Η Γιάννα και ο Σπύρος είχαν ανακατευθεί με πολλούς άλλους φοιτητές και φοιτήτριες μπροστά στα παραταξιακά φοιτητικά τραπεζάκια και μέσα στο πανδαιμόνιο των μεγαφώνων, τα οποία ακατάπαυστα εκτόξευαν επαναστατικά συνθήματα και επαναστατική μουσική του Μίκη Θεοδωράκη. Η οδός Κορίνθου είχε ήδη κλείσει μπροστά από το κτίριο όπου είχαν ξεσηκωθεί οι φοιτητές της Πάτρας το 1973 εναντίον της χούντας. Το λεγόμενο «Παράρτημα» στο κέντρο της πόλης έμεινε ιστορικό και εκεί γιορτάζεται η Επέτειος του Πολυτεχνείου κάθε χρόνο.
Η ώρα είχε περάσει αλλά ο Σπύρος και η Γιάννα αποφάσισαν να συνεχίσουν την έξοδό τους. Ενα παγκάκι της γειτονικής πλατείας Ολγας τούς φιλοξενούσε ήδη. Και η Γιάννα, αρκετά ήρεμη, επαναφέρει τη συζήτηση για την καρκινογένεση που η ίδια είχε διακόψει απότομα. Την απασχολούσε πολύ.
Σπύρο, μου είχες πει ότι τα καρκινικά κύτταρα συνεχίζουν να πολλαπλασιάζονται. Τι είδους ιδιότητα είναι αυτή;
«Η ιδιότητα αυτή λέγεται “κυτταρική αθανασία” και τα κύτταρα αυξάνονται σε αριθμό ατελείωτα, χωρίς να παθαίνουν στη συνέχεια καμιά φαινοτυπική αλλαγή. Ωστόσο, όπως σου έχω πει, έχουν προηγηθεί γενετικές αλλαγές, αλλά δεν γνωρίζουμε πολλά πράγματα στο μοριακό επίπεδο για την κυτταρική αθανασία. Αυτή πάντως η συνεχής διαίρεση των καρκινικών κυττάρων είναι που προκαλεί τους λεγόμενους όγκους.
Θα πρέπει να σου τονίσω εδώ ότι το χαρακτηριστικό της αθανασίας υπάρχει μερικές φορές και στα μη καρκινικά κύτταρα. Για παράδειγμα, αν τοποθετηθούν σε καλλιέργεια στο εργαστήριο κύτταρα από σπονδυλωτά ζώα, τότε (τα κύτταρα αυτά) διαιρούνται περίπου 50 φορές και πεθαίνουν. Μερικά ωστόσο μπορεί να επιβιώσουν με τροποποιημένες ιδιότητες που δεν είναι γνωστές στο μοριακό επίπεδο, αλλά που τους δίνουν αυτό το χαρακτηριστικό της αθανασίας που είπαμε. Τα κύτταρα αυτά δεν είναι καρκινικά, αν και οι αλλαγές που έχουν υποστεί μοιάζουν εν μέρει με αυτές που περιλαμβάνονται για τον σχηματισμό των όγκων».
Μου είχες μιλήσει και για τον κυτταρικό μετασχηματισμό. Τι αλλάζει, δηλαδή, στο μετασχηματισμένο κύτταρο;
«Στα μετασχηματισμένα κύτταρα δεν παρατηρούνται οι περιορισμοί της αύξησης που παρατηρούνται στα φυσιολογικά κύτταρα. Με άλλα λόγια, το μετασχηματισμένο κύτταρο απεξαρτητοποιείται από την επίδραση συνήθων αυξητικών παραγόντων, μορίων δηλαδή, που ελέγχουν την αύξηση και τη διαίρεση του κυττάρου. Η μετατροπή ενός φυσιολογικού κυττάρου σε μετασχηματισμένο (καρκινικό) εξαρτάται, όπως σου είχα πει, από διαφόρους καρκινογόνους παράγοντες· ξεχωρίζουμε δύο μεγάλες κατηγορίες: στη μια κατηγορία ανήκουν εκείνοι που προκαλούν και στην άλλη εκείνοι που υποκινούν την καρκινογένεση. Σου ξαναθυμίζω ότι η καρκινογένεση είναι μια γενετική αρρώστια στο κυτταρικό επίπεδο. Στη διαδικασία αυτή εμπλέκονται δύο κλάσεις γονιδίων, οι μεταλλαγμένες μορφές των οποίων προκαλούν μετασχηματισμό. Η μια αφορά τα ογκογονίδια και η άλλη τα γονίδια καταστολής των όγκων. Για τα τελευταία θα μιλήσουμε άλλη φορά».
