Η κβαντική μηχανική και η σχετικότητα είναι σίγουρα οι δύο μεγάλες τομές που σημάδεψαν την επιστήμη της φυσικής στον αιώνα που τελειώνει. Και οι δύο εμφανίστηκαν στην αρχή ως διορθώσεις της κλασικής μηχανικής, αλλά στις μέρες μας μπήκαν σε μια τροχιά πολύ πιο ενδιαφέρουσα. Η κβαντική μηχανική άρχισε να μελετά όλο και περισσότερο για τα ασταθή σωμάτια και τις μεταξύ τους μεταμορφώσεις. Από την πλευρά της, η σχετικότητα άφησε στην άκρη τον γεωμετρικό της χαρακτήρα για να ασχοληθεί με τη θερμική ιστορία του Σύμπαντος. Και οι δύο όμως δεν έπαψαν να βλέπουν τον κόσμο παρά μέσα από τις συνθήκες της ισορροπίας και της επαναληψιμότητας, με τον άνθρωπο στο εξωτερικό του συστήματος να έχει το μοναδικό πλεονέκτημα, αλλά και τη βαριά κατάρα να παίρνει αποφάσεις σε ένα περιβάλλον που διέπεται από αυστηρούς και καθολικής σημασίας ντετερμινιστικούς νόμους.
Σήμερα όμως ξέρουμε, ιδίως ύστερα από τις εργασίες στον χώρο της μη-γραμμικής θερμοδυναμικής, ότι τα πράγματα δεν είναι όπως τα φαντάστηκαν ο Μπορ και ο Αϊνστάιν. Ο κόσμος μας διέπεται από έναν αφάνταστο πλουραλισμό, όπου τα ντετερμινιστικά φαινόμενα διαδέχονται τις στοχαστικές μεταβολές και οι αντιστρεπτές διαδικασίες συνυπάρχουν με οντότητες που δεν υπακούουν στις υποθέσεις της κλασικής μηχανικής. Μπορούμε κάλλιστα να φανταστούμε φαινόμενα των οποίων μπορούμε να προβλέψουμε πλήρως την κίνησή τους. Παράδειγμα το ιδανικό εκκρεμές (ένα σύστημα που παλινδρομεί χωρίς τριβές γύρω από μια θέση ισορροπίας) ή την τροχιά της Σελήνης γύρω από τη Γη. Αλλα φαινόμενα, όμως, όπως είναι η διάχυση της θερμότητας και οι χημικές αντιδράσεις, δεν επαναλαμβάνουν τον εαυτό τους με το πέρασμα του χρόνου. Ή μάλλον, για να χρησιμοποιήσουμε μια πιο πρόσφορη διατύπωση, ο χρόνος που υπεισέρχεται στις εξισώσεις που τα περιγράφουν έχει κατεύθυνση και προορισμό. Για άλλα από τα συστήματα αυτά ο προορισμός είναι η ομοιογενοποίηση, ο θερμικός θάνατος, για άλλα όμως το επόμενο στάδιο είναι μια μεγαλύτερη πολυπλοκότητα και νέες μορφές οργάνωσης. Βρισκόμαστε ήδη στην περιοχή των στοχαστικών μεταβολών.
Πώς όμως προκύπτει η τάξη μέσα από το χάος που κατά μία γενικότερη έκφραση αποτελεί την πιθανότερη κατάσταση της ύλης; Σύμφωνα με τις θεωρίες της σύγχρονης θερμοδυναμικής, αυτό είναι δυνατό να συμβεί μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, στις θέσεις μακράν της ισορροπίας, εκεί όπου τα φαινόμενα απαλλάσσονται από τη γραμμικότητα που χαρακτήριζε ως τότε τη συμπεριφορά τους. Στις περιοχές αυτές ένα χημικό άτομο μπορεί να προκαλέσει αναστάτωση ξεφεύγοντας από την ασημαντότητα και την αδιάφορη ομοιομορφία. Σύμφωνα με τον Πριγκοζίν, εδώ έχουμε να κάνουμε και με μια καινούργια θεώρηση της ύλης: το σύνολο των μορφών που την περιγράφουν δεν διακρίνονται πια από την παθητικότητα που τους προσέδιδε η κλασική φυσική, αλλά αντίθετα κρύβουν μέσα τους δυνάμεις που προδιαθέτουν για μια αυθόρμητη δράση. Ετσι άλλωστε μπορεί να εξηγηθούν, μέσα σε έναν κόσμο που διέπεται από τον γενικό νόμο της αυξανόμενης εντροπίας (της πορείας δηλαδή προς τον θερμικό θάνατο), τα φαινόμενα της ζωής και της γένεσης του Σύμπαντος.
Πρόκειται για μια αλλαγή τόσο καθοριστική που μας εισάγει αυτόματα σε ένα νέο φιλοσοφικό πεδίο, εγκαινιάζοντας μια αναθεωρημένη σχέση των ιστορικών υποκειμένων με τη φύση. Στη νέα αυτή θεώρηση ο άνθρωπος είναι ταυτόχρονα ο ηθοποιός και ο θεατής. Η περιγραφή του κόσμου δεν είναι παρά ένας συνεχής διάλογος, μια επικοινωνία. Μια επικοινωνία όμως που υπόκειται σε περιορισμούς που αποδεικνύουν ότι και εμείς είμαστε ένα μόνο μέρος του φυσικού κόσμου και όχι οι απόλυτοι εξουσιαστές του. Για τον Πριγκοζίν το όνειρο των παλιότερων φυσικών, μια επιστήμη έξω και πέρα από τον άνθρωπο άποψη την οποία συμμεριζόταν ακόμη και ο Αϊνστάιν , δεν είναι πια δυνατόν να πραγματοποιηθεί. Στις κοινωνίες μας, με το ευρύτατο πια σήμερα φάσμα γνώσεων και τεχνικών, η επιστήμη ή τουλάχιστον οι πιο προοδευτικές εκδοχές της κατέχει τη θέση του «ποιητικού» ερωτηματολογίου προς τη φύση. Ποιητικού με την ετυμολογική έννοια, όπου «ποιητής» είναι αυτός που ερευνά, που δρα και χειρίζεται την πραγματικότητα. Επιπλέον, η επιστήμη είναι τώρα ικανή να σέβεται τη φύση την οποία μελετά όσο τουλάχιστον ικανή είναι και στο να την καταστρέψει. Ο διάλογος της επιστήμης με μια φύση – ρομπότ άλλαξε ριζικά. Σήμερα η δραστηριότητα εξερεύνησης της φύσης αποτελεί μέρος της εσωτερικής της δραστηριότητας. Γι’ αυτό και η δική μας μεγαλύτερη (προσωπική πλέον) ευθύνη.
Ο κ. Ηλίας Ευθυμιόπουλος είναι διδάκτωρ φυσικός και διευθυντής του ελληνικού γραφείου της Greenpeace.
