Τελευταία φαίνεται ότι το Βυζάντιο φοριέται στην Αμερική. Διαφορετικά πώς να εξηγήσει κανείς μια δεύτερη βυζαντινή έκθεση μέσα σε επτά χρόνια στο Met, στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης; Και μάλιστα έκθεση αναβαθμισμένη σε σχέση με εκείνη του 1997. Κατ’ αρχήν το λάβαρο της έκθεσης είναι πλέον κεντρικό πάνω από την είσοδο του Μουσείου (συνήθως στο Met υπάρχουν κάθε φορά τρεις εκθέσεις ταυτόχρονα), πράγμα που σημαίνει ότι επιδεικνύεται ως η κεντρική του έκθεση. Υστερα, φαίνεται ότι πραγματικά φοριέται αν υπολογίσει κανείς τα κοσμήματα, τα φουλάρια και τις γραβάτες, ακόμη και τις κούπες του καφέ με βυζαντινά μοτίβα που διατίθενται στα καταστήματα του μουσείου. Τέλος, πολύ περισσότεροι επισκέπτες, και αρκετά διαφορετικοί από το 1997. Αν και δεν είναι μικρή επιτυχία να τραβήξει μια έκθεση κόσμο που αισθάνεται πολιτισμική και εθνοτική εγγύτητα, έστω και αν αντιμετωπίζει τις εικόνες στο μουσείο λατρευτικά, τώρα τον τόνο τον δίνει ο συνηθισμένος κόσμος που συναντά κανείς στις νεοϋορκέζικες γκαλερί, οι κομψοί/ές, και μεσούσης ηλικίας πλέον, sixtys και seventys. Το 1996 το Βυζάντιο, και ως λέξη, δεν έλεγε τίποτε στους μορφωμένους Αμερικανούς. Τώρα κάτι λέει.


H κεντρική ιδέα της έκθεσης, που ο χρονικός της ορίζοντας είναι τα χρόνια 1261-1557 (η επανάκτηση της Κωνσταντινούπολης και η πρώτη χρήση του όρου Βυζάντιο), είναι ότι παρά την έκλειψη της κεντρικής εξουσίας, η τέχνη επεβίωσε και άνθησε. Ενδιαφέρουσα ιδέα για την αποσύνδεση τέχνης και κρατικής εξουσίας, και ακόμη παραγωγική επισήμανση για να δει κανείς την ιστορία της βυζαντινής τέχνης μέσα από την εξέλιξη των σχέσεών της με την αυτοκρατορική εξουσία. H απελευθέρωσή της από τον κρατικό εναγκαλισμό, το γεγονός δηλαδή ότι έπαψε να λειτουργεί προπαγανδιστικά, της προσέδωσε έναν πλούτο μορφών και πειραματισμών οι οποίες έφθασαν ως την υβριδικότητα. Αυτή η υβριδικότητα είναι ένα άλλο ισχυρό σημείο της έκθεσης, σε σχέση με την παλιά ιδέα που είχε καταστήσει τη βυζαντινή τέχνη το κατ’ εξοχήν πεδίο αναζήτησης της αυθεντικότητας.


