Μια ενδιαφέρουσα είδηση μάς έρχεται από την Ισπανία. Ο εκδοτικός οίκος Espasa Calpe, που ανήκει στον εκδοτικό όμιλο Planeta, ανήγγειλε τη δημιουργία μιας αλυσίδας είκοσι βιβλιοπωλείων που θα λειτουργήσουν σε όλη τη χώρα. Το πρώτο θα ανοίξει στη Βαρκελώνη, αρχές του 1999. Τα βιβλιοπωλεία θα είναι δύο τύπων: μεγάλα, της τάξεως των 2.000 τ.μ., με καφενεία και χώρους συναντήσεων και εκδηλώσεων, και μικρά «οικογενειακού» χαρακτήρα. Τα βιβλιοπωλεία θα είναι ηλεκτρονικώς εξοπλισμένα και θα παρέχουν πολλές υπηρεσίες στους αναγνώστες, όπως εύρεση παλαιότερων τίτλων, αγορά ξένων βιβλίων, ακόμη και παραγγελίες από το σπίτι και διανομή κατ’ οίκον. Σε μια εποχή όπου στην Ελλάδα αναζητούνται ιδέες και λύσεις για την ευρύτερη διάδοση του βιβλίου, η ισπανική Espasa Calpe δείχνει δρόμους. Αλλωστε, στην εποχή μας, ελάχιστα πράγματα είναι αυτοφυή.
Μπορεί να είναι οι μνήμες του τεχνικολόρ. Μπορεί να είναι εκείνη η φράση του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου: «Περίφοβα σήκωσα τα μάτια μου προς τα δικά της και είδα τα βλέμματά της να σέρνωνται μαζί με τον αγέρα πάνω στο άραχνο και μανιασμένο πέλαγος». Μπορεί να είναι ακόμη η αρχέγονη πίστη στον μύθο της «ωραίας κοιμωμένης», στην ιδέα της διά του θανάτου ευτυχίας ή της ζωής-σαν-θάνατο, για να θυμηθούμε τους μεγάλους ρομαντικούς, κυρίως τον Χάινε, που η ίδια λάτρευε. Εκατό χρόνια συμπληρώθηκαν από τη δολοφονία της αυτοκράτειρας Ελισάβετ της Αυστρίας, της κοινόχρηστης Σίσσυς (10 Σεπτεμβρίου 1898), και το διεθνές ενδιαφέρον για τη ζωή της αναθερμαίνεται. (Ακόμη και το Εθνικό Θέατρο της Αθήνας ανακοίνωσε θεατρικό έργο γι’ αυτήν.) Σήμερα πολλοί συγκρίνουν τη Σίσσυ με την Νταϊάνα. Η μία υπήρξε η αδικοχαμένη, θλιμμένη αυτοκράτειρα. Η άλλη, η αδικοχαμένη, θλιμμένη πριγκίπισσα. Βίοι παράλληλοι που τροφοδοτούν τις συλλογικές φαντασιώσεις, μελοδραματικές ιστορίες που λειτουργούν ίδια και απαράλλακτα όπως στις εποχές των μεγάλων αφηγήσεων, τότε που οι γυναίκες διεκδικούσαν το πάθος και οι άντρες την έντονη δράση.
Η ελληνική βιβλιογραφία διαθέτει πάντοτε «Το βιβλίο της αυτοκράτειρας Ελισάβετ» του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου. Η διεθνής βιβλιογραφία πλουτίστηκε με τα απομνημονεύματα του δολοφόνου της Σίσσυς, του ιταλού αναρχικού Λουίτζι Λουκένι (Memoires de l’ assassin de Sissi, αποκατάσταση χειρογράφων και επιμέλεια Santo Cappon, εκδόσεις Le Cherche-Midi, σελ. 235, τιμή 98 γαλλικά φράγκα). Ο Σάντο Καπόν είναι ο γιος ενός συλλέκτη παλαιών χειρογράφων ο οποίος αγόρασε τα χαρτιά του Λουκένι το 1938 από την κόρη του αρχιφύλακα των φυλακών όπου κλείστηκε ο δολοφόνος της αυτοκράτειρας.
Η ανάγνωση των απομνημονευμάτων του Λουκένι είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα. Οχι μόνο για τη συναρπαστική εξιστόρηση της δολοφονίας της αυτοκράτειρας στις όχθες της λίμνης της Γενεύης, πάνω στην αποβάθρα του ξενοδοχείου «Beau-Rivage», κάποια στιγμή που από μια λατέρνα ακουγόταν ο αγαπημένος σκοπός από τον «Ταγχόυζερ». Αλλά και για το μεγάλο συγκριτικό ενδιαφέρον τους. Διαβάζοντας για τα κίνητρα της πράξης του Λουκένι, δεν μπορείς παρά να ανακαλέσεις κίνητρα ανάλογων πράξεων, όπως της δολοφονίας του προέδρου της Γαλλικής Δημοκρατίας Σαντί Καρνό από τον ιταλό αναρχικό Καρέριο ή της δολοφονίας του πατρινού τραπεζίτη Διονύσιου Φραγκόπουλου, στις 3 Νοεμβρίου 1896, από τον τσαγκάρη Δημήτρη Ματσάλη, που απέδωσε την πράξη του στην αναρχική ιδεολογία του.
