Ενας άνθρωπος που έχει το χόμπι να συλλέγει έντομα ταξιδεύει στους αμμόλοφους μιας μακριά από την πόλη του περιοχής για να βρει κάποια καινούργια είδη. Παγιδεύεται όμως στον πυθμένα ενός μεγάλου αμμόλακκου, σε ένα άθλιο παράπηγμα όπου ζει μια γυναίκα μόνη. Ο συλλέκτης αντιλαμβάνεται ότι η γυναίκα τον βλέπει ως αντικαταστάτη του άντρα της που είχε πρόσφατα καταπλακωθεί από μια κατολίσθηση άμμου. Αδυνατώντας να δραπετεύσει από τον αμμόλακκο, ο άντρας προσαρμόζεται σιγά σιγά στη ζωή αυτού του παράξενου κόσμου, μοναδικός σκοπός του οποίου είναι η αντιμετώπιση των συνεπειών της αδιάκοπης αμμοκατολίσθησης.
Αυτή είναι, με δύο λόγια, η ιστορία του μυθιστορήματος του Κόμπο Αμπε H γυναίκα της άμμου (1962). Ιστορία αρκετά οικεία -και βέβαια όχι εξωτική -για τον δυτικό αναγνώστη, αφού ο ιάπωνας αυτός συγγραφέας φαίνεται να εξερευνά εδάφη της ανθρώπινης ευαισθησίας που τα εξερεύνησαν πρώτοι συγγραφείς όπως ο Κάφκα, ο Μπέκετ, ο Ιονέσκο. H εικόνα του της σημερινής Ιαπωνίας περιέχει ανάλογα με αυτούς ποσοστά του παράδοξου και της χιουμοριστικής αίσθησης του κενού. Αυτός είναι ο λόγος που ο Αμπε αντιμετωπίστηκε από ορισμένους κριτικούς της χώρας του ως ένας θιασώτης ορισμένων πλευρών της δυτικής συγγραφικής πρωτοπορίας· αντιμετώπιση μονομερής, γιατί η ατμόσφαιρα των έργων του περιέχει κάτι αισθητά το διαφορετικό από την ατμόσφαιρα των ευρωπαϊκών προτύπων του: μια προσωπική πρόσληψη και απεικόνιση του ιαπωνικού στοιχείου, η οποία αποτελεί και το ακριβές συγγραφικό του στίγμα.
H αλήθεια είναι ότι ο Αμπε (1924-1993) διαφέρει αισθητά από τους άλλους ιάπωνες συγγραφείς. Ωστόσο αυτό δεν φαίνεται να οφείλεται τόσο στη συνομιλία του με τους ευρωπαίους ομοτέχνους του, που αναφέραμε, όσο στην ψυχολογική του διαμόρφωση. Γεννημένος στο Τόκιο, το 1924, μεγάλωσε στο, υπό ιαπωνική κατοχή, Μούκντεν της Μαντζουρίας, όπου εργαζόταν ο γιατρός πατέρας του, για να επιστρέψει στο Τόκιο μετά την ήττα της Ιαπωνίας στον B’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μεγαλώνοντας αποκομμένος από τις ιαπωνικές του ρίζες αισθανόταν -όπως έγραψε κάποτε -ως ένας εξόριστος και έτσι, κατά τη γνώμη του, ως ένας γνήσια σύγχρονος άνθρωπος. Ηταν ασφαλώς αυτή η αποκοπή από τις ισχύουσες, την εποχή της συγγραφής του βιβλίου του, αξίες της Ιαπωνίας εκείνο που τον βοήθησε να κατανοήσει την παραφροσύνη της πολεμικής της περιόδου και να δει την ιαπωνική κοινωνία από μια αντικειμενικότερη σκοπιά. Και που τον οδήγησε να ασπαστεί αρχικά τον μαρξισμό και να γίνει για ένα διάστημα μέλος του κομμουνιστικού κόμματος.
H θεματική των έργων του είναι ευρεία. Ο Αμπε συχνά χρησιμοποιεί στοιχεία από ευρείας αναλώσεως λογοτεχνικά είδη, όπως το αστυνομικό ή το επιστημονικής φαντασίας μυθιστόρημα, προσαρμόζοντάς τα στην ειρωνική και ως επί το πλείστον «λοξή» οπτική του. H εικονογραφία του είναι σε αισθητό βαθμό συμβολική, όμως, όποιο και αν είναι το νόημα των εικόνων του, ο αναγνώστης, και ο πιο απαιτητικός, δεν μπορεί να μη γοητευθεί από την αφηγηματική μαστοριά του, η οποία, με την παράξενη ατμόσφαιρα αναμονής που δημιουργεί, κρατάει αμείωτο το ενδιαφέρον του.
Πουθενά αυτό δεν φαίνεται πιο εύγλωττα απ’ ό,τι στη Γυναίκα της άμμου, το βραβευμένο στην Ιαπωνία και πολυμεταφρασμένο μυθιστόρημα του Αμπε, το οποίο, χάρη και στη βραβευμένη στις Κάννες κινηματογραφική ταινία, στην οποία γυρίστηκε (1964), έγινε παγκόσμια επιτυχία. Τα γεγονότα της νέας ζωής του πρωταγωνιστή, με τις συνεχώς μεταβαλλόμενες μορφές άμμου που ανακαλούν την πραγματικότητα του προηγούμενου, του κανονικού, βίου του, μπορούν να διαβαστούν ως μια αλληγορία του εσωτερικού του κόσμου. Εκφράσεις του συναισθήματος από την υπεροψία ως τον φόβο, από τον ερωτικό πόθο ως την απελπισία, και εναλλαγές του τρομακτικού με το ειδυλλιακό και του τραγικού με το κωμικό υποβάλλουν την αίσθηση του παράλογου της ανθρώπινης υπόστασης. Το να ζει κανείς σαν έντομο σε μια μετακινούμενη άμμο μπορεί να ιδωθεί ως μια οντολογική μεταφορά για την απεικόνιση της ανθρώπινης ζωής.
H συγγραφική δύναμη του Κόμπο Αμπε βρίσκεται στην οπτική ενάργεια των περιγραφών του, που απεικονίζουν την πραγματικότητα (εξωτερική και εσωτερική) με την οξυδέρκεια εντομολόγου. Πρόκειται για τη γραφή ενός «συμβολικού ρεαλισμού», η οποία ωστόσο σκιάζεται κάποτε από φιλοσοφικής φύσεως τόνους που, καθώς περιέχονται ήδη ενδιαθέτως στις περιγραφές των επεισοδίων, θα μπορούσαν να λείπουν.
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η μετάφραση έγινε από τα ιαπωνικά. Και αν δεν είναι εφικτό να μιλήσει κανείς για την πιστότητα μιας μετάφρασης από μια γλώσσα την οποία δεν γνωρίζει, θα έπρεπε να επαινέσει τα ελληνικά του Στέλιου Παπαλεξανδρόπουλου: τη λιτή γλαφυρότητα της γλώσσας του, που κάνει την ελληνική έκδοση γοητευτικό ανάγνωσμα.
H κυρία Κίρκη Κεφαλέα είναι επίκουρη καθηγήτρια Συγκριτικής Φιλολογίας στο Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.