* Υβριδικότητα και αμφισημία


H έκθεση περιλαμβάνει έναν ευρύ γεωγραφικό κύκλο. Αρχικά, τέχνη της Κωνσταντινούπολης, της Μακεδονίας και αυτής της ακένωτης πηγής εικόνων που είναι το Σινά. Στη συνέχεια τα Βαλκάνια, και εδώ επανορθώνεται μια μεγάλη αδικία της έκθεσης του 1996. Τότε η Σερβία απουσίαζε εξ ολοκλήρου, και αδικαιολόγητα, εξαιτίας του πολέμου και της δαιμονοποίησής της στην Αμερική. Τώρα η εξημερωμένη πλέον Σερβία συμμετέχει με καταπληκτικά έργα της παράδοσής της. Το Κόσοβο και η Οχρίδα αποδεικνύονται πλούσια παρακαταθήκη. Στη συνέχεια η ρωσική τέχνη, όπου ο επισκέπτης μπορεί να δει, ούτε λίγο ούτε πολύ, Αντρέι Ρουμπλιόφ! H ταινία του Ταρκόφσκι, από την οποία άλλωστε μάθαμε τον μεγάλο αυτόν ρώσο ζωγράφο και η οποία προβάλλεται στο πρόγραμμα εκδηλώσεων της έκθεσης, προκαλεί ουρές μπροστά σε αυτούς τους δύο αριστουργηματικούς πίνακες. Εναν ολόσωμο Αγιο Αθανάσιο και τη διάσημη πλέον μορφή των τριών Αγγέλων. Αλλά το ρωσικό Βυζάντιο αντιπροσωπεύεται και με άλλα αριστουργήματα που δείχνουν πώς το χρώμα άρχισε σιγά-σιγά να αυτονομείται από τη μορφή ή το στυλιζάρισμα να μετατρέπεται σε εξπρεσιονισμό, όπως σε μια εικόνα με θέμα την «Ακρα ταπείνωση». Ο ευρύς αυτός γεωγραφικός κύκλος περιλαμβάνει τη βυζαντινή τέχνη στις περιοχές του Ισλάμ, όπου επηρέασε και επηρεάστηκε από την επί αιώνες συνύπαρξη, φθάνει στην κοπτική τέχνη που βρίσκεται κοντά στην αφρικανική αφαιρετικότητα και στυλιζάρισμα και από ‘κεί στη γεωργιανή τέχνη που απεικονίζει τις Ανάσταση με μορφές λες και βγήκαν από τις χίλιες και μια νύχτες. Μια άλλη διάσταση είναι οι εικόνες των σταυροφορικών βασιλείων της Ανατολής. Εικόνες με ορθόδοξους αρχιερείς, Βενεδικτίνους και Καπουτσίνους μαζί, ο βυζαντινός Αγιώργης ως σταυροφόρος ιππότης κ.ά., δείχνουν ότι η επικοινωνία ανάμεσα στον ανατολικό και στον δυτικό χριστιανισμό ήταν πολυεπίπεδη και οι μορφές συνύπαρξης πιο σύνθετες από ό,τι αφήνει να φανεί μια διχοτομική αντίληψη της Ιστορίας. Τέλος η έκθεση κλείνει με την κυκλοφορία των εικόνων και των μοτίβων στους βορειοϊταλούς και φλαμανδούς ζωγράφους της Αναγέννησης, αλλά και τον μετασχηματισμό τους από τον Θεοτοκόπουλο. Κρίμα που δεν δείχνει και την αντίστροφη πορεία, όπου μοτίβα της δυτικής παράδοσης κυκλοφορούν και μετασχηματίζονται στην ανατολική. Αυτή η πανοραμική έκθεση δείχνει μια πολιτισμική παράδοση η οποία κάθε άλλο παρά στατική ή γραμμική είναι. Είναι μεταβαλλόμενη, αποκτά κλαδιά τα οποία στις καταλήξεις τους μετασχηματίζονται σε κορμούς άλλων παραδόσεων. Μόνο όταν τα δεις στα συμφραζόμενα μιας ευρείας χρονικής και γεωγραφικής περιφέρειας μπορείς να καταλάβεις κοινές αφετηρίες και χαρακτηριστικά, αλλά και τη δυναμική της μεταβολής, την αμφισημία των εικαστικών παραδόσεων. Ωστόσο, δεν μπορεί παρά να επισημανθεί μια απουσία στην έκθεση. Από τους Παλαιολόγους ως τον Θεοτοκόπουλο, πώς είναι δυνατό να λείπει η Κρητική Σχολή;