Ο Λουίτζι Λουκένι καταδικάστηκε σε ισόβια για τη δολοφονία της αυτοκράτειρας. Στη διάρκεια της δίκης του συμπεριφερόταν σαν τους σημερινούς κατηγορουμένους-σταρ των αμερικανικών δικαστηρίων, όταν τα τηλεοπτικά δίκτυα αναμεταδίδουν τη διαδικασία: σκορπούσε φιλιά και χαμόγελα στο κοινό. Μετά την εκφώνηση της καταδικαστικής απόφασης, φώναξε «ζήτω η αναρχία, κάτω οι αριστοκράτες». Αργότερα, έγκλειστος σε ένα κελί των φυλακών του Αγίου Αντωνίου της Γενεύης, έγινε παραλήπτης εκατοντάδων γραμμάτων. Μερικοί επιστολογράφοι επιδοκίμαζαν την πράξη του. Αλλά οι περισσότεροι την αποδοκίμαζαν και αναρωτούνταν γιατί δεν στράφηκε κατά της γηραιάς παχουλής πάπιας της Ευρώπης, της βασίλισσας Βικτωρίας της Αγγλίας. Δώδεκα χρόνια πέρασε ο Λουκένι στο κελί της ελβετικής φυλακής. Στις 19 Οκτωβρίου 1910 βρέθηκε κρεμασμένος με τη ζώνη του. Οι γιατροί της φυλακής άνοιξαν προσεκτικά το κρανίο του για να εξετάσουν τον εγκέφαλό του ελπίζοντας να εξηγήσουν την ανωμαλία που οδήγησε τον Λουκένι σε αυτή τη χαμερπή πράξη ή να επιβεβαιώσουν τις θεωρίες του ιταλού εγκληματολόγου Τζέζαρε Λομπρόζο περί των «οιονεί εγκληματιών». Αλλωστε ο Λομπρόζο είχε ασχοληθεί με την υπόθεση Λουκένι και ενώπιον του δικαστηρίου είχε αποφανθεί ότι ο δολοφόνος ήταν επιληπτικός. Βέβαια, η εξέταση του εγκεφάλου δεν αποκάλυψε κανένα μυστικό και οι σημερινοί κάπως διεστραμμένοι επισκέπτες του Ινστιτούτου Παθολογίας του Πανεπιστημίου της Βιέννης μπορούν να δουν το κεφάλι του Λουκένι να κολυμπάει μέσα στη φορμόλη.
Μέσα στη φυλακή ο Λουκένι άρχισε να γράφει τα απομνημονεύματά του, διαβάζοντας ταυτόχρονα πολύ, κυρίως Ζαν Ζακ Ρουσό, Βολταίρο και τους διαφωτισμένους εγκυκλοπαιδιστές. Στον τοίχο του κελιού του είχε αναρτήσει ένα πορτρέτο της αυτοκράτειρας. Αυτός ο νέος Ηρόστρατος, όπως είχε αποκαλέσει τότε ο Τύπος τον Λουκένι, ίσως να είχε μετανοήσει για την πράξη του. Αλλωστε η Σίσσυ δεν ήταν το σύμβολο του αυταρχισμού και της βαρβαρότητας. Ηταν κι αυτή μια αναρχική αυτοκράτειρα, μια γυναίκα που είχε ονομάσει το άλογό της Nihilismus και κληροδότησε μέρος της περιουσίας της στα παιδιά-θύματα της Αυστροουγγρικής αυτοκρατορίας.
Ο Λουκένι, Ναπολιτάνος την καταγωγή, υπήρξε υπόδειγμα στρατιώτη στις εκστρατείες στην Αφρική, όπου και παρασημοφορήθηκε. Μετανάστευσε σαν εργάτης στη Λωζάννη, ακολουθώντας, όπως όλοι οι απόκληροι συμπατριώτες του τού Νότου, τον δρόμο προς τον Βορρά. Στην ελβετική πόλη σύχναζε στις συγκεντρώσεις του Στρατού της Σωτηρίας και μυήθηκε στις αναρχικές ιδέες. Η επιθυμία να δολοφονήσει μια διασημότητα για να «κινητοποιήσει» το κοινό αίσθημα του έγινε έμμονη ιδέα. Είχε σκεφθεί να σκοτώσει τον πρίγκιπα Ερρίκο της Ορλεάνης. Η τύχη τον έφερε όμως πάνω στην Ελισάβετ, μια στιγμή που η λατέρνα έπαιζε τον αγαπημένο της σκοπό από τον «Ταγχόυζερ».
