Πέμπτη, 10.30 π.μ. Κάτω από τον λόφο του Λυκαβηττού. Απέναντί μας ένας κύριος γύρω στα 60. Ψηλός και αδύνατος. «Jean Clotte. Χαίρω πολύ». Διδάκτωρ Φιλολογίας και Ανθρωπιστικών Επιστημών. Γενικός διευθυντής Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Πρόεδρος της Διεθνούς Επιτροπής για τις βραχογραφίες. Με ειδίκευση στα προϊστορικά σπήλαια της Γαλλίας. Απλός και γοητευτικός. Μας μιλά για την εποχή των παγετώνων στην οποία αφιέρωσε τη ζωή του. Για το σπήλαιο Chauvet, που ανακαλύφθηκε πριν από δύο χρόνια στη Νότια Γαλλία ανατρέποντας τις θεωρίες για τη γέννηση της τέχνης. Για τον κόσμο των πνευμάτων και για την ησυχία στα έγκατα της γης. Παρατηρούμε τα χέρια του που προσπαθούν να δώσουν σάρκα και οστά στα θραύσματα μιας μακρινής εποχής. Θα τα κρατήσουμε στη μνήμη μας μαζί με τον εφηβικό του ενθουσιασμό και το πάθος του για τη γνώση. Και για το αέναο ταξίδι.
11.30 π.μ. Ο κ. Jean Clotte σηκώνεται για να μας χαιρετήσει. Θέλει να κάνει μια βόλτα στην Αθήνα πριν από την απογευματινή συνέντευξη Τύπου που θα δώσει στο Γαλλικό Ινστιτούτο με αφορμή τα ευρήματα του σπηλαίου της Ardeche. Δηλώνει εντυπωσιασμένος από την Ελλάδα και υπόσχεται πως θα ξανάρθει. Κοιτάζουμε τα χαρτιά που άφησε στο τραπέζι. Πρόχειρα σχέδια αρχέγονων μορφών μαζί με μια προειδοποιητική διευκρίνιση: «Εγώ δεν είμαι καλλιτέχνης»!
Εχετε κοιμηθεί ποτέ κάτω από τα αστέρια;
«Ναι, στην Αυστραλία. Και ομολογώ πως μου άρεσε πολύ. Ευτυχώς δεν χρειάστηκε να κυνηγήσω για να εξασφαλίσω την τροφή μου».
Οπως στην Παλαιολιθική Εποχή ο Homo Sapiens…
«Συγκεκριμένα στη Νεότερη Παλαιολιθική, που ξεκινά πριν από 33.000 περίπου χρόνια. Τότε που κυνηγούσαν ταράνδους, άλογα και βίσονες, ψάρευαν στα ποτάμια, συνέλεγαν φυτικές τροφές και είχαν τις πρώτες καλλιτεχνικές αναζητήσεις».
Στις απαρχές της θα συναντήσουμε και τις βραχογραφίες που ανακαλύφθηκαν πρόσφατα στο σπήλαιο Chauvet;
«Αναμφίβολα. Οι ζωγραφιές που βρέθηκαν στην περιοχή της Ardeche είναι τουλάχιστον 30.000 ετών. Πρόκειται για τις αρχαιότερες ημερομηνίες που έχουμε στη διάθεσή μας για βραχογραφίες της προϊστορικής περιόδου. Πραγματικά αριστουργήματα, σχεδιασμένα με ευαισθησία και διάθεση νατουραλιστική. Τα θέματα και οι τεχνικές τους παρουσιάζουν τεράστιο ενδιαφέρον. Μεγαλύτερο ακόμη και από αυτό των σπηλαίων της Lascaux και της Altamira».
Για παράδειγμα;
«Ως σήμερα στην περιοχή αυτή, νότια της Λυών, γνωρίζαμε περίπου 20 συνολικά σπηλιές, που δεν είχαν όμως ιδιαίτερη σημασία. Επιπλέον, το νέο σπήλαιο της Combe d’ Arc έχει τις περισσότερες βραχογραφίες που έχουν βρεθεί ποτέ. Σίγουρα ξεπερνούν τις 300. Ακόμη και η θεματολογία των σκηνών που αναγνωρίζουμε δεν είναι συνηθισμένη. Οι περισσότερες απεικονίσεις περιλαμβάνουν ζώα που δεν τα κυνηγούσαν, όπως λιοντάρια, μαμούθ, ρινόκερους… Εντυπωσιακές είναι, τέλος, και οι τεχνικές που έχουν χρησιμοποιηθεί. Οπως αυτή της προοπτικής χρήσης του χώρου και της σκιάς, ώστε να δοθεί η αίσθηση του ανάγλυφουΩ ή της προετοιμασίας με ξύσιμο των τοιχωμάτων».
