Ο Τζον Μάξγουελ Κούτσι συσχετίζει πάντοτε τις πολιτικές εξελίξεις με το πεπρωμένο των ηρώων του. Ο άνθρωπος δεν αποκόπτεται ποτέ από το περιβάλλον ή την ιστορική στιγμή. Εχει όμως το ταλέντο αυτή την ενδιαφέρουσα φόρμουλα να την παρουσιάζει κάθε φορά με διαφορετικό τρόπο. Αυτή η πολυμορφία στο έργο του ήταν ένα από τα χαρακτηριστικά που εκτίμησε η Σουηδική Ακαδημία για να του απονείμει το Νομπέλ την περασμένη Πέμπτη. Ο 63χρονος Κούτσι γεννήθηκε στο Κέιπ Τάουν και το καθεστώς του φυλετισμού (όπως ονομάζεται στα ελληνικά το απαρτχάιντ) είναι από τα θέματα που τον απασχόλησαν συχνά. Στις αρχές της δεκαετίας του ’60 εγκαταστάθηκε στην Αγγλία όπου εργάστηκε ως προγραμματιστής ηλεκτρονικών υπολογιστών. Το 1972 πήρε PhD στη λογοτεχνία από το Πανεπιστήμιο του Τέξας και ξεκίνησε την ακαδημαϊκή καριέρα του. Το πρώτο του βιβλίο Dusklands κυκλοφόρησε το 1974. Τιμήθηκε πρώτη φορά με το Μπούκερ το 1983 για το μυθιστόρημα Βίος και πολιτεία του Μάικλ K. και δεύτερη φορά το 1999 για την Ατίμωση. H επιλογή της Σουηδικής Ακαδημίας τον εξέπληξε. (Τον ρώτησαν αν το περίμενε και απάντησε ότι δεν γνώριζε καν πότε ανακοινώνεται ο νικητής.)


Σύμφωνα με το σκεπτικό της Σουηδικής Ακαδημίας «Ο Κούτσι ενδιαφέρεται κυρίως για τις καταστάσεις όπου η διάκριση μεταξύ δικαίου και αδίκου, αν και προφανής, δεν έχει καμία χρησιμότητα. Οπως η ανδρική φιγούρα στον περίφημο πίνακα του Μαγκρίτ βλέπει τον αυχένα της μέσα στον καθρέφτη, έτσι και οι ήρωες του Κούτσι, στις κρίσιμες στιγμές, μένουν ακίνητοι πίσω από τους εαυτούς τους, χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να παρέμβουν στις ίδιες τις πράξεις τους». Για τα βιβλία του σημειώνεται ότι «χαρακτηρίζονται από την επιδέξια σύνθεση, τους ευρηματικούς διαλόγους και την αναλυτική στιλπνότητα».


Στο πρώτο βιβλίο του, Dusklands, ο Κούτσι δίνει μια πρώτη γεύση της τεχνικής που θα ακολουθήσει, με τον μικρόκοσμο του ήρωα να απειλείται ενόσω διεξάγεται ο πόλεμος των Αμερικανών στο Βιετνάμ. Εκτός από τη σχέση ατόμου – κοινωνικού συνόλου θα δώσει μία ακόμη διάσταση συγκρίνοντας τις ιστορικές στιγμές: στην αφήγηση παράλληλα «τρέχει» η ιστορία των Μπόερς στη Νότια Αφρική του 18ου αιώνα. Εξι χρόνια αργότερα θα εκδώσει το βιβλίο για το οποίο θα συγκριθεί με τον Τζόζεφ Κόνραντ. Είναι το πολιτικό θρίλερ Περιμένοντας τους βαρβάρους, στο οποίο «η ιδεαλιστική αθωότητα ανοίγει τις πύλες στη φρίκη».


