Ποιες είναι οι χειρονομίες που κάνουν οι Ευρωπαίοι; Κάνουν χειρονομίες οι Αγγλοι; Ποιες από αυτές μάς είναι γνωστές και ποιες άγνωστες; Πώς ερμηνεύονται; Γνωρίζουν οι Ελληνες τι εννοούν οι Ιταλοί όταν τσιμπούν τον λοβό του αφτιού τους; Γνωρίζουν οι Ολλανδοί τι εννοούν οι Ελληνες όταν προτείνουν επιθετικά μία ή δύο ανοιχτές παλάμες; Υπάρχουν κοινές χειρονομίες; Ποιες είναι οι χειρονομίες που κάνουν και οι Ολλανδοί και οι Ιταλοί, αλλά άλλο εννοούν οι μεν και άλλο οι δε;
Η υπογράφουσα, η Ισπανίδα Dora Aguin Pombo, εντομολόγος, η Ιταλίδα Luigina Vignaduzzi, καθηγήτρια της ιταλικής γλώσσας, η Βελγίδα Josiane Van Leeuwen, επικοινωνιολόγος, ο Αγγλος David Arney, στέλεχος πολυεθνικής εταιρείας, ο Γάλλος Olivier Parcal, Realisateur, η Ολλανδέζα Hanneke Reitsma, πολιτικός μηχανικός, τρεις νέοι φωτογράφοι, η Ελληνίδα Εννυ Κούκουλα, ο Ισπανός Federico Baixeras και η Ιταλίδα Marina Cafe, μια γραφίστρια, η Ελληνίδα Ρόζυ Παπαγεωργίου και δύο συντονιστές, ο David Woodward στην Αγγλία και η Silvie Leroy στη Γαλλία, δέχθηκαν με ενθουσιασμό να συμμετάσχουν, ο καθένας με τον τρόπο του, στην υλοποίηση ενός έργου με θέμα τις χειρονομίες και τις γκριμάτσες μας και πιο συγκεκριμένα τις «Χειρονομίες και γκριμάτσες των Ευρωπαίων ως υπεργλωσσικό εργαλείο επικοινωνίας». Αυτές που χρησιμοποιούμε όταν ο θυμός πρέπει να βγει από το παράθυρο (βλ. μούντζα) και η εγκαρδιότητα χρειάζεται την αφή (βλ. χειραψία).
Στην εποχή των πολιτών του κυβερνοχώρου, μήπως κινούνται σε ένα πολιτιστικό περιθώριο όπου η επικοινωνία νομίζουν ότι εξαρτάται από την πρόταξη μιας ανοιχτής παλάμης ή το κλείσιμο του ματιού; Ισως. Τι μπορεί να τους συμβεί; Απλά πράγματα. Στην καλύτερη περίπτωση να θεωρηθούν αιθεροβάμονες, στη χειρότερη να συναντήσουν τον σύγχρονο τραυματικό ρεαλισμό. Ούτε το πρώτο ούτε το δεύτερο χτύπημα θα τους τραυματίσει θανάσιμα. Ισως μάλιστα κάποιο από αυτά γίνει αφορμή να συζητηθούν ξανά πολιτιστικά θέματα ελάσσονος σημασίας, όπως είναι «η αξία του προσώπου και η μοναδικότητα των χειρονομιών».
Καθημερινή επικοινωνία
Ονομάστηκαν «κώδικας επικοινωνίας», θεωρήθηκαν «κοινή γλώσσα», αλλά δυστυχώς δεν καταγράφηκαν ποτέ συστηματικά. Και όμως οι χειρονομίες και οι γκριμάτσες είναι ένας καθημερινός τρόπος επικοινωνίας των Ευρωπαίων και όχι μόνον.
Στα βιβλιοπωλεία όλης της Ευρώπης όταν λες χειρονομίες, gest, geste, gesto ή gestikulieren σε κοιτούν περίεργα. Terra incognita! Μόνο ένας τρόπος υπάρχει για να εξηγήσεις τι ψάχνεις. Η χειρονομία! Τότε οι πάντες καταλαβαίνουν αμέσως τι ζητάς, χαμογελούν, θυμούνται ότι μόλις πριν από λίγο έκαναν οι ίδιοι μία και ενδιαφέρονται να σε βοηθήσουν ψάχνοντας στα πλούσια αρχεία των υπολογιστών τους. Δυστυχώς 99,9% η προσπάθεια θα είναι άκαρπη.
