ενισχύεται στη διαδρομή. Τίποτε δεν δείχνει ότι το Τέτοβο πολεμάει. Η κυκλοφορία στον εθνικό δρόμο είναι ομαλή, δεν υπάρχει πουθενά παρουσία αστυνομίας ή στρατού. Καμία ένδειξη πανικού.
Η πόλη μάς υποδέχεται σχεδόν ήρεμη. Μόνο οι ατελείωτες ουρές στα βενζινάδικα των περιχώρων θα μπορούσαν να προκαλέσουν υποψίες. Ισως και το γεγονός ότι στους δρόμους του Τέτοβο δεν υπάρχει ούτε μία παρουσία με στολή. Μόνο ομάδες πολιτών που χαζεύουν ψιλοκουβεντιάζοντας μπροστά σε σφαλισμένα σπίτια και κλειστά μαγαζιά. Σχολιάζουν τον πόλεμο που ζυγώνει; Που κτυπάει την πόρτα τους;
Ο Τζαφέτ είναι μόλις 20 χρόνων, από το Γκόστιβαρ. Σπουδάζει νομικά στα Σκόπια. Κατεβαίνει από μια Μερτσέντες, τελευταίο μοντέλο, την οποία οδηγεί ο θείος του με σταυρωτό κοστούμι και γραβάτα. Η εικόνα μιας ιδιαίτερα εύπορης οικογένειας για τα μέτρα της περιοχής. Γυρίζει σπίτι του και σταμάτησε να δει τι συμβαίνει.
«Θέλουμε ελευθερία, θέλουμε δική μας αστυνομία, θέλουμε δικά μας πανεπιστήμιο» προσπαθεί να μου εξηγήσει τις πεποιθήσεις του σε σπασμένα αγγλικά. Ποιοι είναι οι αντάρτες; Είναι ντόπιοι Αλβανοί ή μήπως έχουν έλθει από το Κοσσυφοπέδιο; Ανασηκώνει αδιάφορα τους ώμους. Δεν ξέρει και δεν τον νοιάζει. «Πολεμούν γι’ αυτά που θέλουμε κι εμείς» καταλήγει.
* Ριζοσπάστες και δωσίλογοι
Φαίνεται και με γυμνό μάτι. Η αλβανική μειονότητα ριζοσπαστικοποιείται πια με ταχύτατους ρυθμούς. Λίγο νωρίτερα το Τέτοβο είχε διαδηλώσει με συνθήματα κατά της «κρατικής βίας» και εναντίον των εκκαθαριστικών επιχειρήσεων του στρατού στο Μπρεστ. Ηταν η πρώτη μεγάλη διαδήλωση Αλβανών της πΓΔΜ ανοιχτά υπέρ του αντάρτικου.
Στα μάτια των περισσοτέρων Αλβανών οι συμπατριώτες τους που μετέχουν στην κυβέρνηση των Σκοπίων αρχίζουν να μοιάζουν με δωσίλογους. Οσο διατηρείται, γενικεύεται και εξαπλώνεται η σύγκρουση, η θέση τους δυσκολεύει. Παίζουν τον ρόλο του μεσαίου χώρου σε μια κατάσταση αυξανόμενης πόλωσης.
Ισως γι’ αυτό η κυβέρνηση προσπαθεί να μη δραματοποιήσει τη σύγκρουση, να μην ομολογήσει (τουλάχιστον στο εσωτερικό της χώρας) ότι το πράγμα παίρνει διαστάσεις εμφυλίου. Να κρατήσει τα γεγονότα στο επίπεδο των μεμονωμένων επεισοδίων.
Είδα, ας πούμε, την πρώτη στρατιωτική φάλαγγα (πέντ’-έξι οχήματα μεταφοράς προσωπικού, δύο ελαφρά τεθωρακισμένα) να φθάνει αργά αργά στο Τέτοβο μόλις το απόγευμα της Τετάρτης, ύστερα από οκτώ ώρες «σποραδικών πυροβολισμών». Ηδη η πόλη είχε αρχίσει να αδειάζει από όσους δεν είναι Αλβανοί.
Η κυρία Λουτκόφσκι έβαλε τις φωνές πίσω από ένα κλειστό παράθυρο για να μαζέψει τον άνδρα και τα παιδιά της από το πλατύσκαλο. Ο μικρός μού δάνεισε τα κιάλια του να ρίξω μια τελευταία ματιά. Οι γείτονες φόρτωναν ένα αυτοκίνητο. Κάτι μου έλεγε ότι η οικογένεια Λουτκόφσκι ετοίμαζε κι αυτή τις βαλίτσες της.
Newsletter