Μετέβαλε αυτή η ανακάλυψη τον τρόπο σκέψης μας όσον αφορά την εξέλιξη της εικαστικής έκφρασης;
«Αναντίρρητα. Ως σήμερα πιστεύαμε πως η ανατολή της τέχνης ήταν ακατέργαστη και αδέξια. Πως είχαμε μια εξέλιξη γραμμική. Τώρα διαπιστώνουμε ότι υπάρχει μια διαρκής πρόοδος. Αν και θα χρειαστούμε τουλάχιστον 15 με 20 χρόνια ακόμη για να μελετήσουμε σε βάθος τα ευρήματα».
Ασχολείσθε με κομμάτια και θραύσματα. Πόσο επικίνδυνο είναι να χάσετε την εικόνα του συνόλου;
«Προσπαθώ να τη διατηρήσω με τη βοήθεια της φαντασίας μου αλλά και των ταξιδιών που κάνω συνεχώς σε όλο τον κόσμο. Δυστυχώς όμως δεν θα μπορέσω ποτέ να την ανασυνθέσω πλήρως. Μερικά πράγματα έχουν χαθεί για πάντα. Αισθάνομαι σαν ένας μεγάλος πέπλος να καλύπτει την εποχή αυτή και εγώ να έχω ανασηκώσει μόνο την άκρη του. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει πως θα εγκαταλείψω ποτέ την έρευνα και την αναζήτηση νέων στοιχείων. Νιώθω σαν φοιτητής και δεν θα σταματήσω να μαθαίνω ώσπου να γεράσω».
Ποιες είναι οι δίοδοι που έχετε ανακαλύψει προκειμένου να επικοινωνήσετε με τον πρώτο άνθρωπο;
«Προσπαθώ να καταλάβω τον τρόπο σκέψης του διατηρώντας πάντα ίσες αποστάσεις ανάμεσα στην επιστήμη και το συναίσθημα. Με βοήθησε πολύ η έρευνα που έκανα μαζί με τον συνάδελφό μου David Lewis Williams που διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Γιοχάνεσμπουργκ της Νότιας Αφρικής. Οι αναλογίες που βρήκαμε ανάμεσα στη φιλοσοφία των Σαμάνων και των προϊστορικών ανθρώπων είναι εκπληκτικές. Η θρησκεία τους είναι ένας κόσμος υπερφυσικός στον οποίο προσπαθούν να εισχωρήσουν χαράζοντας μορφές στα βάθη των σπηλαίων. Προσπαθώντας να δώσουν σάρκα και οστά στα οράματά τους. Πιστεύοντας πως έτσι θα εξευμενίσουν τα πνεύματα για να γιατρέψουν τους αρρώστους, να ευνοήσουν το κυνήγι ή να φέρουν τη βροχή. Αναζητούν δηλαδή λύσεις για προβλήματα της καθημερινής ζωής, κάτι που συμβαίνει ακόμη και σήμερα σε μερικές φυλές της Αμερικής ή της Νότιας Αφρικής».
Και η μαγική δύναμη των βραχογραφιών;
«Δεν νομίζω πως μπορούμε να μιλήσουμε για μαγεία. Εκεί τα πνεύματα διατάσσονται να βοηθήσουν. Δεν συνομιλούν με τον άνθρωπο, όπως στην περίπτωση του σαμανισμού. Κάτι ανάλογο συμβαίνει, για παράδειγμα, στην εκκλησία. Οι πιστοί προσκυνούν τις εικόνες πιστεύοντας πως έτσι αντλούν από τη δύναμή τους. Χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει πως χάνεται ο συμβολικός χαρακτήρας τους».
Πόσο πρωτόγονη θα χαρακτηρίζατε την παλαιολιθική τέχνη;
«Δεν θα τη χαρακτήριζα πρωτόγονη, απλώς διαφορετική και ελεύθερηΩ χωρίς στερεότυπα. Η κοινωνία βέβαια επέβαλε κάποιους περιορισμούς, όμως πουθενά στον κόσμο δεν θα συναντήσουμε πανομοιότυπα σπήλαια. Είναι μια τέχνη που θαυμάζω απεριόριστα γιατί ανοίγει νέους ορίζοντες στην ανθρωπότητα. Η μελέτη της αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, την καλύτερη απάντηση στο ρεύμα του ρατσισμού. Η οικουμενικότητά της καταδεικνύει τη γελοιότητά του».
Ποιες στιγμές ηχούν δυνατότερα τα «σήματα» που εκπέμπουν οι πρόγονοί μας;
«Τις στιγμές όπου δουλεύω στα βάθη των σπηλαίων. Τότε όπου δεν υπάρχει τίποτε άλλο πέρα από την απόλυτη σιωπή και τη λάμπα που κρατάμε μέσα στο σκοτάδι».