Διάβασα και πάλι με εξαιρετικό ενδιαφέρον το ημερολόγιο του Κ. Π. Καβάφη από το πρώτο ταξίδι του στην Ελλάδα το 1901 που εξέδωσαν οι εκδόσεις «Ροές» στη σειρά τσέπης MicroMega. Είναι το περιηγητικό κείμενο ενός Ελληνα της Διασποράς σε μια εποχή που η Αθήνα έχει για τον Ελληνισμό τη λάμψη του μητροπολιτικού κέντρου. Είναι ένα κείμενο με πληροφορίες για τη γεωγραφία, τους ανθρώπους, τα φαγητά, τα ωράρια, τα θέατρα, τη ζωή, τα τρένα, τους διανοουμένους, τις συμπεριφορές, τις νοοτροπίες και επιπλέον με ένα χάρτη-σκαρίφημα του ίδιου του Καβάφη με το σχέδιο πόλης του κέντρου της Πάτρας, απ’ όπου πήρε το πλοίο για το Πρίντιζι (και από εκεί το πλοίο για την Αλεξάνδρεια). Για συγκριτικούς λόγους με το αχαρακτήριστο σήμερα, εκατό χρόνια μετά, κρατώ την πρώτη εντύπωση που προξενεί στον Καβάφη η Αθήνα: «Κατά το απόγευμα κάναμε ένα περίπατο στους κυριώτερους δρόμους. Πολύ, πολύ χαριτωμένη πόλις εντελώς ευρωπαϊκή, γαλλικού ή ιταλικού τύπου» αναφέρει στην εγγραφή της 17ης Ιουνίου 1901.
Ο Κ. Π. Καβάφης κράτησε αυτό το ημερολόγιο στα αγγλικά. Ελληνική μετάφραση του ημερολογίου, καθώς και σχόλια, από τον Γ. Α. Παπουτσάκη δημοσιεύτηκε το 1963 στις εκδόσεις Φέξη. Αποσπάσματα από τη μετάφραση αυτή αναδημοσιεύτηκαν στο μνημειώδες «Λεύκωμα Καβάφη 1863-1910» των εκδόσεων Ερμής, το 1983, με επιμέλεια Λένας Σαββίδη. Αλλά οι εκδόσεις «Ροές» αναπαράγουν τη μετάφραση του Παπουτσάκη, χωρίς να αναφέρουν τίποτε περί της πρωτότυπης γραφής και της πρώτης ελληνικής έκδοσης, λες και το ημερολόγιο έρχεται τώρα για πρώτη φορά στο φως. Ασφαλώς αυτές οι εκδοτικές λαθροχειρίες ανήκουν σε άλλες εποχές.
Με αφορμή το ημερολόγιο του Καβάφη, εντοπίζω τελευταία, κυρίως στην αγγλοσαξονική βιβλιογραφία, μια σειρά συλλογών, μελετών και μονογραφιών που διερευνούν τις σχέσεις της γεωγραφίας και της δημιουργικής φαντασίας των συγγραφέων. Αναφέρω τα βιβλία: «Space, Gender, Knowledge», συλλογικό σε επιμέλεια
των Linda McDowell και Joanne Ρ. Sharp (εκδόσεις Arnold), «Undoing Place? Α geographical reader», επίσης συλλογικό σε επιμέλεια της Linda McDowell (Arnold), «Reading Human Geography, The poetics and politics of inquiry», συλλογικό σε επιμέλεια των Trevor Barnes και Derec Gregory (Arnold),«Postmodern Cartographies, The geographical imagination in contemporary American culture» του Brian Jarvis (Pluto Press) και «Atlas of the European Novel, 1800-1900» του Franco Moretti (Verso).
Εμμονές. Επανέρχομαι και πάλι στο θέμα των βιβλιοθηκών για να σημειώσω μια ενδιαφέρουσα κινητικότητα, που όμως δεν προέρχεται από κρατικούς φορείς (κυρίως υπουργείο Παιδείας και Εθνική Βιβλιοθήκη). Για την Πέμπτη, 24 Σεπτεμβρίου, αναγγέλλεται από το Eurobank Forum, που υποστηρίζεται από την Τράπεζα Eurobank, η πρώτη παρουσίαση του προγράμματος Ελληνομνήμων, με θέμα «Νέες Τεχνολογίες και Νέες Βιβλιοθήκες». Ομιλητές θα είναι ο πρόεδρος της Βρετανικής Βιβλιοθήκης Τζ. Μ. Ασγουορθ και ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Κώστας Γαβρόγλου. (e-mail): biblia@tovima.gr