Και δεν μιλάμε για βιβλία ερευνητών που ασχολούνται με το θέμα προσπαθώντας να ορίσουν τις κοινωνικές ή ψυχολογικές συγγένειες, τις συμπεριφορές γενικότερα, που μπορεί να υποδηλώνει η γλώσσα του σώματος, αλλά για ένα απλό και ευχάριστο ερμηνευτικό λεξικό των χειρονομιών και των γκριματσών που θα μπορούσε να μας βοηθήσει να επικοινωνήσουμε! Υπάρχουν ευρωπαϊκές χώρες που, αν δεν γνωρίζεις τη γλώσσα τους, δεν μπορείς να συνεννοηθείς. Προτού μάθουμε πορτογαλικά και ισπανικά, μήπως θα ήταν ευκολότερο να γνωρίσουμε τις χειρονομίες και τις γκριμάτσες των Ισπανών και των Πορτογάλων;
Οι χειραψίες των πολιτικών
Αν μιλήσουμε για πολιτικούς, τεχνοκράτες και επιχειρηματίες, μήπως το θέμα αποκτήσει άλλη βαρύτητα; Ας θυμηθούμε χειρονομίες πολιτικών. Δεν χρειάζεται να πάμε μακριά, στην περιβόητη ας πούμε χειραψία Αραφάτ – Ράμπιν, που έκανε τον γύρο του κόσμου χωρίς σχόλια. Ας μιλήσουμε για πιο οικεία πρόσωπα.
Πόσα χρόνια έχουν περάσει από τότε που ο Ανδρέας Παπανδρέου σχημάτιζε με τον μέσο και τον δείκτη το σήμα της νίκης του Σοσιαλιστικού Κινήματος; Πόσα χρόνια έχουν περάσει από τη χειραψία Παπανδρέου – Μητσοτάκη και πόσα χρόνια από τότε που η χειραψία Σημίτη – Τσοχατζόπουλου είπε όσα δεν διατυπώθηκαν με λέξεις;
Η χρήση των χειρονομιών και των γκριματσών από πολιτικούς, τεχνοκράτες, επιχειρηματίες, ανθρώπους τέλος πάντων που κινούν τα νήματα αυτού του κόσμου, είναι ένα σοβαρό και επικίνδυνο παιχνίδι. Οι σύμβουλοι των πολιτικών το γνωρίζουν αυτό πολύ καλά. Μη μας πείτε ότι εντελώς τυχαία ο Κωνσταντίνος Σημίτης άρχισε προεκλογικά να μας κουνάει το δάχτυλο και ο Μπιλ Κλίντον, πάλι σε προεκλογική περίοδο, κρατούσε εντελώς τυχαία τις παλάμες του αγκαλιασμένες τρυφερά μια και δεν είχε κανένα άγχος και καμιά αγωνία, γιατί… θα σας κλείσουμε το μάτι!
Σοβαρότατες παρεξηγήσεις
Οι χειρονομίες, καθημερινός τρόπος επικοινωνίας, μπορούν πολύ εύκολα να κοροϊδέψουν, να βρίσουν, να ευχαριστήσουν ή να αφήσουν υπονοούμενα για τον συνομιλητή. Χωρίς να λένε τα πράγματα με το όνομά τους, πολλές φορές τα καταφέρνουν καλύτερα από τις λέξεις. Τι γίνεται όμως όταν δεν γνωρίζουμε την ερμηνεία τους ή όταν η ίδια χειρονομία ερμηνεύεται διαφορετικά από χώρα σε χώρα;
Πώς μπορούν να μάθουν οι… εργαζόμενοι ότι, αν εντελώς τυχαία τρίβουν τον λοβό του δεξιού αφτιού τους ενώ κάθονται σε ένα τραπέζι διαπραγματεύσεων με Ιταλούς, είναι σαν να λένε στον συνομιλητή τους «είσαι ομοφυλόφιλος»; Και ποιος άραγε συμβουλεύει τους επιχειρηματίες ότι αν, αντί να πουν «δύο εκατομμύρια», σηκώσουν τον δείκτη και τον μέσο δάκτυλο με την παλάμη στραμμένη προς τα μέσα, αυτό για έναν Αγγλο είναι υπαινιγμός για τις σεξουαλικές του δραστηριότητες; Μύλος!