Συνέχισε να μου μιλάς για τις ιδιότητες των καρκινικών κυττάρων. Είναι ενδιαφέρον γιατί πολλές φορές ακούω για μετάσταση και κάτι τέτοια και δεν καταλαβαίνω πολλά πράγματα.
«Ναι, η κυτταρική μετάσταση αναφέρεται σε ένα πολύ καταστρεπτικό για τον οργανισμό χαρακτηριστικό σύμφωνα με το οποίο ένα καρκινικό κύτταρο αποκτά ικανότητα να εισβάλει σε φυσιολογικό ιστό και να σχηματίσει νέα αποικία σε άλλο μέρος του σώματος. Δεν γνωρίζουμε και εδώ πολλά στο μοριακό επίπεδο, δηλαδή ποιοι βιοχημικοί μηχανισμοί προσδίδουν αυτή την ιδιότητα στο καρκινικό κύτταρο. Γίνεται πάντως προσπάθεια να εντοπισθούν κάποια ένζυμα που λέγονται πρωτεάσες και προκαλούν την καταστροφή πρωτεϊνών ανοίγοντας πιθανόν διόδους προς τους διάφορους ιστούς. Θα πρέπει να σου πω ακόμη ότι, εκτός από την ικανότητα της μετάστασης, τα μετασχηματισμένα κύτταρα αποκτούν και πολλές μορφολογικές ανωμαλίες».
Ναι, έχω ακούσει για όλα αυτά, αλλά τώρα κατάλαβα πολύ καλά πόση ερευνητική προσπάθεια χρειάζεται ακόμη για να κατανοήσουμε πλήρως τους μηχανισμούς καρκινογένεσης. Και φαντάζομαι πως δεν κάνω λάθος αν πω ότι αν δεν γνωρίζεις το αίτιο της αρρώστιας δεν μπορείς να την θεραπεύσεις. Και μου κάνει εντύπωση, Σπύρο, αυτός ο γιατρός από την Αθήνα που «θεράπευε» λέει τον καρκίνο του παχέος εντέρου με κάποιες μυστήριες ενέσεις νικοτινικού οξέος.
«Δυστυχώς, ο κόσμος στην απελπισία του γίνεται εύπιστος. Εμείς όμως ας μένουμε μακριά από τέτοιες αφελείς προσεγγίσεις του προβλήματος».
Η ώρα είχε προχωρήσει πολύ. Η Πάτρα πέρναγε μιαν ήσυχη νύχτα παρ’ όλο που ήταν Επετειακή για το Πολυτεχνείο. Ο Σπύρος και η Γιάννα ξεκίνησαν για τα σπίτια τους, ευχαριστημένοι και οι δύο που μπόρεσαν κι έκαναν μια κουβέντα ασυνήθιστη, αλλά πολύ χρήσιμη. Χωρίζοντας σκέφτονταν και οι δύο ότι θα ήταν καλό να γίνονται συχνά τέτοιες συζητήσεις. Χρειάζεται κάπου κάπου απόδραση από τη ρουτίνα της συνήθειας και της καθημερινότητας.
Ο κ. Σταμάτης Ν. Αλαχιώτης είναι καθηγητής Γενετικής και πρύτανης του Πανεπιστημίου Πατρών.