Το 1983 κυκλοφορεί το Βίος και πολιτεία του Μάικλ Κ. Ο ήρωας δεν έχει πλήρες όνομα, πιθανώς επειδή θεωρείται ασήμαντη προσωπικότητα. Είναι δύσμορφος, καθυστερημένος και έχει ένα δικό του σύστημα αξιών που τον οδηγούν, σε περίοδο πολέμου, να κάνει τις δικές του επιλογές, χωρίς να συμβιβαστεί με τους ηθικούς νόμους της οργανωμένης κοινωνίας. Ακολουθούν τα μυθιστορήματα Foe (μια δική του εκδοχή του Ροβινσώνα Κρούσου) και The age of iron. Το 1994 κυκλοφορεί Ο άρχοντας της Πετρούπολης με ήρωα τον Ντοστογέφσκι. Ο ρώσος συγγραφέας βρίσκεται στη Δρέσδη όταν μαθαίνει πως πέθανε ο θετός γιος του, Πάβελ. Επιστρέφει στην Πετρούπολη όπου τον πληροφορούν ότι πρόκειται για αυτοκτονία. Αμφισβητεί την εκδοχή και αρχίζει έρευνες ενώ μέσα του τίθενται ερωτήματα για τη σχέση τους. Στο φόντο παρακμάζει η τσαρική αυτοκρατορία.


Το 1997 κυκλοφόρησε το πρώτο μέρος της αυτοβιογραφίας του, Boyhood. Είναι το πρώτο από τα δύο αυτοβιογραφικά έργα του συγγραφέα. Το δεύτερο έχει τίτλο Youth. To 1999 κυκλοφόρησε η Ατίμωση, η οποία αποφέρει στον συγγραφέα το δεύτερο Μπούκερ. Το βιβλίο εκτυλίσσεται στα πρώτα χρόνια της κατάργησης του φυλετισμού στη Νότια Αφρική. Ο ήρωας είναι πανεπιστημιακός, με δύο διαζύγια και κλονισμένη αυτοπεποίθηση. Είναι 50 ετών και έχει όλες τις ανδρικές ανασφάλειες της ηλικίας. H σχέση του με μια φοιτήτρια του δίνει την ψευδαίσθηση μιας αληθινής μποέμικης περιπέτειας, πλην όμως κατηγορείται για παρενόχληση και εκδιώχνεται από το πανεπιστήμιο. Αποφασίζει να αποσυρθεί στο αγρόκτημα της ομοφυλόφιλης κόρης του για να γράψει μια όπερα. Παρατηρεί τους γείτονες – λευκούς και μαύρους – με μεγάλη οξυδέρκεια. H άποψη που έχουν οι άλλοι για το πρόσωπό του και για την οικογένειά του τον καταπιέζει, νιώθει διαρκώς ότι υφίσταται «ατιμώσεις».


Το τελευταίο βιβλίο του Κούτσι έχει τίτλο Ελίζαμπεθ Κοστέλο και ήταν υποψήφιο για το Μπούκερ. Ισως επειδή έχει ήδη πάρει το βραβείο της Κοινοπολιτείας δις, δεν μπήκε στην τελική εξάδα. H ηρωίδα Ελίζαμπεθ είναι αυστραλή συγγραφέας, διάσημη χάρη στο πρώτο βιβλίο της. Σε ώριμη ηλικία δίνει διαλέξεις σε όλον τον κόσμο για το έργο της. Το βιβλίο χωρίζεται σε οκτώ μέρη, τα οποία αναλογούν σε ισάριθμες διαλέξεις.


Η ελληνική βιβλιογραφία του Κούτσι


Στη γλώσσα μας έχουν μεταφραστεί τα εξής βιβλία του Τζον M. Κούτσι: Περιμένοντας τους βαρβάρους (εκδόσεις Υψιλον), Βίος και πολιτεία του Μάικλ K. και Ο άρχοντας της Πετρούπολης (εκδόσεις Νεφέλη), Στην καρδιά της χώρας (εκδόσεις Scripta), Ατίμωση (εκδόσεις Λιβάνη). Σύντομα θα κυκλοφορήσει το τελευταίο του μυθιστόρημα Ελίζαμπεθ Κοστέλο από τις εκδόσεις Διήγηση. Από τον ίδιο εκδοτικό οίκο θα κυκλοφορήσουν οι δύο αυτοβιογραφικοί τόμοι Boyhood και Youth. Τον Νοέμβριο θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Μεταίχμιο το Age of iron.