Ο Marco, Ιταλός και ανώτατο στέλεχος πολυεθνικής εταιρείας, βρέθηκε πριν από λίγους μήνες σε πολύ δυσάρεστη θέση εξαιτίας μιας χειρονομίας. «Ενα λεπτό, περίμενε» ήθελε να πει στον έλληνα συνομιλητή του τη στιγμή που οι διαπραγματεύσεις βρίσκονταν σε κρίσιμο σημείο και τα νεύρα όλων ήταν πολύ τεντωμένα. Σηκώθηκε λοιπόν από την καρέκλα του και πρόταξε τις παλάμες του με έμφαση προς το μέρος του συνομιλητή του. Προτού προλάβει να πει κουβέντα, είδε τον Ελληνα να σηκώνεται σπρώχνοντας θυμωμένος την καρέκλα του προς τα πίσω. «Κάποια άλλη στιγμή που τα πνεύματα θα είναι πιο ήρεμα, θα τα ξαναπούμε» είπε και αποχώρησε έξω φρενών. Η χειρονομία αυτή τους Ελληνες τους στέλνει έξω από την αίθουσα.
Οι άγνωστες χειρονομίες και γκριμάτσες μπορούν πάρα πολύ εύκολα να δημιουργήσουν αστείες ή σοβαρές παρεξηγήσεις. Αντί για αυτόν τον λόγο να τις ξεχάσουμε, μήπως πρέπει να τις γνωρίσουμε καλύτερα;
Υπεργλωσσικό εργαλείο
«Οι χειρονομίες και οι γκριμάτσες των ευρωπαίων πολιτών, ένα υπεργλωσσικό εργαλείο επικοινωνίας» είναι ο κωδικός τίτλος μιας ολοκληρωμένης πρότασης που συντάχθηκε από την Ομάδα και κατατέθηκε στην Πολιτιστική Διεύθυνση της Ευρωπαϊκής Ενωσης θέτοντας έτσι υποψηφιότητα για ένταξη στο πολιτιστικό πρόγραμμα «Καλειδοσκόπιο». Αίτημα; Τι άλλο από την κάλυψη ενός μέρους της δαπάνης που απαιτείται για την υλοποίηση του έργου.
Η Ευρωπαϊκή Ενωση δεν μας πιπιλάει το μυαλό, εν όψει της ευρωπαϊκής ενοποίησης, για τη δημιουργία «κοινών γλωσσών χωρίς ομοιομορφία και χωρίς ισοπέδωση των τοπικών ιδιαιτεροτήτων»; Στο όνομα της ευρωπαϊκής ενοποίησης δεν επινοούνται εκατοντάδες τρόποι για να επικοινωνήσουμε σε τεχνικό, οικονομικό και πολιτικό επίπεδο; Οι χειρονομίες και οι γκριμάτσες μας, σε πολιτιστικό επίπεδο, δεν είναι το καλύτερο παράδειγμα «κοινής γλώσσας» των Ευρωπαίων; Ή μήπως νομίζουμε ότι μας είναι ήδη γνωστή;
Η Ομάδα πιστεύει ότι οι χειρονομίες και οι γκριμάτσες μας είναι η μόνη πραγματικά «κοινή γλώσσα» των λαών της Ευρώπης. Η μόνη που μπορεί εύκολα να αναπτυχθεί χωρίς ομοιομορφία και χωρίς ισοπέδωση των τοπικών ιδιαιτεροτήτων. Αρκεί να επινοήσουμε τρόπους για να κάνουμε γνωστές τις χειρονομίες μας και να γνωρίσουμε τις χειρονομίες των γειτόνων μας.
Στην εποχή των πολυμέσων, η Ομάδα θεωρεί το εγχείρημα «παιχνιδάκι» και ζητάει χρήματα για να συνεχίσει την προσπάθειά της. Η Ευρωπαϊκή Ενωση φαίνεται ότι, προς το παρόν, έχει άλλες more important πολιτιστικές προτεραιότητες. Οι διάφοροι φορείς που θα μπορούσαν να βοηθήσουν στην υλοποίηση του έργου δείχνουν πολύ απασχολημένοι. Μ’ αυτά και μ’ αυτά, οι χειρονομίες και οι γκριμάτσες μας κινδυνεύουν να καταχωρισθούν στους «κώδικες που εκλείπουν». Ο Marco είναι σίγουρο ότι ώσπου να μάθει τι σημαίνει «μούντζα» δεν θα διακινδυνεύσει ξανά μια χειρονομία, οι ταξιδιώτες θα φροντίσουν να προμηθεύονται αυτά τα βιβλιαράκια με τις βασικές λέξεις των κρατών που επισκέπτονται κανείς δεν τους κατάλαβε όταν απαντούσαν «όχι» σηκώνοντας τα φρύδια και κουνώντας το κεφάλι προς τα πίσω και θα μας μείνουν μόνο οι πολιτικοί να μας κουνούν το δάχτυλο για να σοβαρευτούμε.
Η κυρία Βίκυ Θεοδωροπούλου είναι ιστορικός.