* Γεωπολιτικές μεταβολές


Είναι χαρακτηριστική η φράση με την οποία περιγράφεται αυτή η ευρεία γεωγραφική περιοχή στην οποία αναφέρεται η έκθεση. Ως η «πρώην βυζαντινή σφαίρα επιρροής». Αν οι συνειρμοί οδηγούν στην πρώην σοβιετική σφαίρα επιρροής, δεν είναι αυθαίρετοι. Παρόμοιες εκθέσεις ήταν αδιανόητες την εποχή που τη βυζαντινή σφαίρα επιρροής την είχε καλύψει, λίγο πολύ, η σοβιετική σφαίρα επιρροής. H εξαφάνιση της Σοβιετικής Ενωσης ανοίγει μια δυνατότητα επανοικειοποίησης του κόσμου των κληρονομιών της ανατολικής ορθόδοξης κουλτούρας και της τέχνης της, μιας επιλεκτικής ασφαλώς χρήσης αυτής της κληρονομιάς, με κυριότερη έμφαση στην τέχνη. Πρόκειται για έναν λίγο – πολύ ενιαίο πολιτισμικό χρονοτόπο που περιλαμβάνει την Ανατολική Μεσόγειο και την Ανατολική Ευρώπη, από την ύστερη Αρχαιότητα ως τον 17ο αιώνα. Ασφαλώς πιο ευρύχωρος χώρος για τη δεξίωση αυτής της κληρονομιάς από ό,τι τα εθνικά κράτη, που την συρρικνώνουν για να τη χωρέσουν στο σχήμα της εθνικής τους κληρονομιάς. Αλλά επίσης πιο ευρύχωρος και από τον εξευρωπαϊσμό του Βυζαντίου, τη συμπλεγματική, αλλά εν τέλει ακρωτηριαστική νοοτροπία να ενταχθούν αυτές οι κληρονομιές στο ευρωπαϊκό αφήγημα, στην αναδρομική ανακατασκευή της ευρωπαϊκής ιστορίας. Δεν είναι ανάγκη βέβαια να ψάξει κανείς να βρει και εδώ μια άλλη γεωπολιτική συνωμοσία. Ως γνωστόν, στα γεράκια της αμερικανικής πολιτικής έχει πέραση περισσότερο μια πολεμική εκδοχή της Αθηναϊκής Δημοκρατίας και μια κυνική ανάγνωση του Θουκυδίδη και του Πλάτωνα, παρά οι αισθητικές αναζητήσεις μιας εποχής ρευστής, πολύαρχης και άναρχης. Το τελευταίο μάλιστα που θα ταίριαζε στο ύφος τους είναι η εικόνα-έμβλημα της έκθεσης.


Αξίζει να σχολιάσουμε το έμβλημα της έκθεσης. Μια εύθραυστη, αμφίφυλη νεανική μορφή που κοιτάζει με ενδοιασμό και διαφανή μελαγχολία τον κόσμο. Αυτός ο Αγγελος του Σινά μάς φαίνεται οικείος. Πιο οικείος πάντως από τη διπλανή μεγάλη έκθεση του Met «Liaison Dangereuse», μια έκθεση που ο τίτλος της παίζει με τον τίτλο της ταινίας του Φρίαρς «Επικίνδυνες σχέσεις», και αναφέρεται στην αισθητική του Διαφωτισμού. Λιγότερος κόσμος εκεί. Τέλος πάντων, σε αυτή την εποχή της ρευστής μοντερνικότητας όλα μπορεί να τα δει κανείς. Το παρελθόν αποκτά μια ονειρική διάσταση όπου απουσιάζει η σειρά και η χρονικότητα. Διαλέγετε και παίρνετε το παρελθόν που σας ταιριάζει. (Οταν βέβαια δεν σας σέρνουν στο δάπεδο με ένα λουρί από τον λαιμό, γυμνό στις φυλακές της Βαγδάτης. Εικόνες μιας άλλης Αμερικής, αυτοκαταστροφικής).


Ο κ. Αντώνης Λιάκος είναι καθηγητής της Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.